Zinapoyadan chiqayotganda yoki tez yurganda ko‘krak o‘rtasida siquvchi, bosuvchi og‘riq paydo bo‘lib, to‘xtab dam olganda bir necha daqiqada o‘tib ketsa — bu ko‘pincha stenokardiya belgisi. Xalq orasida uni «ko‘krak qisishi» yoki «yurak siqilishi» deyishadi. Stenokardiya mustaqil kasallik emas, balki yurak ishemik kasalligining (YuIK) eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishi: yurak mushagi o‘ziga kerakli kislorodni yetarlicha ololmayotganidan dalolat beradi.
Stenokardiya — jiddiy ogohlantirish. U o‘z vaqtida tekshirilib davolansa, ko‘p odamlar yillar davomida faol hayot kechiradi. E’tiborsiz qoldirilsa esa infarktga olib kelishi mumkin. Quyida stenokardiya qanday kechadi, uning turlari, qaysi belgilar darhol tez yordam chaqirishni talab qiladi va zamonaviy tavsiyalarga (ESC, AHA) ko‘ra qanday tekshiriladi va davolanadi — shuni ko‘rib chiqamiz.
Stenokardiya nima
Yurakni qon bilan ta’minlaydigan arteriyalar koronar arteriyalar deyiladi. Yoshi, chekish, yuqori qon bosimi, xolesterin va qand miqdori oshishi tufayli ularning ichki devorida yog‘ va kalsiy to‘planib, aterosklerotik pilakchalar hosil bo‘ladi. Pilakcha arteriya teshigini toraytiradi. Tinch holatda qon hali yetarli bo‘lishi mumkin, lekin jismoniy zo‘riqish, hayajon yoki sovuqda yurak ko‘proq ishlaydi va kislorodga ehtiyoji oshadi. Torayib qolgan arteriya bu ehtiyojni qondira olmaydi — yurak mushagi «och qoladi» va og‘riq paydo bo‘ladi. Bu holat miokard ishemiyasi deyiladi.
Muhim farq: stenokardiyada yurak mushagi vaqtincha kislorod tanqisligini boshdan kechiradi, lekin nobud bo‘lmaydi. Infarktda esa arteriya butunlay yopilib qoladi va mushak hujayralari halok bo‘la boshlaydi.
Stenokardiya belgilari: tipik og‘riq qanday bo‘ladi
Ko‘p odamlar stenokardiya belgilarini oshqozon og‘rig‘i, osteoxondroz yoki charchoq deb o‘ylaydi. Tipik stenokardiya quyidagicha kechadi:
- joyi — to‘sh suyagi orqasida, ko‘krak o‘rtasida; odam ko‘pincha og‘riq joyini bitta barmoq bilan emas, kaft yoki musht bilan ko‘rsatadi;
- xarakteri — siquvchi, bosuvchi, kuydiruvchi, «ko‘krakka og‘ir tosh qo‘yilgandek» his; sanchiq yoki pichoq urgandek o‘tkir og‘riq kamroq xos;
- tarqalishi — chap qo‘l, yelka, bo‘yin, pastki jag‘, kuraklar orasiga yoki qorinning yuqori qismiga o‘tishi mumkin;
- davomiyligi — odatda 2–5 daqiqa, ko‘pi bilan 10–15 daqiqa;
- bog‘liqligi — jismoniy yoki hissiy zo‘riqishda boshlanadi, dam olganda yoki shifokor buyurgan nitroglitserindan keyin bir necha daqiqada o‘tadi;
- ba’zan og‘riq o‘rniga yoki u bilan birga havo yetishmasligi, terlash, holsizlik, ko‘ngil aynishi bo‘ladi.
Stenokardiyani nima qo‘zg‘atadi
- tez yurish, zinapoyadan yoki tepalikka chiqish, og‘ir yuk ko‘tarish;
- kuchli hayajon, janjal, stress;
- sovuq havo va shamolga qarshi yurish;
- mo‘l ovqatdan keyin harakat qilish;
- chekish va qon bosimining keskin ko‘tarilishi.
Ayollar, qariyalar va diabetiklardagi noodatiy belgilar
Ayollar, keksalar va qandli diabetga chalinganlarda stenokardiya ko‘pincha «klassik» ko‘krak og‘rig‘isiz kechadi. Ularda zo‘riqishda paydo bo‘ladigan nafas qisishi, g‘ayrioddiy charchoq, jag‘, bo‘yin yoki orqadagi noqulaylik, qorinning yuqori qismidagi og‘irlik, ko‘ngil aynishi yagona belgi bo‘lishi mumkin. Diabetda nerv tolalari zararlangani uchun og‘riq sezgisi susayadi, shu sababli ishemiya va hatto jim yurak xuruji sezilmay o‘tishi mumkin. Agar ilgari bemalol bajargan ishingizda endi nafas yetmay, to‘xtab dam olishga majbur bo‘layotgan bo‘lsangiz, buni yosh yoki charchoqqa yo‘ymang.
Stenokardiya turlari
Barqaror stenokardiya (zo‘riqish stenokardiyasi)
Og‘riq taxminan bir xil zo‘riqishda (masalan, ikkinchi qavatga chiqqanda) paydo bo‘ladi, bir xil davom etadi va dam olganda o‘tadi. Holat oylab o‘zgarmaydi. Bu eng ko‘p uchraydigan va nisbatan «oldindan aytib bo‘ladigan» turi, lekin u ham albatta kardiolog nazoratini talab qiladi.
Nobarqaror stenokardiya — shoshilinch holat
Nobarqaror stenokardiya o‘tkir koronar sindromga kiradi va infarkt oldi holati hisoblanadi. Pilakcha yorilib, ustida tromb hosil bo‘la boshlagan bo‘lishi mumkin. Quyidagi hollarda stenokardiya nobarqaror deb qaraladi:
- og‘riq birinchi marta paydo bo‘lgan va tez kuchaymoqda;
- xurujlar avvalgidan tez-tez, kuchliroq va uzoqroq bo‘lib qoldi;
- og‘riq kamroq zo‘riqishda yoki tinch holatda, hatto tunda uyquda boshlanadi;
- odatdagi dam yoki shifokor buyurgan nitroglitserin avvalgidek yordam bermayapti.
Vazospastik (Prinsmetal) stenokardiya va boshqa turlar
Ba’zan og‘riqqa pilakcha emas, koronar arteriyaning to‘satdan spazmi (qisqarishi) sabab bo‘ladi. Bunday xurujlar ko‘pincha tinch holatda, tunda yoki erta tongda bo‘ladi va yoshroq odamlarda, chekuvchilarda uchraydi. Yana bir turi — mikrovaskulyar stenokardiya: katta arteriyalar toza bo‘lsa ham, mayda tomirlar faoliyati buziladi; u ko‘proq ayollarda uchraydi. Bu turlarni faqat kardiolog maxsus tekshiruvlar bilan aniqlaydi.
Stenokardiya qanday tekshiriladi
Kardiolog avval shikoyatlarni batafsil so‘raydi: og‘riq qachon, qanday zo‘riqishda, qancha davom etadi va nima bilan o‘tadi. Keyin quyidagi tekshiruvlar buyurilishi mumkin:
- EKG (elektrokardiogramma) — tinch holatda va iloji bo‘lsa og‘riq paytida; xuruj bo‘lmaganda EKG normal chiqishi mumkin, bu stenokardiya yo‘qligini anglatmaydi;
- yuklama testlari — velotrenajyor yoki yugurish yo‘lakchasida EKG yozish (velorgometriya, tredmil-test), stress-exokardiografiya yoki miokard perfuziya ssintigrafiyasi;
- EXOKG (yurak UTT) — yurak mushagining qisqarishi, klapanlar va devor qalinligini baholaydi;
- Xolter monitoringi — 24–48 soat davomida EKG yozish, ayniqsa tungi va spazm xurujlarida foydali;
- KT-koronarografiya — kontrast bilan koronar arteriyalarni ko‘rsatadigan kompyuter tomografiyasi;
- koronar angiografiya — arteriyalar torayishini aniq ko‘rsatuvchi «oltin standart»; kerak bo‘lsa, shu muolaja davomida stent qo‘yiladi;
- qon tahlillari — lipidlar, qand va glikirlangan gemoglobin, buyrak faoliyati; o‘tkir holatda troponin.
Stenokardiyani davolash
Davolashni faqat kardiolog tanlaydi. Maqsad ikkita: xurujlarni kamaytirish va infarkt hamda o‘lim xavfini pasaytirish. Odatda bir nechta guruh dorilar birga qo‘llanadi:
- xurujni to‘xtatuvchi dorilar — qisqa ta’sirli nitratlar (nitroglitserin);
- xurujlarning oldini oluvchi dorilar — beta-blokatorlar, kalsiy kanallari blokatorlari, uzoq ta’sirli nitratlar va boshqa antiangial vositalar;
- tromb hosil bo‘lishini kamaytiruvchi dorilar — antiagregantlar;
- xolesterinni pasaytiruvchi dorilar — statinlar va ularga qo‘shimcha vositalar;
- yuqori qon bosimi, diabet yoki yurak yetishmovchiligi bo‘lsa, ularni davolovchi dorilar.
Dorilarni o‘zingizcha to‘xtatmang va dozasini o‘zgartirmang. Ayniqsa beta-blokator va antiagregantlarni birdan to‘xtatish xurujni kuchaytirishi yoki tromb xavfini oshirishi mumkin.
Nitroglitserinni to‘g‘ri ishlatish qoidalari
Nitroglitserin faqat shifokor buyurgan holda, u ko‘rsatgan shakl va miqdorda ishlatiladi. Umumiy xavfsizlik qoidalari:
- xuruj boshlanganda darhol ishni to‘xtating va o‘tiring — dori qon bosimini tushirib, bosh aylanishi yoki hushdan ketishga olib kelishi mumkin;
- dorini shifokor tushuntirgan tarzda (odatda til ostiga) qabul qiling; tabletkani yutib yubormang;
- agar birinchi qabuldan keyin 5 daqiqada og‘riq o‘tmasa yoki kuchaysa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, keyingi harakatlarni shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra qiling;
- erektil disfunksiyaga qarshi dorilar (masalan, sildenafil guruhi) qabul qilgan bo‘lsangiz, nitroglitserin ichmang — qon bosimi xavfli darajada tushadi; buni tez yordam xodimlariga ayting;
- dorini har doim yoningizda olib yuring, yorug‘lik va issiqdan saqlang, yaroqlilik muddatini kuzating.
Stent qo‘yish va shuntlash
Agar dorilar yetarli yordam bermasa yoki tekshiruvda xavfli torayish topilsa, kardiolog revaskulyarizatsiyani taklif qiladi. Stentlash (teri orqali koronar aralashuv) — son yoki bilak arteriyasi orqali toraygan joyga ballon kiritilib, arteriya kengaytiriladi va metall to‘rcha — stent qo‘yiladi. Aortokoronar shuntlash (AKSh) — ochiq jarrohlik amaliyoti: toraygan joyni aylanib o‘tish uchun bemorning o‘z tomiridan yangi yo‘l yasaladi. Shuntlash ko‘pincha bir nechta arteriya zararlanganda yoki diabet bo‘lganda tanlanadi. Muolajadan keyin ham dorilar va turmush tarzini o‘zgartirish davom etadi.
Xavf omillarini nazorat qilish
Dorilar qanchalik yaxshi bo‘lmasin, aterosklerozning o‘sishini to‘xtatishda turmush tarzi hal qiluvchi rol o‘ynaydi:
- chekishni butunlay tashlang — bu yurak uchun qilinadigan eng foydali qadam; nos va elektron sigaretlar ham zararli;
- qon bosimini nazorat qiling: gipertoniya yurak arteriyalarini tez shikastlaydi;
- xolesterinni muntazam tekshiring — yurak ishemik kasalligida «yomon» xolesterin uchun maqsad sog‘lom odamlarnikidan ancha past; batafsil xolesterin normasi maqolasida;
- qandli diabet bo‘lsa, qand miqdorini maqsadli darajada ushlab turing;
- ortiqcha vaznni kamaytiring, tuz, qovurilgan va yog‘li ovqatlarni cheklang, ko‘proq sabzavot, meva, dukkaklilar, baliq iste’mol qiling;
- shifokor ruxsat bergan darajada muntazam harakat qiling — piyoda yurish, kardioreabilitatsiya dasturlari;
- spirtli ichimliklarni cheklang, yetarli uxlang, stressni boshqarishni o‘rganing;
- har yili grippga qarshi emlaning — infeksiyalar yurakka qo‘shimcha yuk beradi.
Xulosa
Stenokardiya — yurak arteriyalari torayganidan dalolat beruvchi ogohlantirish belgisi. Zo‘riqishda paydo bo‘lib, dam olganda o‘tadigan ko‘krak siqilishini e’tiborsiz qoldirmang va kardiologga boring. Og‘riq tinch holatda boshlansa, 15 daqiqadan ko‘p davom etsa yoki xurujlar tez-tez bo‘lib qolsa — bu infarkt yoki infarkt oldi holati bo‘lishi mumkin, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. To‘g‘ri tekshiruv, shifokor tanlagan dorilar, zarur bo‘lsa stent yoki shuntlash hamda xavf omillarini nazorat qilish bilan stenokardiyali odamlarning ko‘pchiligi uzoq va faol yashaydi.
Mavzuga yaqin maqolalar: jig‘ildon qaynashi.
Mavzuga yaqin maqolalar: yurak ishemik kasalligi, ateroskleroz.
Mavzuga yaqin maqolalar: infarkt belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Sildenafil tabletka, Nitroglitserin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Stenokardiya nima?
Stenokardiya — yurak mushagiga kislorod yetishmasligi tufayli paydo bo‘ladigan ko‘krak og‘rig‘i yoki siqilishi. Uning asosiy sababi — koronar arteriyalarning aterosklerotik pilakchalar bilan torayishi. U yurak ishemik kasalligining ko‘rinishi hisoblanadi.
Stenokardiya belgilari qanday?
To‘sh orqasida siquvchi yoki bosuvchi og‘riq, u chap qo‘l, bo‘yin, jag‘ yoki kuraklar orasiga tarqaladi, zo‘riqishda boshlanib, dam olganda bir necha daqiqada o‘tadi. Ayollar, keksalar va diabetiklarda asosiy belgi nafas qisishi, holsizlik yoki ko‘ngil aynishi bo‘lishi mumkin.
Stenokardiyada birinchi yordam qanday ko‘rsatiladi?
Darhol harakatni to‘xtating va o‘tiring, kiyimni bo‘shating. Shifokor nitroglitserin buyurgan bo‘lsa, uni ko‘rsatmaga ko‘ra qabul qiling. Og‘riq 5 daqiqada o‘tmasa, kuchaysa, tinch holatda boshlangan bo‘lsa yoki 15 daqiqadan oshsa — zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Stenokardiya turlari qanday?
Asosiy turlari — barqaror (zo‘riqish) stenokardiyasi, nobarqaror stenokardiya (shoshilinch, infarkt oldi holati), vazospastik (Prinsmetal) stenokardiya va mikrovaskulyar stenokardiya.
Stenokardiya davosi bormi?
Ha, stenokardiya samarali davolanadi. Kardiolog xurujni to‘xtatuvchi va oldini oluvchi dorilar, antiagregant va statinlarni tanlaydi; kerak bo‘lsa stent qo‘yish yoki shuntlash amaliyoti bajariladi. Chekishni tashlash, qon bosimi, xolesterin va qandni nazorat qilish davolashning ajralmas qismi. «Uy sharoitida» xalq vositalari bilan davolash xavfli.







