Insult — bosh miyaning bir qismida qon aylanishi to‘satdan buzilib, nerv hujayralari halok bo‘la boshlaydigan holat. Insultda har daqiqa muhim: qon kelmay qolgan miya sohasida har daqiqada taxminan ikki million nerv hujayrasi nobud bo‘ladi. Shuning uchun insult belgilarini bilish va ularni ko‘rganda bir zum ham kutmasdan tez yordam chaqirish odam hayotini va keyingi mustaqil hayotini saqlab qolishi mumkin.
Bu maqolada insultning birinchi belgilari, tez yordam kelguncha nima qilish va eng muhimi — nima qilmaslik kerakligi haqida so‘z boradi. Insultning xavf omillari va uni qanday oldini olish haqida esa insultning oldini olish bo‘yicha tavsiyalar maqolamizda batafsil yozganmiz.
Insult nima va qanday turlari bor
Insult ikki asosiy turga bo‘linadi. Ular bir xil belgilar bilan boshlanishi mumkin, lekin davolash usuli butunlay boshqacha. Shuning uchun turini faqat shifoxonada, kompyuter tomografiyasi (KT) yoki MRT yordamida aniqlash mumkin.
Ishemik insult
Barcha insultlarning taxminan 85 foizi ishemik turga to‘g‘ri keladi. Bunda miya tomirini qon laxtasi (tromb) yoki ateroskleroz pilakchasi berkitib qo‘yadi. Laxta ko‘pincha yurakda, masalan, aritmiyaning bir turi bo‘lgan bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida hosil bo‘lib, qon oqimi bilan miyaga boradi. Ishemik insult belgilari odatda to‘satdan, ko‘pincha uyqudan keyin yoki ertalab paydo bo‘ladi: yuzning bir tomoni qiyshayishi, qo‘l yoki oyoqda kuchsizlik, nutq buzilishi. Bosh og‘rig‘i ko‘pincha kuchli bo‘lmaydi yoki umuman bo‘lmaydi.
Gemorragik insult
Gemorragik insult — miya tomirining yorilib, miya ichiga yoki uning pardalari ostiga qon quyilishi. U kamroq uchraydi, lekin og‘irroq kechadi. Asosiy sababi — uzoq yillar nazoratsiz yuqori qon bosimi, ba’zan tomir anevrizmasi yoki tug‘ma nuqsoni. Gemorragik insult belgilari: to‘satdan boshlangan, hayotdagi eng kuchli bosh og‘rig‘i («boshga bolg‘a bilan urilgandek»), qusish, ensa mushaklarining qotishi, tez orada hushning xiralashishi yoki yo‘qolishi, ba’zan tutqanoq. Falaj va nutq buzilishi ham qo‘shilishi mumkin.
Insultning birinchi belgilari: BE-FAST usuli
Insultni tez tanish uchun butun dunyoda BE-FAST deb ataladigan oddiy eslatma qo‘llaniladi. Har bir harf bitta belgini bildiradi:
- B — muvozanat (Balance): to‘satdan bosh aylanishi, gandiraklash, yurolmay qolish, harakat muvofiqligining buzilishi;
- E — ko‘z (Eyes): bir yoki ikki ko‘zda to‘satdan ko‘rish yo‘qolishi, xiralashishi yoki narsalar ikkita ko‘rinishi;
- F — yuz (Face): odamdan jilmayishni so‘rang — yuzning bir tomoni osilib qolgan, lab burchagi pastga tushgan bo‘ladi;
- A — qo‘l (Arm): ikkala qo‘lni oldinga ko‘tarib, 10 soniya ushlab turishni so‘rang — bir qo‘l pastga tushib ketadi yoki umuman ko‘tarilmaydi;
- S — nutq (Speech): oddiy gapni qaytarishni so‘rang — nutq g‘o‘ldiroq, so‘zlar chalkash yoki odam gapni tushunmaydi;
- T — vaqt (Time): bulardan bittasi bo‘lsa ham, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling va belgilar qachon boshlanganini yozib qo‘ying.
Boshqa belgilar ham bo‘lishi mumkin: tananing bir tomonida to‘satdan uvishish yoki sezgi yo‘qolishi, yutinish qiyinlashishi, sababsiz kuchli bosh og‘rig‘i, to‘satdan chalkashlik. Asosiy qoida — belgilar to‘satdan paydo bo‘ladi va ko‘pincha tananing bir tomonida bo‘ladi.
Yuzning bir tomoni qiyshayishi faqat insultda emas, yuz nervining yallig‘lanishida ham uchraydi. Yuz nervi nevritida odatda faqat yuz zararlanadi, peshona ham burishmaydi, qo‘l-oyoq va nutq esa saqlanadi. Ammo uyda bu ikkisini ishonchli ajratib bo‘lmaydi, shuning uchun yuz to‘satdan qiyshaysa, avval insult deb hisoblang va tez yordam chaqiring.
Mikro insult va mini insult belgilari
«Mikro insult» yoki «mini insult» — tibbiy atama emas, xalq orasidagi nom. Ko‘pincha bu so‘z bilan tranzitor ishemik ataka (TIA) nazarda tutiladi: miya tomiri qisqa vaqtga berkilib, keyin o‘zi ochiladi. Belgilar oddiy insultnikidek bo‘ladi — yuz qiyshayishi, qo‘lda kuchsizlik, nutq buzilishi, bir ko‘zda ko‘rishning qisqa yo‘qolishi — lekin bir necha daqiqadan bir soatgacha davom etib, butunlay o‘tib ketadi.
Mikro insult belgilari o‘tib ketgani «hammasi joyida» degani emas. TIA — jiddiy ogohlantirish: TIA o‘tkazganlarning bir qismida keyingi kunlarda, ayniqsa birinchi 48 soatda haqiqiy insult rivojlanadi. Shuning uchun belgilar o‘tib ketgan bo‘lsa ham, o‘sha kuniyoq shifokorga murojaat qilish yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak. Tekshiruvda sabab topilib, o‘z vaqtida davolash boshlansa, katta insultning oldini olish mumkin.
Insultda birinchi yordam: tez yordam kelguncha nima qilish kerak
- Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Dispetcherga «insultga o‘xshaydi» deb ayting, manzilni aniq bering. O‘zingiz mashinada olib borishga urinmang, agar tez yordam juda uzoq bo‘lmasa — brigada yo‘lda yordam ko‘rsatadi va shifoxonani oldindan ogohlantiradi.
- Vaqtni yozib qo‘ying. Belgilar qachon boshlanganini yoki odam oxirgi marta qachon sog‘lom ko‘ringanini aniqlang. Bu davolash usulini tanlashda hal qiluvchi ma’lumot.
- Bemorni xavfsiz joylashtiring. Hushida bo‘lsa, boshi va yelkasini biroz ko‘tarib yotqizing. Qusayotgan yoki hushi xiralashgan bo‘lsa, yon tomoniga yotqizing, shunda qusuq nafas yo‘liga tushmaydi.
- Siqib turgan kiyimni bo‘shating, xonaga toza havo kiriting, bemorni yolg‘iz qoldirmang va tinchlantiring.
- Hujjatlar va dorilarni tayyorlang: bemor qabul qiladigan dorilar ro‘yxati (ayniqsa qonni suyultiruvchi dorilar), qand diabeti, yurak kasalliklari haqidagi ma’lumot shifokorlarga juda kerak bo‘ladi.
- Agar odam hushini yo‘qotib, nafas olmay qolsa — yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlang va dispetcher ko‘rsatmalariga amal qiling.
Insultda nima qilmaslik kerak
Ko‘pincha yaqinlar yaxshi niyat bilan qilgan ishlar qimmatli vaqtni yo‘qotishga yoki ahvolni og‘irlashtirishga sabab bo‘ladi:
- Ovqat, suv yoki dori bermang. Insultda yutinish ko‘pincha buziladi, suyuqlik va ovqat nafas yo‘liga tushib, pnevmoniyaga olib kelishi mumkin.
- O‘zingizcha tabletka ichirmang — na aspirin, na bosimni tushiruvchi, na «tomirni kengaytiruvchi» dori. Insult turi aniqlanmaguncha aspirin qon quyilishini kuchaytirishi mumkin, bosimni keskin tushirish esa miyaning qon olishini yanada kamaytiradi.
- Kutmang. «Yotib dam olsin, o‘tib ketar», «ertalab ko‘ramiz» degan qaror eng xavflisi. Belgilar yengillashgan bo‘lsa ham, baribir tez yordam chaqiring.
- Barmoq uchlari yoki quloq yumshoqlarini igna bilan teshmang. Bu xalq usuli qon aylanishini tiklamaydi, hech qanday foyda bermaydi, aksincha infeksiya xavfini oshiradi va eng muhimi — qimmatli daqiqalarni olib qo‘yadi.
- Bemorni turg‘izmang, yurishga majburlamang, yuziga sovuq suv sepmang va silkitmang.
Nega vaqt shunchalik muhim
Ishemik insultda shifoxonada tomirni berkitgan laxtani eritadigan dori — trombolizis qilinishi mumkin. Uning samarasi belgilar boshlangandan keyingi taxminan 4,5 soat ichida eng yuqori, qanchalik erta boshlansa, shunchalik yaxshi natija beradi. Yirik tomir berkilganda laxtani maxsus kateter yordamida olib tashlash — trombektomiya bajariladi; u odatda 6 soat ichida, tanlangan bemorlarda esa maxsus tekshiruvlardan keyin 24 soatgacha qo‘llanishi mumkin. Gemorragik insultda esa bosimni nazorat qilish, qon ivishini tuzatish va ba’zan jarrohlik kerak bo‘ladi.
Bu muolajalarning barchasi faqat KT yoki MRT tekshiruvidan keyin, insult turi aniq bo‘lgandan so‘ng qilinadi. Shuning uchun bemorni imkon qadar tezroq insult bo‘limi bor shifoxonaga yetkazish kerak. «Qachon boshlandi?» degan savolga aniq javob bera olsangiz, shifokorlar to‘g‘ri qaror qabul qilishi osonlashadi.
Ayollarda va yoshlarda insult
Insult faqat keksalar kasalligi emas. Ayollarda insult ba’zan odatiy bo‘lmagan belgilar bilan boshlanadi: umumiy holsizlik, chalkashlik, ko‘ngil aynishi, hiqichoq, ko‘krak qafasida noxush sezgi. Homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi davr, aura bilan kechadigan migren, chekish bilan birga gormonal kontratseptivlar qabul qilish ayollarda xavfni oshiradi.
Yoshlarda (45 yoshgacha) insult sabablari ko‘pincha boshqacha: bo‘yin tomiri devorining yirtilishi (ba’zan bo‘yinni keskin burish yoki jarohatdan keyin), yurak nuqsonlari, qon ivishining buzilishi, giyohvand moddalar, energetik ichimliklar va spirtli ichimliklarni ortiqcha iste’mol qilish. Yosh odamda to‘satdan bosh aylanishi, ko‘rish buzilishi yoki bir tomonlama kuchsizlik paydo bo‘lsa, «yoshman, insult bo‘lmaydi» deb o‘ylamang.
Insult xavfini oshiruvchi asosiy omillar
Insultning eng muhim xavf omili — yuqori qon bosimi. Ko‘p odamlar gipertoniya borligini bilmaydi yoki dorini faqat bosim ko‘tarilganda ichadi. Boshqa omillar: bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi, qandli diabet, yuqori xolesterin, chekish, ortiqcha vazn, kam harakatlilik, spirtli ichimliklar, ilgari o‘tkazilgan TIA yoki insult va oilaviy moyillik.
Insultdan keyin tiklanish
Reabilitatsiya bemorning ahvoli barqarorlashgan zahoti, ko‘pincha shifoxonaning o‘zida boshlanadi. Eng tez tiklanish birinchi 3–6 oyda bo‘ladi, lekin yaxshilanish keyin ham davom etishi mumkin. Tiklanish jamoaviy ish: nevrolog, fizioterapevt (yurish va harakat mashqlari), logoped (nutq va yutinish), ergoterapevt (kundalik ishlarni qayta o‘rganish) va psixolog birgalikda ishlaydi.
Oila a’zolarining roli juda katta: bemorni qo‘llab-quvvatlash, mashqlarni muntazam bajarishga undash, uyni xavfsiz qilish (gilamlar, tutqichlar, yorug‘lik). Insultdan keyin depressiya ko‘p uchraydi, uni ham davolash kerak. Takroriy insultning oldini olish uchun shifokor tayinlagan dorilarni to‘xtatmasdan qabul qilish, bosim va qand miqdorini nazorat qilish hamda chekishni tashlash zarur.
Xulosa
Insult belgilari to‘satdan paydo bo‘ladi: yuz qiyshayishi, qo‘lda kuchsizlik, nutq buzilishi, muvozanat va ko‘rishning yo‘qolishi. Bularning bittasini ko‘rsangiz ham, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling va vaqtni yozib qo‘ying. Bemorga ovqat, suv yoki dori bermang, barmoqlarini teshmang va kutmang. Belgilar o‘tib ketgan «mikro insult» ham jiddiy ogohlantirish. Erta yordam miyani saqlab qoladi, muntazam reabilitatsiya esa hayotga qaytishga yordam beradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: bosh aylanishi.
Mavzuga yaqin maqolalar: ateroskleroz.
Ko‘p beriladigan savollar
Insult belgilari qanday bo‘ladi?
Asosiy belgilar BE-FAST bilan eslab qolinadi: muvozanat buzilishi, ko‘rishning to‘satdan yo‘qolishi, yuzning bir tomoni osilishi, bir qo‘lda kuchsizlik, nutq buzilishi. Ular to‘satdan, ko‘pincha tananing bir tomonida paydo bo‘ladi. Bittasi bo‘lsa ham, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Mikro insult belgilari qanday?
«Mikro insult» deganda ko‘pincha tranzitor ishemik ataka tushuniladi: yuz qiyshayishi, qo‘lda kuchsizlik, nutq yoki ko‘rish buzilishi bir necha daqiqadan bir soatgacha davom etib, o‘tib ketadi. Bu katta insult xavfi haqida ogohlantirish, shuning uchun o‘sha kuniyoq tekshiruvdan o‘tish kerak.
Ishemik insult belgilari qanday?
Ishemik insult ko‘pincha to‘satdan, ba’zan uyqudan keyin boshlanadi: tananing bir tomonida kuchsizlik yoki uvishish, yuz qiyshayishi, nutq buzilishi, ko‘rishning yo‘qolishi, gandiraklash. Bosh og‘rig‘i odatda kuchli bo‘lmaydi.
Gemorragik insult belgilari qanday?
To‘satdan boshlangan juda kuchli bosh og‘rig‘i, qusish, ensa qotishi, hushning xiralashishi yoki yo‘qolishi, ba’zan tutqanoq va falaj. Ko‘pincha yuqori qon bosimi fonida rivojlanadi. Turini faqat KT yoki MRT aniqlaydi.
Mini insult belgilari o‘tib ketsa ham shifokorga borish kerakmi?
Ha, albatta. Belgilar butunlay o‘tib ketgan bo‘lsa ham, keyingi kunlarda haqiqiy insult rivojlanish xavfi yuqori. O‘sha kuniyoq shifokorga murojaat qiling yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling — tekshiruv va o‘z vaqtidagi davolash katta insultning oldini olishi mumkin.







