Yurak ishemik kasalligi (YIK) — dunyoda va O‘zbekistonda o‘limning eng ko‘p uchraydigan sababi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, har yili yurak-qon tomir kasalliklaridan vafot etayotganlarning katta qismi aynan shu kasallik va uning asorati — miokard infarkti hissasiga to‘g‘ri keladi. Shu bilan birga, YIK ni erta aniqlash va to‘g‘ri davolash umrni sezilarli uzaytiradi.
Ushbu maqolada yurak ishemik kasalligi nima, nima sababdan rivojlanadi, qanday turlari bor, qanday belgilar berishi, qanday tekshirilishi va zamonaviy davolash usullari haqida so‘z yuritamiz. Shuningdek, qaysi belgilarda kutmasdan tez yordam chaqirish kerakligini ham alohida ko‘rsatamiz.
Yurak ishemik kasalligi nima
«Ishemiya» — to‘qimaga qon va kislorod yetishmasligi. Yurak mushagi (miokard) uzluksiz ishlaydi va unga ko‘p kislorod kerak. Uni yurak yuzasidagi koronar arteriyalar oziqlantiradi. Agar bu arteriyalar torayib qolsa, yurak ehtiyoji va qon yetkazib berish o‘rtasida nomutanosiblik paydo bo‘ladi — shu holat yurak ishemik kasalligi deyiladi. Zamonaviy xalqaro tavsiyalarda (ESC) uning barqaror shakli «surunkali koronar sindrom» deb ham ataladi.
Sabablari va xavf omillari
Holatlarning aksariyatida asosiy sabab — koronar arteriyalar aterosklerozi, ya’ni tomir devorida xolesterin pilakchalari to‘planishi. Kamroq hollarda koronar arteriyalar spazmi, mayda tomirlar faoliyatining buzilishi (mikrovaskulyar disfunksiya), og‘ir kamqonlik yoki aorta qopqog‘i torayishi ishemiyaga sabab bo‘ladi.
Asosiy xavf omillari:
- yuqori LDL («yomon») xolesterin — maqsadli darajalar haqida xolesterin normasi maqolasida;
- yuqori qon bosimi (gipertoniya);
- chekish, nos va kalyan;
- qandli diabet — me’yorlar uchun qonda qand miqdori normasi maqolasini ko‘ring;
- ortiqcha vazn, kam harakat, noto‘g‘ri ovqatlanish, surunkali stress;
- yosh, erkak jinsi, yaqin qarindoshlarda erta infarkt.
Yurak ishemik kasalligining turlari (tasnifi)
YIK bir necha klinik shaklda namoyon bo‘ladi. Bir bemorda vaqt o‘tishi bilan ular almashinishi yoki birga kelishi mumkin.
Barqaror zo‘riqish stenokardiyasi
Eng ko‘p uchraydigan shakl. Yurganda, zinaga chiqqanda, sovuqda yoki hayajonda ko‘krak ortida siquvchi, bosuvchi og‘riq paydo bo‘ladi va dam olganda yoki nitroglitserindan keyin 2–5 daqiqada o‘tadi. Og‘riq chap qo‘l, bo‘yin, jag‘ yoki kurakka tarqalishi mumkin. Batafsil stenokardiya haqidagi maqolamizda.
O‘tkir koronar sindrom: beqaror stenokardiya va infarkt
Pilakcha yorilib, ustida tromb hosil bo‘lganda qon oqimi keskin kamayadi yoki to‘xtaydi. Agar mushak hali o‘lmagan bo‘lsa — beqaror stenokardiya, mushak qismi nobud bo‘lsa — miokard infarkti. Og‘riq kuchliroq, uzoqroq (15–20 daqiqadan ortiq), tinch holatda ham paydo bo‘ladi va dam olganda o‘tmaydi. Bu shoshilinch holat.
Belgisiz (og‘riqsiz) ishemiya
Ba’zi odamlarda, ayniqsa qandli diabetda, keksalarda va ayollarda ishemiya og‘riqsiz kechadi yoki faqat nafas qisishi, holsizlik bilan namoyon bo‘ladi. U tasodifan EKG yoki yuklama testida aniqlanadi. Hatto infarkt ham «og‘riqsiz» o‘tishi mumkin.
Ishemik yurak yetishmovchiligi va aritmiyalar
O‘tkazilgan infarktlar va uzoq yillik ishemiya natijasida yurak mushagi zaiflashadi — yurak yetishmovchiligi rivojlanadi: nafas qisishi, oyoqlarda shish, tez charchash. Chandiq to‘qimasi yurak ritmini buzib, aritmiyalarga, eng og‘ir holda to‘satdan yurak to‘xtashiga sabab bo‘lishi mumkin.
Yurak ishemik kasalligi belgilari
- ko‘krak ortida siqilish, bosim, og‘irlik yoki achishish hissi; ko‘pincha bemor og‘riqni «ko‘krakka tosh qo‘yilgandek» deb ta’riflaydi;
- og‘riqning chap qo‘l, bo‘yin, pastki jag‘, kuraklar orasi yoki qorin yuqori qismiga tarqalishi;
- zo‘riqishda nafas qisishi, odatdagi yuklamani bajara olmaslik;
- yurak urishini sezish, uzilishlar, bosh aylanishi;
- sovuq ter, ko‘ngil aynishi, kuchli holsizlik va qo‘rquv hissi — infarktda ko‘proq.
Ayollar, keksalar va diabetiklarda belgilar ko‘pincha noodatiy bo‘ladi: tushunarsiz holsizlik, nafas qisishi, ovqat hazm bo‘lmasligiga o‘xshash noqulaylik. Igna sanchgandek, bir necha soniya davom etadigan yoki nafas olganda va bosganda kuchayadigan og‘riq odatda yurakdan emas, lekin buni faqat shifokor aniqlay oladi.
Tekshiruv usullari
EKG va qon tahlillari
Elektrokardiogramma (EKG) — birinchi va eng tez tekshiruv. Tinch holatdagi EKG og‘riqsiz paytda normal bo‘lishi mumkin, shuning uchun normal EKG YIK ni inkor etmaydi. O‘tkir holatda troponin tahlili yurak mushagi shikastlanganini ko‘rsatadi. Bundan tashqari lipid profili, qand, kreatinin, umumiy qon tahlili tekshiriladi, exokardiografiya (yurak UTT) esa mushak qisqarishi va qopqoqlarni baholaydi.
Yuklama testlari: veloergometriya va tredmil
Yuklama ostida ishemiya yaqqolroq namoyon bo‘ladi. Tredmil-test (yuguruvchi yo‘lakda yurish) yoki veloergometriya (velotrenajyorda) paytida EKG va qon bosimi uzluksiz yozib boriladi. Aniqroq natija uchun stress-exokardiografiya, miokard perfuzion stsintigrafiyasi yoki stress-MRT qo‘llaniladi. Holter monitoringi 24–48 soat davomida EKG yozib, og‘riqsiz ishemiya va aritmiyalarni aniqlaydi.
Koronarografiya
KT-koronarografiya — tomir ichiga kontrast yuborib, kompyuter tomografiyada koronar arteriyalarni ko‘rish; u o‘rta xavfli bemorlarda YIK ni inkor etish yoki tasdiqlash uchun qulay. Invaziv koronarografiya — bilak yoki son arteriyasi orqali yurak tomirlariga kateter kiritib, rentgen ostida tekshirish. U torayishning aniq joyi va darajasini ko‘rsatadi va kerak bo‘lsa shu muolaja davomida stent qo‘yiladi.
Davolash
Davolashning ikki maqsadi bor: belgilarni kamaytirib, hayot sifatini yaxshilash va infarkt hamda o‘lim xavfini pasaytirish. Barcha bemorlar uchun asos — turmush tarzi va xavf omillarini nazorat qilish.
Turmush tarzi
- chekishni to‘liq tashlash;
- shifokor ruxsat bergan darajada muntazam jismoniy faollik, infarktdan keyin — kardioreabilitatsiya dasturi;
- sabzavot, meva, dukkaklilar, baliq va to‘liq donli mahsulotlarga boy, tuz, hayvon yog‘i va shirinliklari kam ovqatlanish;
- vazn, qon bosimi, qand va xolesterinni maqsadli darajada ushlab turish;
- har yili grippga qarshi emlash tavsiya etiladi.
Yurak ishemik kasalligi dorilari
Dorilarni faqat kardiolog yoki terapevt tanlaydi va dozasini belgilaydi; o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish xavfli. Asosiy guruhlar:
- antiagregantlar (aspirin, klopidogrel va boshqalar) — tromb hosil bo‘lishining oldini oladi; stentdan keyin ma’lum muddat ikkita antiagregant birga buyuriladi;
- statinlar va boshqa lipid tushiruvchi dorilar (ezetimib, PCSK9 ingibitorlari) — pilakchalarni barqarorlashtiradi;
- beta-blokatorlar — yurak urish sonini kamaytirib, kislorod ehtiyojini pasaytiradi;
- kalsiy kanallari blokatorlari — tomirlarni kengaytiradi, ayniqsa spazmda foydali;
- nitratlar — qisqa ta’sirli nitroglitserin xurujni to‘xtatish uchun, uzoq ta’sirlilari esa profilaktika uchun;
- APF ingibitorlari yoki angiotenzin retseptor blokatorlari — gipertoniya, diabet va yurak yetishmovchiligida yurakni himoya qiladi;
- kerak bo‘lsa ranolazin, ivabradin kabi qo‘shimcha dorilar.
Erektil disfunksiyaga qarshi ba’zi dorilarni nitratlar bilan birga qabul qilish qon bosimining xavfli tushishiga olib keladi — har qanday yangi dori haqida shifokorga ayting.
Stentlash va shuntlash
Stentlash (perkutan koronar aralashuv) — torayan arteriyani ballon bilan kengaytirib, ichiga dori qoplamali metall to‘r qo‘yish. Infarktda bu muolaja qancha erta bajarilsa, shuncha ko‘p yurak mushagi saqlanib qoladi. Aortokoronar shuntlash — ochiq yurak operatsiyasi bo‘lib, torayishni aylanib o‘tish uchun bemorning o‘z tomiridan yangi yo‘l yaratiladi; u ko‘p tomir zararlanganda, chap koronar arteriya asosiy stvoli torayganda yoki diabetda ko‘pincha afzal bo‘ladi. Barqaror YIK da operatsiya qilish-qilmaslikni belgilar og‘irligi, ishemiya hajmi va tomirlar holatiga qarab yurak jamoasi hal qiladi.
YIK bilan yashash: nazorat va profilaktika
Yurak ishemik kasalligi surunkali kasallik, shuning uchun davolash bir martalik emas. Odatda dastlab har 3–6 oyda, holat barqarorlashgach yiliga kamida bir marta shifokor ko‘rigidan o‘tish, qon bosimi, lipid profili, qand va buyrak ko‘rsatkichlarini tekshirish tavsiya etiladi. Uyda qon bosimi va yurak urish sonini o‘lchab, kundalik yuritish shifokorga davolashni to‘g‘ri sozlashga yordam beradi.
Stent qo‘yilgan yoki shuntlash qilingan bemorlar ko‘pincha «endi sog‘aydim» deb dorilarni tashlab qo‘yishadi — bu stent ichida tromb hosil bo‘lishi va takroriy infarkt xavfini keskin oshiradi. Antiagregantlar va statinlarni shifokor aytgan muddatda uzluksiz qabul qilish kerak. Har qanday tish olish yoki operatsiyadan oldin ham shifokorni ogohlantiring: dorilarni o‘zingiz to‘xtatmang.
Yaxshi xabar shundaki, xavf omillari nazorat qilinsa, ko‘pchilik bemorlar ishlashda, sayohat qilishda va faol hayot kechirishda davom etadi. Shuni ham yodda tutish kerakki, yurak tomirlarida ateroskleroz bo‘lsa, miya tomirlari ham xavf ostida bo‘ladi — insult belgilarini bilib qo‘yish foydali.
Xulosa
Yurak ishemik kasalligi — koronar arteriyalar torayishi tufayli yurak mushagiga qon yetishmasligi. U barqaror stenokardiya, infarkt, belgisiz ishemiya, yurak yetishmovchiligi va aritmiyalar shaklida namoyon bo‘ladi. EKG, yuklama testlari va koronarografiya tashxisni aniqlashtiradi, dorilar, stentlash va shuntlash esa umrni uzaytiradi. Xavf omillarini nazorat qilish va ko‘krak og‘rig‘iga e’tiborli bo‘lish — eng yaxshi himoya.
Mavzuga yaqin maqolalar: bradikardiya.
Mavzuga yaqin maqolalar: Yurak salomatligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: infarkt belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Klopidogrel tabletka, Nitroglitserin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Yurak ishemik kasalligi nima?
Bu yurak mushagini oziqlantiruvchi koronar arteriyalar, odatda ateroskleroz tufayli torayib, yurakka qon va kislorod yetishmay qoladigan surunkali kasallik.
Yurak ishemik kasalligi belgilari qanday?
Zo‘riqishda ko‘krak ortida siquvchi og‘riq, chap qo‘l, bo‘yin yoki jag‘ga tarqalishi, nafas qisishi, tez charchash. Ba’zan, ayniqsa diabetda, belgilar umuman bo‘lmasligi mumkin.
Yurak ishemik kasalligi sabablari nima?
Asosan koronar arteriyalar aterosklerozi. Uni yuqori xolesterin, gipertoniya, chekish, qandli diabet, ortiqcha vazn, kam harakat va irsiy moyillik tezlashtiradi.
Yurak ishemik kasalligining qanday turlari bor?
Asosiy shakllari: barqaror zo‘riqish stenokardiyasi, o‘tkir koronar sindrom (beqaror stenokardiya va miokard infarkti), belgisiz ishemiya, ishemik yurak yetishmovchiligi, aritmiyalar va to‘satdan yurak o‘limi.
Yurak ishemik kasalligi qanday davolanadi va qanday dorilar ishlatiladi?
Turmush tarzini o‘zgartirish, antiagregantlar, statinlar, beta-blokatorlar, kalsiy kanallari blokatorlari, nitratlar va APF ingibitorlari kabi dori guruhlari, kerak bo‘lsa stentlash yoki aortokoronar shuntlash. Dorilar va dozalarni faqat shifokor tanlaydi.







