Aritmiya — yurak ritmining buzilishi: yurak juda tez, juda sekin yoki tartibsiz urishi. Ba’zi aritmiyalar zararsiz va ko‘p odamda vaqti-vaqti bilan uchraydi, boshqalari esa insult, yurak yetishmovchiligi yoki to‘satdan yurak to‘xtashi xavfini oshiradi. Shuning uchun aritmiya nima ekanini va qaysi belgilar tekshiruvni talab qilishini bilish muhim.
Aritmiya nima
Yurak qisqarishlarini yurakning o‘zida hosil bo‘ladigan elektr impulslari boshqaradi. Normal impuls o‘ng bo‘lmachadagi sinus tugunidan chiqadi va yurak bo‘ylab ma’lum tartibda tarqaladi — bu sinus ritmi deyiladi, tinch holatda daqiqasiga 60–100 marta. Impuls noto‘g‘ri joyda hosil bo‘lsa, juda tez yoki sekin chiqsa yoki o‘tkazilishi to‘silsa, aritmiya rivojlanadi.
Aritmiya turlari
- Ekstrasistoliya — navbatdan tashqari qisqarishlar; yurak «to‘xtab qolgandek» yoki «bir urib o‘tkazib yuborgandek» seziladi. Eng ko‘p uchraydigan va ko‘pincha zararsiz aritmiya;
- Taxiaritmiyalar — yurakning tez urishi bilan kechadigan aritmiyalar (batafsil: taxikardiya haqidagi maqolada);
- Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi (miltillovchi aritmiya) — bo‘lmachalarning tartibsiz qisqarishi; yurak notekis va ko‘pincha tez uradi. Yoshi kattalarda eng ko‘p uchraydigan jiddiy aritmiya, insult xavfini bir necha barobar oshiradi;
- Bradikardiya — yurakning daqiqasiga 60 martadan kam urishi. Sportchilarda va uyquda normal bo‘lishi mumkin, lekin holsizlik, bosh aylanishi va hushdan ketish bilan kechsa, davolanadi;
- Yurak blokadalari — impulsning bo‘lmachalardan qorinchalarga o‘tishi sekinlashadi yoki to‘xtaydi; og‘ir shakllarida yurak stimulyatori kerak bo‘ladi;
- Qorinchalar aritmiyalari — eng xavfli guruh; qorinchalar fibrillyatsiyasi yurak to‘xtashiga olib keladi va darhol reanimatsiyani talab qiladi.
Aritmiya sabablari
- yurak ishemik kasalligi va o‘tkazilgan infarkt;
- uzoq yillik yuqori qon bosimi;
- yurak yetishmovchiligi, yurak qopqoqlari nuqsonlari, kardiomiopatiya, miokardit;
- qalqonsimon bez kasalliklari — ham faolligining oshishi, ham pasayishi;
- qondagi kaliy va magniy miqdorining o‘zgarishi;
- spirtli ichimliklar (ayniqsa ko‘p ichilgandan keyin), chekish, ko‘p qahva va energetiklar;
- uyqu apnoesi, semizlik, qandli diabet;
- ayrim dorilar va giyohvand moddalar;
- tug‘ma yurak o‘zgarishlari va irsiy kanalopatiyalar (masalan, uzun QT sindromi).
Aritmiya belgilari
- yurak urishining notekisligi, «uzilishlar», yurakning «to‘xtab, keyin kuchli urishi»;
- yurak tez yoki juda sekin urishi;
- bosh aylanishi, ko‘z oldi qorong‘ilashishi;
- hansirash, jismoniy yuklamaga chidamlilik pasayishi;
- holsizlik;
- ko‘krakdagi noxushlik yoki og‘riq;
- hushdan ketish.
Ko‘pchilik aritmiyalar, jumladan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi ham, hech qanday belgi bermasligi mumkin va EKG yoki aqlli soat yordamida tasodifan aniqlanadi.
Aritmiya qanday aniqlanadi
- EKG — asosiy tekshiruv; ritm turini aniqlaydi;
- Xolter monitoringi — 1–7 kun davomida EKG yozuvi; vaqti-vaqti bilan bo‘ladigan aritmiyalarni ushlash uchun;
- Hodisa registratorlari va implantatsiya qilinadigan monitorlar — kam uchraydigan xurujlar uchun;
- Exokardiografiya — yurak tuzilishi va qisqarish kuchini baholash;
- Qon tahlillari — qalqonsimon bez gormonlari, kaliy, magniy, gemoglobin;
- Yuklama testlari va elektrofiziologik tekshiruv — ko‘rsatma bo‘lganda.
Aqlli soat va fitnes bilaguzuklari aritmiyaga shubha uyg‘otishi mumkin, ammo tashxis faqat EKG bilan qo‘yiladi.
Aritmiya davolash usullari
Davolash aritmiya turiga, belgilarga va xavf darajasiga bog‘liq. Zararsiz ekstrasistoliyada ko‘pincha davolash kerak emas: qahva, spirtli ichimlik va chekishni kamaytirish, uyquni me’yorlash va stressni boshqarish yetarli bo‘lishi mumkin.
Aritmiya dorilari
- Ritmni yoki yurak urish tezligini nazorat qiluvchi dorilar — beta-blokatorlar, kaltsiy kanallari blokatorlari va antiaritmik dorilar; ularni faqat kardiolog EKG asosida tanlaydi, chunki noto‘g‘ri tanlangan antiaritmik dori o‘zi xavfli aritmiya chaqirishi mumkin;
- Qonni suyultiruvchi dorilar (antikoagulyantlar) — bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida insultning oldini olish uchun; ehtiyoj maxsus shkala bo‘yicha baholanadi. Aspirin bu maqsadda yetarli himoya bermaydi.
Jarrohlik va boshqa usullar
- Kateter ablatsiyasi — aritmiya manbaini kateter orqali yo‘q qilish; ko‘plab aritmiyalarni butunlay davolaydi;
- Elektrokardiostimulyator — og‘ir bradikardiya va blokadalarda yurakka kerakli ritmni beradi;
- Implantatsiya qilinadigan kardioverter-defibrillyator — to‘satdan yurak to‘xtashi xavfi yuqori bo‘lgan bemorlar uchun;
- Elektr kardioversiya — ritmni shifoxonada elektr impulsi bilan tiklash.
Asosiy kasallikni — yuqori qon bosimi, yurak ishemik kasalligi, qalqonsimon bez kasalligi, uyqu apnoesini davolash aritmiya xurujlarini sezilarli kamaytiradi.
Aritmiya bilan yashash: amaliy maslahatlar
- buyurilgan dorilarni o‘tkazib yubormang, ayniqsa antikoagulyantlarni;
- qon bosimi va yurak urishini muntazam o‘lchab, yozib boring;
- spirtli ichimlik va energetiklardan voz keching, qahvani cheklang;
- vaznni me’yorda saqlang va mumkin bo‘lgan jismoniy faollik darajasini kardiolog bilan kelishing;
- boshqa shifokorlarga, jumladan stomatologga, ichayotgan dorilaringiz haqida ayting.
Bolalarda va homiladorlikda aritmiya
Bolalarda nafas olish bilan bog‘liq yengil ritm o‘zgarishi (nafas aritmiyasi) normal hisoblanadi: nafas olganda yurak tezlashadi, chiqarganda sekinlashadi. Ammo hushdan ketish, jismoniy yuklamada yurak sanchishi yoki oilada yosh odamning to‘satdan vafot etgani holatlari bolalar kardiologi ko‘rigini talab qiladi.
Homiladorlikda ekstrasistoliya ko‘p uchraydi va odatda zararsiz. Har qanday aritmiya dorisi homiladorlikni kuzatayotgan shifokor va kardiolog bilan birgalikda tanlanadi.
Xulosa
Aritmiya — yurak ritmining buzilishi bo‘lib, zararsiz ekstrasistoliyadan tortib hayot uchun xavfli qorinchalar aritmiyalarigacha bo‘lgan holatlarni o‘z ichiga oladi. Tashxis EKG va Xolter monitoringi bilan qo‘yiladi. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi insult xavfini oshiradi va davolanishi shart. Hushdan ketish, ko‘krak og‘rig‘i yoki insult belgilari bilan kechadigan ritm buzilishida darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: yurak yetishmovchiligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: yurak ishemik kasalligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: bradikardiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Aritmiya xavflimi?
Turiga bog‘liq. Ekstrasistoliya va nafas aritmiyasi ko‘pincha xavfsiz. Bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi insult xavfini oshiradi, qorinchalar aritmiyalari esa hayot uchun xavfli. Turini faqat EKG aniqlaydi.
Aritmiyani butunlay davolash mumkinmi?
Ko‘p hollarda ha: kateter ablatsiyasi ko‘plab taxiaritmiyalarni butunlay yo‘qotadi, sababni (masalan, qalqonsimon bez kasalligini) davolash ham aritmiyani bartaraf etishi mumkin. Boshqa hollarda dorilar va qurilmalar uzoq muddat nazorat qiladi.
Stress va qahva aritmiya chaqiradimi?
Ular ekstrasistoliya va ayrim xurujlarni qo‘zg‘atishi mumkin. Ammo xurujlar takrorlansa, sababni stress yoki qahvaga bog‘lashdan oldin EKG va qon tahlillari bilan yurak va gormonal sabablarni istisno qilish kerak.
Aritmiyada qaysi shifokorga borish kerak?
Avval terapevt yoki oilaviy shifokorga — u EKG qiladi va kardiologga yo‘llaydi. Murakkab aritmiyalarni aritmolog davolaydi.







