Infarkt va insult dunyoda o‘limning eng ko‘p uchraydigan sabablari hisoblanadi. Ularning aksariyati ortida bitta jarayon turadi — ateroskleroz. U yillar, hatto o‘n yilliklar davomida hech qanday belgi bermasdan rivojlanadi va ko‘pincha birinchi marta yurak xuruji yoki insult bilan o‘zini namoyon qiladi. Shu sababli «hech narsa og‘rimayapti» degani hali tomirlar sog‘lom degani emas.
Yaxshi xabar shundaki, aterosklerozning asosiy sabablari ma’lum va ularning ko‘pchiligini o‘zgartirish mumkin. Quyida ateroskleroz nima, qaysi tomirlarni zararlaydi, qanday belgilar beradi, qanday tekshiriladi va zamonaviy davolash nimalarga asoslanadi — shularni batafsil ko‘rib chiqamiz.
Ateroskleroz nima
Ateroskleroz — arteriyalar ichki devorida yog‘ (asosan xolesterin), yallig‘lanish hujayralari, kalsiy va biriktiruvchi to‘qimadan iborat pilakchalar (blyashkalar) to‘planib boradigan surunkali kasallik. Pilakcha kattalashgan sari tomir teshigi torayadi, devor qattiqlashadi va elastikligini yo‘qotadi. Natijada tomir oziqlantiradigan a’zoga, ayniqsa jismoniy zo‘riqishda, qon yetishmay qoladi.
Eng xavflisi — pilakchaning yorilishi. Yorilgan joyda trombotsitlar yopishib, tez orada tromb (qon laxtasi) hosil bo‘ladi. U tomirni to‘satdan butunlay berkitib qo‘yishi mumkin: yurakda bu infarktga, miyada esa ishemik insultga olib keladi. Shuning uchun hatto unchalik katta bo‘lmagan, lekin «yumshoq», beqaror pilakcha ham xavfli bo‘lishi mumkin.
Ateroskleroz qanday kasallik: qisqacha
- surunkali, sekin rivojlanadigan, butun arterial tizimga tegishli kasallik;
- yuqumli emas va faqat keksalik belgisi emas — dastlabki o‘zgarishlar 20–30 yoshdayoq boshlanishi mumkin;
- uzoq vaqt belgisiz kechadi;
- bir sohadagi ateroskleroz boshqa tomirlarda ham pilakchalar borligini ko‘rsatadi.
Qaysi tomirlar zararlanadi
Ateroskleroz o‘rta va yirik arteriyalarni zararlaydi. Qaysi tomirda pilakcha ko‘proq bo‘lsa, kasallik o‘sha a’zo belgilari bilan namoyon bo‘ladi.
Yurak (koronar) arteriyalari
Yurak mushagini oziqlantiruvchi koronar arteriyalar torayganda yurak ishemik kasalligi rivojlanadi. Uning eng ko‘p uchraydigan ko‘rinishi — zo‘riqishda ko‘krak ortida siquvchi og‘riq, ya’ni stenokardiya. Pilakcha yorilganda esa miokard infarkti yuz beradi.
Miya tomirlari
Bo‘yin (uyqu) arteriyalari va miya ichidagi tomirlar aterosklerozi tranzitor ishemik xuruj («mikroinsult») va ishemik insult xavfini oshiradi. Uzoq yillik ateroskleroz kichik tomirlar zararlanishi bilan birga xotira va diqqat pasayishiga, qon tomir demensiyasiga olib kelishi mumkin. To‘satdan yuz qiyshayishi, qo‘l kuchsizligi va nutq buzilishi kabi belgilarni insult belgilari maqolamizda batafsil yozganmiz.
Oyoq arteriyalari
Oyoq tomirlari aterosklerozi (periferik arteriyalar kasalligi) uchun «oraliq oqsoqlanish» xos: ma’lum masofa yurgandan keyin boldirda og‘riq yoki charchoq paydo bo‘ladi, to‘xtab dam olganda o‘tib ketadi. Og‘ir hollarda oyoq tinch holatda, ayniqsa tunda og‘riydi, panjalar sovuq va oqarib turadi, yaralar uzoq bitmaydi. Buni vena kasalligi bilan adashtirmaslik kerak: kechqurun og‘irlik, shish va bo‘rtib chiqqan tomirlar ko‘proq varikozga xos.
Aorta va boshqa arteriyalar
Aorta aterosklerozi ko‘pincha belgisiz kechadi, lekin qorin aortasining kengayishi — anevrizma — yorilish xavfi bilan xavfli. Shu sababli 65 yoshdan oshgan, ayniqsa chekadigan erkaklarga qorin aortasini UTT qildirish tavsiya etiladi. Buyrak arteriyalari torayishi qiyin nazorat qilinadigan qon bosimiga, ichak tomirlari aterosklerozi esa ovqatdan keyingi qorin og‘rig‘iga sabab bo‘lishi mumkin.
Ateroskleroz belgilari
Tomir teshigi taxminan 50–70 foizgacha torayguncha odatda hech qanday belgi bo‘lmaydi. Keyinchalik quyidagilar paydo bo‘lishi mumkin:
- jismoniy zo‘riqish, sovuq yoki hayajonda ko‘krak ortida siqilish, bosim, chap qo‘l, jag‘ yoki kurakka tarqaladigan og‘riq;
- zo‘riqishda nafas qisishi, tez charchash;
- yurganda boldirda og‘riq, dam olganda o‘tishi; oyoqlarda sovuqlik, junlar kamayishi, oyoq tomirlarida puls sustligi;
- qisqa muddatli bir tomonlama kuchsizlik, uvishish, ko‘rishning to‘satdan buzilishi yoki nutq qiyinlashishi — bu belgilar o‘tib ketsa ham shoshilinch tekshiruv talab qiladi;
- xotira va diqqatning asta-sekin pasayishi;
- erkaklarda erektil disfunksiya — ba’zan yurak tomirlari aterosklerozining ilk «xabarchisi».
Bosh aylanishi, quloq shang‘illashi yoki charchoqni ko‘pincha «miya tomirlari aterosklerozi» deb tushuntirishadi. Aslida bu belgilar juda ko‘p sababdan kelib chiqadi va o‘z-o‘zidan aterosklerozni isbotlamaydi — tashxis faqat tekshiruv bilan qo‘yiladi.
Ateroskleroz sabablari va xavf omillari
Asosiy sabab — qondagi aterogen lipoproteinlar, birinchi navbatda LDL («yomon») xolesterinning tomir devoriga kirib, u yerda to‘planishi. Boshqa omillar tomir ichki qavatini shikastlab, bu jarayonni tezlashtiradi. O‘zgartirib bo‘ladigan xavf omillari:
- yuqori LDL xolesterin — tahlil ko‘rsatkichlari va maqsadli darajalar haqida xolesterin normasi maqolasida;
- yuqori qon bosimi — tomir devorini doimiy zo‘riqtiradi; batafsil gipertoniya haqidagi maqolamizda;
- chekish, jumladan nos, kalyan va elektron sigaretlar;
- qandli diabet va prediabet — qondagi ortiqcha qand tomirlarni shikastlaydi; me’yorlarni qonda qand miqdori normasi maqolasida ko‘ring;
- ortiqcha vazn, ayniqsa qorin atrofida yog‘ to‘planishi;
- kam harakatlilik, tuz, qayta ishlangan go‘sht, shirinliklar va trans-yog‘larga boy ovqatlanish;
- surunkali buyrak kasalligi, surunkali yallig‘lanish kasalliklari, ko‘p ichiladigan spirtli ichimliklar.
O‘zgartirib bo‘lmaydigan omillar: yosh (erkaklarda 45, ayollarda 55 yoshdan keyin xavf ortadi), erkak jinsi, oilaviy moyillik — yaqin qarindoshda erta infarkt yoki insult (erkaklarda 55, ayollarda 65 yoshgacha). Alohida guruh — oilaviy giperxolesterinemiya: tug‘ma kasallik bo‘lib, LDL yoshlikdan juda yuqori bo‘ladi va infarkt 30–40 yoshda yuz berishi mumkin.
Tekshiruv va tashxis
Lipid profili va boshqa tahlillar
Lipid profili (lipidogramma) umumiy xolesterin, LDL, HDL va triglitseridlarni ko‘rsatadi. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra (ESC/EAS) LDL uchun maqsad umumiy «norma» bilan emas, shaxsiy xavf darajasi bilan belgilanadi: xavf qancha yuqori bo‘lsa, maqsad shuncha past. Masalan, infarkt yoki insult o‘tkazgan odamlarda LDL 1,4 mmol/l dan past bo‘lishi tavsiya etiladi. Shuningdek umrda kamida bir marta lipoprotein(a) tekshirilishi maslahat beriladi — u irsiy xavf omili. Qo‘shimcha ravishda qondagi qand yoki glikirlangan gemoglobin, kreatinin, qon bosimini muntazam o‘lchash kerak.
Tomirlar dopplerografiyasi
Dupleks skanerlash (doppler UTT) — og‘riqsiz va nurlanishsiz usul. U bo‘yin (uyqu) arteriyalari, oyoq arteriyalari va qorin aortasida pilakchalar, torayish darajasi va qon oqimini ko‘rsatadi. Oyoq tomirlari uchun oddiy va muhim test — to‘piq-yelka indeksi: to‘piq va yelkadagi qon bosimi solishtiriladi, 0,9 dan past ko‘rsatkich oyoq arteriyalari torayganini bildiradi.
Yurak tomirlarini tekshirish
Shikoyat va xavf darajasiga qarab EKG, yuklama testlari, koronar kalsiy indeksi yoki kompyuter tomografik koronarografiya, kerak bo‘lsa invaziv koronarografiya buyuriladi. Bu usullar haqida yurak ishemik kasalligi maqolamizda batafsil yozganmiz.
Aterosklerozni davolash
Davolashning maqsadi — pilakchalar o‘sishini to‘xtatish, ularni barqarorlashtirish va infarkt, insult kabi asoratlarning oldini olish. Davolash har doim xavf omillarini nazorat qilishdan boshlanadi va umrbod davom etadi.
Turmush tarzi
- chekishni butunlay tashlash — eng ta’sirli choralardan biri;
- haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jadallikdagi harakat (tez yurish, velosiped, suzish); oyoq aterosklerozida nazoratli yurish mashqlari og‘riqsiz masofani ancha uzaytiradi;
- O‘rta yer dengizi uslubidagi ovqatlanish: sabzavot, meva, dukkaklilar, to‘liq donli mahsulotlar, baliq, yong‘oq, o‘simlik yog‘lari; dumba yog‘i, qovurilgan taomlar, kolbasa, shirinliklar va tuzni kamaytirish;
- vaznni me’yorlashtirish, spirtli ichimliklarni cheklash, yetarli uyqu va stressni boshqarish.
Dorilar guruhlari
Dorilarni faqat shifokor xavf darajasi va tahlillarga qarab tanlaydi; ularni o‘zboshimchalik bilan boshlash yoki to‘xtatish mumkin emas. Asosiy guruhlar:
- statinlar — LDL ni pasaytiruvchi asosiy dorilar; ular pilakchalarni barqarorlashtiradi va infarkt hamda insult xavfini isbotlangan holda kamaytiradi;
- ezetimib — ichakda xolesterin so‘rilishini kamaytiradi, ko‘pincha statinga qo‘shiladi;
- PCSK9 ingibitorlari va inklisiran — juda yuqori xavfli yoki oilaviy giperxolesterinemiyali bemorlarda qo‘llaniladigan in’yeksiyalar;
- antiagregantlar (masalan, aspirin, klopidogrel) — tromb hosil bo‘lishini kamaytiradi; ular odatda tashxislangan ateroskleroz, infarkt yoki insultdan keyin buyuriladi, sog‘lom odamlarga profilaktika uchun avtomatik tavsiya etilmaydi;
- qon bosimini tushiruvchi dorilar va qandli diabetda yurak-tomirlarni himoya qiluvchi zamonaviy qand tushiruvchi dorilar.
Operatsiya va tomir ichi muolajalari
Tomir keskin torayganda yoki dorilar yordam bermaganda angioplastika va stentlash (tomir ichiga ballon va metall to‘r — stent kiritish), uyqu arteriyasida endarterektomiya (pilakchani olib tashlash) yoki shuntlash (torayishni aylanib o‘tuvchi yangi yo‘l yaratish) bajariladi. Operatsiyadan keyin ham dorilar va turmush tarzi o‘zgarishlari shart, aks holda ateroskleroz boshqa joylarda davom etadi.
Xulosa
Ateroskleroz — infarkt, insult va oyoq tomirlari kasalliklarining umumiy ildizi. U uzoq vaqt jim kechadi, shuning uchun 40 yoshdan keyin, xavf omillari bo‘lsa undan ham oldinroq, qon bosimi, lipid profili va qand darajasini muntazam tekshirish muhim. Chekishni tashlash, harakat, to‘g‘ri ovqatlanish va kerak bo‘lganda statinlar kasallik rivojini sezilarli darajada sekinlashtiradi. Ko‘krak og‘rig‘i yoki insult belgilarida vaqt yo‘qotmang — darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: infarkt belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Klopidogrel tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Ateroskleroz nima?
Ateroskleroz — arteriyalar ichki devorida xolesterin pilakchalari to‘planib, tomirlar torayadigan va qattiqlashadigan surunkali kasallik. U yurak, miya, oyoq tomirlari va aortani zararlab, infarkt, insult va boshqa asoratlarga olib kelishi mumkin.
Ateroskleroz qanday kasallik, uni butunlay davolab bo‘ladimi?
Bu butun arterial tizimga tegishli, sekin rivojlanadigan kasallik. Hosil bo‘lgan pilakchalarni butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi, lekin LDL xolesterinni sezilarli pasaytirish va xavf omillarini nazorat qilish ularning o‘sishini to‘xtatadi, ba’zan esa biroz kichraytiradi va asoratlar xavfini keskin kamaytiradi.
Ateroskleroz belgilari qanday?
Ko‘pincha belgisiz kechadi. Keyinchalik zo‘riqishda ko‘krak og‘rig‘i, nafas qisishi, yurganda boldir og‘rig‘i, oyoqlarda sovuqlik, qisqa muddatli kuchsizlik yoki nutq buzilishi paydo bo‘lishi mumkin — belgilar qaysi tomir zararlanganiga bog‘liq.
Ateroskleroz sabablari nima?
Asosiy sabab — yuqori LDL xolesterin. Jarayonni yuqori qon bosimi, chekish, qandli diabet, ortiqcha vazn, kam harakat, noto‘g‘ri ovqatlanish, yosh va irsiy moyillik tezlashtiradi.
Ateroskleroz qanday davolanadi?
Turmush tarzini o‘zgartirish (chekishni tashlash, harakat, ovqatlanish), shifokor buyurgan dorilar — statinlar va boshqa lipid tushiruvchi vositalar, antiagregantlar, qon bosimi va qand nazorati. Tomir keskin torayganda stentlash, endarterektomiya yoki shuntlash bajariladi.







