Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Gipertoniya (yuqori qon bosimi): belgilari, darajalari va davolash

Gipertoniya nima, qon bosimi oshishi belgilari, darajalari va bosqichlari, sabablari. Qon bosimini qanday tushirish mumkin: turmush tarzi, dorilar, uy sharoitida nima qilish va qachon 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak.

Xasan BoliyevX
Xasan BoliyevYangilangan: 16-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan9 daqiqada o'qiladi
7
Shifokor klinikada keksa erkakning qon bosimini o‘lchamoqda — gipertoniya tashxisi

Davomini o'qing

Bosh og‘rig‘i va bosim: yuqori va past qon bosimida bosh og‘rig‘i, nima qilish kerak
Kasalliklar

Bosh og‘rig‘i va bosim: yuqori va past qon bosimida bosh og‘rig‘i, nima qilish kerak

23-iyul·10 daq
O‘pka gipertenziyasi tufayli hansirayotgan odam shifokor qabulida
Kasalliklar

O‘pka gipertenziyasi nima: belgilari, sabablari va davolash

2-yanvar, 2023·6 daq
Ayol shifokor kiyimdagi yigitning bo‘yin old qismini, qalqonsimon bez sohasini paypaslab ko‘rmoqda
Kasalliklar

Gipertireoz: belgilari, sabablari, tekshiruv va davolash

12-noyabr·9 daq
Yashil kofta kiygan ayol ko‘zlarini yumib boshini ushlab turibdi — past qon bosimida bosh aylanishi
Alomatlar

Past qon bosimi (gipotoniya): sabablari, belgilari va birinchi yordam

28-oktabr·8 daq
Shifokor o‘rta yoshli erkakning qon bosimini o‘lchamoqda
Kasalliklar

Qon bosimi va demans xavfi: miyani yoshlikdan qanday asraymiz

16-aprel, 2023·7 daq
Ayol uyda divanda o‘tirib, elektron tonometr bilan qon bosimini o‘lchamoqda
Alomatlar

Qon bosimi normasi: yoshga qarab jadval, baland va past bosim

28-oktabr·7 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Gipertoniya nima
  2. Gipertoniya darajalari va bosqichlari
  3. Gipertoniya sabablari
  4. Qon bosimi oshishi belgilari
  5. Gipertoniya nima uchun xavfli
  6. Qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  7. Gipertoniya tashxisi
  8. Gipertoniyani davolash
  9. Homiladorlikda yuqori qon bosimi
  10. Keksalarda gipertoniya
  11. Gipertoniyaning oldini olish
  12. Xulosa
  13. Ko‘p beriladigan savollar

Gipertoniya (arterial gipertenziya) — qon bosimining doimiy ravishda 140/90 mm sim. ust. va undan yuqori bo‘lishi. Bu dunyodagi eng ko‘p tarqalgan surunkali kasalliklardan biri: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, 30–79 yoshdagi kattalarning qariyb uchdan biri yuqori qon bosimi bilan yashaydi, ularning taxminan yarmi esa bundan bexabar.

Gipertoniyani «jim qotil» deb atashadi: u yillar davomida hech qanday belgi bermasdan yurak, miya, buyrak va ko‘zlarni shikastlaydi. Quyida gipertoniya kasalligi nima ekanini, uning darajalari va bosqichlarini, belgilari, sabablari hamda qon bosimini tushirishning ilmiy asoslangan usullarini ko‘rib chiqamiz. Me’yoriy ko‘rsatkichlar haqida batafsil: qon bosimi normasi.

Gipertoniya nima

Qon bosimi ikki raqam bilan yoziladi: yuqori (sistolik) — yurak qisqarganda tomirlardagi bosim, pastki (diastolik) — yurak bo‘shashgandagi bosim. Agar turli kunlarda qayta o‘lchanganda bosim 140/90 dan yuqori chiqsa, gipertoniya tashxisi qo‘yiladi. Xalqaro kasalliklar tasnifida (MKB-10) asosiy gipertoniya I10 kodi bilan belgilanadi, yurak va buyrak shikastlangan shakllari esa I11–I13 kodlarida.

Uyda o‘lchanganda chegara pastroq: o‘rtacha 135/85 va undan yuqori ko‘rsatkich ham yuqori bosim hisoblanadi. 120–139/70–89 oralig‘i esa «ko‘tarilgan bosim» bo‘lib, hali kasallik emas, lekin turmush tarzini o‘zgartirish vaqti kelganini bildiradi.

Gipertoniya darajalari va bosqichlari

MDH mamlakatlarida «daraja» va «bosqich» so‘zlari ko‘pincha aralashtiriladi, ammo ular turli narsani bildiradi.

Darajalar — bosim qanchalik yuqori

  • 1-daraja: 140–159 / 90–99 mm sim. ust.;
  • 2-daraja: 160–179 / 100–109 mm sim. ust.;
  • 3-daraja: 180 / 110 va undan yuqori.

Bosqichlar — a’zolar qanchalik shikastlangan

  • 1-bosqich: bosim yuqori, lekin yurak, buyrak, tomirlar va ko‘zda shikastlanish belgilari yo‘q;
  • 2-bosqich: «nishon a’zolar» shikastlangan: yurak devori qalinlashgan, siydikda oqsil paydo bo‘lgan, tomirlar devori o‘zgargan;
  • 3-bosqich: asoratlar rivojlangan: insult, infarkt, yurak yoki buyrak yetishmovchiligi.

Shuning uchun tashxisda «gipertoniya 2-bosqich, 1-daraja» kabi yozuv uchrashi mumkin: bosim uncha yuqori bo‘lmasa ham, a’zolarda o‘zgarishlar allaqachon bor.

Gipertoniya sabablari

Kattalarning 90–95 foizida birlamchi (essensial) gipertoniya bo‘ladi — u bitta sababdan emas, irsiyat va turmush tarzining birgalikdagi ta’siridan kelib chiqadi. Xavf omillari:

  • ko‘p tuz — o‘zbek oshxonasida tuzli taomlar, non, tuzlamalar, qazi va kolbasa mahsulotlari kunlik me’yorni osongina oshiradi;
  • ortiqcha vazn va qorin sohasida yog‘ to‘planishi;
  • kam harakat, spirtli ichimliklar, chekish;
  • surunkali stress va uyqu yetishmasligi;
  • yosh va irsiyat — ota-onada gipertoniya bo‘lsa, xavf yuqori;
  • qandli diabet va qonda xolesterin yuqoriligi.

5–10 foiz hollarda ikkilamchi gipertoniya uchraydi, ya’ni bosim boshqa kasallik tufayli ko‘tariladi: buyrak kasalliklari va buyrak arteriyalarining torayishi, qalqonsimon bez kasalliklari, buyrak usti bezi o‘smalari, uyqudagi nafas to‘xtashi (apnoe). Bosimni ayrim dorilar ham oshiradi: yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchilar (ibuprofen, diklofenak), burun bitishiga qarshi tomir toraytiruvchi tomchi va tabletkalar, ba’zi gormonal dorilar. Yoshlarda, to‘satdan boshlangan yoki dorilarga bo‘ysunmaydigan gipertoniyada shifokor shu sabablarni albatta tekshiradi.

Qon bosimi oshishi belgilari

Ko‘pchilik odamlarda gipertoniya hech qanday belgi bermaydi — bosim faqat o‘lchanganda aniqlanadi. Belgilar paydo bo‘lsa, ular quyidagicha bo‘lishi mumkin:

  • ensa sohasida bosh og‘rig‘i, ayniqsa ertalab;
  • bosh aylanishi, quloqda shovqin;
  • ko‘z oldida «chivinlar», yuzning qizarishi;
  • yurak tez urishi, holsizlik, burun qonashi.

Bu belgilar boshqa holatlarda ham uchraydi, shuning uchun o‘zini his qilishga qarab bosimni «sezish» ishonchsiz. Yagona ishonchli usul — tonometr bilan muntazam o‘lchash. Bosh og‘rig‘i va bosim bog‘liqligi haqida: bosh og‘rig‘i va bosim. Yurak tez urishi bilan kechadigan holatlar: taxikardiya.

Gipertoniya nima uchun xavfli

Yuqori bosim tomir devorlarini yillar davomida shikastlaydi. Davolanmagan gipertoniya quyidagilarga olib keladi:

  • insult va miya tomirlarining shikastlanishi;
  • infarkt, yurak yetishmovchiligi va yurak ritmi buzilishlari;
  • surunkali buyrak kasalligi;
  • ko‘z to‘r pardasi tomirlarining shikastlanishi va ko‘rishning pasayishi;
  • xotira pasayishi va demans — batafsil: qon bosimi va demans xavfi.

Qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

Bosim 180/120 va undan yuqori bo‘lib, quyidagi belgilardan biri qo‘shilsa, bu gipertonik kriz — shoshilinch holat:

  • ko‘krakda og‘riq yoki siqilish;
  • kuchli hansirash;
  • yuz qiyshayishi, qo‘l yoki oyoqda holsizlik, nutq buzilishi;
  • to‘satdan ko‘rishning yomonlashishi, kuchli bosh og‘rig‘i, chalkashlik;
  • homiladorlikda bosh og‘rig‘i, ko‘z oldi xiralashishi va shish bilan bosim oshishi.

Belgisiz yuqori bosimda (masalan, 185/105, lekin o‘zingizni yaxshi his qilsangiz) shifokor odatda bosimni bir necha soat yoki kun ichida asta-sekin tushirishni tavsiya qiladi. Bosimni bir necha daqiqada keskin tushirish xavfli: miya va yurak qon bilan yetarli ta’minlanmay qolishi mumkin. Shuning uchun shifokor rejasisiz qo‘shimcha tabletkalar, ayniqsa birovga buyurilgan dorilarni ichmang.

Gipertoniya tashxisi

  • Qayta o‘lchash — tashxis bitta o‘lchovga emas, turli kunlardagi bir necha o‘lchovga asoslanadi;
  • Uyda o‘lchash — bir hafta davomida ertalab va kechqurun ikki martadan, natijalarni daftarga yozib borish;
  • 24 soatlik monitoring (SMAD) — «oq xalat gipertoniyasi» (faqat shifokor oldida bosim oshishi) va yashirin gipertoniyani aniqlaydi;
  • Tahlillar: qonda kreatinin, kaliy, qand, xolesterin; siydikda albumin (oqsil); EKG; zarur bo‘lsa yurak UTT va ko‘z tubini tekshirish.

Gipertoniyani davolash

Turmush tarzini o‘zgartirish

Bu har qanday darajada davolashning asosi. To‘g‘ri bajarilganda har bir chora bosimni bir necha birlikka tushiradi, birgalikda esa ta’siri dorinikiga yaqinlashadi:

  • tuzni kuniga 5 grammdan (bir choy qoshiqdan) kamaytirish — tayyor mahsulotlardagi «yashirin» tuzni ham hisobga oling;
  • sabzavot, meva, dukkakli va to‘liq donli mahsulotlarga boy ovqatlanish (DASH parhezi);
  • ortiqcha vazn bo‘lsa, hatto 5 kg ozish ham bosimni sezilarli tushiradi;
  • haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik — tez yurish, velosiped, suzish;
  • spirtli ichimliklarni cheklash, chekishni tashlash;
  • yetarli uyqu va stressni boshqarish.

Gipertoniya dorilari

Bosim 140/90 dan yuqori bo‘lib, turmush tarzini o‘zgartirish yetarli bo‘lmasa yoki xavf yuqori bo‘lsa, shifokor dori buyuradi. Asosiy guruhlar:

  • AAF ingibitorlari yoki angiotenzin retseptorlari blokatorlari;
  • kaltsiy kanallari blokatorlari;
  • tiazidsimon diuretiklar;
  • beta-blokatorlar — yurak ishemik kasalligi, yurak yetishmovchiligi yoki ayrim aritmiyalarda.

Zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra, ko‘pchilik bemorlarga davolash ikki dorining bitta tabletkadagi kombinatsiyasi bilan boshlanadi. Dorini, dozasini va maqsadli bosimni shifokor yoshingiz, hamroh kasalliklar va tahlillar natijasiga qarab tanlaydi.

Eng ko‘p uchraydigan xato — dorini faqat bosim ko‘tarilganda ichish yoki «kurs» qilib to‘xtatish. Gipertoniya dorisi har kuni, bosim normal bo‘lganda ham ichiladi: aynan dori tufayli bosim normal turadi. O‘zboshimchalik bilan to‘xtatilsa, bosim qaytadi va asoratlar xavfi oshadi. Nojo‘ya ta’sir sezilsa, dorini tashlamang — shifokorga ayting, u boshqasiga almashtiradi.

Qon bosimini uy sharoitida tushirish mumkinmi

Uyda bosimni tez va xavfsiz tushiradigan «sir» yo‘q. Limon, sarimsoq, ko‘k choy yoki boshqa xalq vositalari bosimni ishonchli tushirmaydi va dorining o‘rnini bosmaydi. Bosim oshganda tinch o‘tiring, 5–10 daqiqadan keyin qayta o‘lchang, shifokor buyurgan dorini o‘z vaqtida iching. Agar shifokor bosim keskin oshgan holatlar uchun alohida reja bergan bo‘lsa, faqat shunga amal qiling.

Homiladorlikda yuqori qon bosimi

Homiladorlikda bosimning 140/90 dan oshishi ona va homila uchun xavfli bo‘lishi mumkin, ayniqsa 20-haftadan keyin siydikda oqsil, shish va bosh og‘rig‘i bilan birga kelsa — bu preeklampsiya belgilari. Homiladorlikda ko‘plab bosim dorilari (jumladan AAF ingibitorlari va angiotenzin retseptorlari blokatorlari) taqiqlangan, shuning uchun dorini faqat homiladorlikni kuzatayotgan shifokor tanlaydi. Bosimni uyda o‘lchab borish va har bir tashrifda shifokorga ko‘rsatish muhim. Homiladorlik muddatini hisoblash uchun: homiladorlik kalendari.

Keksalarda gipertoniya

Yosh o‘tgan sari tomirlar qattiqlashadi va ko‘pincha faqat yuqori raqam oshadi. Keksalarda ham davolash insult va demans xavfini kamaytiradi, ammo bosim asta-sekin tushiriladi: o‘rnidan turganda bosh aylanishi va yiqilish xavfi bor. Bunday belgilar bo‘lsa, shifokorga ayting — doza o‘zgartirilishi mumkin. Past bosim haqida batafsil: past qon bosimi (gipotoniya).

Gipertoniyaning oldini olish

  • 18 yoshdan boshlab kamida yiliga bir marta, 40 yoshdan keyin va xavf omillari bo‘lsa — tez-tez bosimni o‘lchating;
  • tuzni kamaytiring, sabzavot va mevalarni ko‘paytiring;
  • vaznni me’yorda saqlang va muntazam harakat qiling;
  • chekmang, spirtli ichimlikni cheklang;
  • buyraklaringizni asrang — batafsil: buyrakni qanday asrash kerak.

Xulosa

Gipertoniya — ko‘pincha belgisiz kechadigan, ammo insult, infarkt va buyrak kasalliklarining asosiy sababi bo‘lgan holat. Uni faqat bosimni muntazam o‘lchash orqali aniqlash mumkin. Davolash turmush tarzini o‘zgartirishdan va shifokor tanlagan dorilarni har kuni, uzluksiz ichishdan iborat. Bosim 180/120 dan oshib, ko‘krak og‘rig‘i, hansirash yoki nevrologik belgilar bo‘lsa — darhol 103.

Vazningiz me’yordami, buni tana vazni indeksi kalkulyatori yordamida tekshirib ko‘ring.

Yurak va tomirlar uchun xolesterin ham muhim: xolesterin normasi va uni tushirish yo‘llari bilan tanishing.

Mavzuga yaqin maqolalar: stenokardiya, yurak yetishmovchiligi.

Mavzuga yaqin maqolalar: xurrak otish va uyqu apnoesi, burundan qon ketishi.

Mavzuga yaqin maqolalar: yurak ishemik kasalligi, ateroskleroz.

Mavzuga yaqin maqolalar: infarkt belgilari.

Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen sham, Diklofenak in’yeksiya.

Ko‘p beriladigan savollar

Gipertoniya kasalligi butunlay davolanadimi?

Birlamchi gipertoniya odatda umrbod nazoratni talab qiladi, ammo to‘g‘ri davolash bilan bosimni normal ushlab turish va asoratlarning oldini olish mumkin. Ba’zi odamlarda sezilarli ozish va tuzni kamaytirish dorini kamaytirish imkonini beradi — buni faqat shifokor hal qiladi. Ikkilamchi gipertoniyada sababni bartaraf etish bosimni normallashtirishi mumkin.

Qon bosimini tez tushirish uchun nima qilish kerak?

Belgisiz yuqori bosimda tinchlaning, o‘tiring va 10 daqiqadan keyin qayta o‘lchang, buyurilgan dorini iching. Bosimni keskin tushirishga urinmang. Ko‘krak og‘rig‘i, hansirash, nutq yoki ko‘rish buzilishi bo‘lsa, darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.

Bosim normal bo‘lsa, dorini to‘xtatsam bo‘ladimi?

Yo‘q. Bosim normal bo‘lishining sababi aynan dori. To‘xtatilsa, bir necha kun ichida bosim qayta ko‘tariladi. Dorini kamaytirish yoki almashtirish faqat shifokor bilan kelishiladi.

Gipertoniyaning 1, 2, 3 darajalari nimani bildiradi?

1-daraja — 140–159/90–99, 2-daraja — 160–179/100–109, 3-daraja — 180/110 va undan yuqori. Bosqich esa bosim raqamini emas, yurak, buyrak, tomirlar va boshqa a’zolar qanchalik shikastlanganini ko‘rsatadi.

Homiladorlikda qon bosimini qanday tushirish mumkin?

Faqat shifokor tanlagan, homiladorlikda xavfsiz dorilar bilan. Oddiy bosim dorilarining bir qismi homilaga zarar yetkazadi. Bosimni uyda o‘lchab boring; bosh og‘rig‘i, ko‘z oldi xiralashishi yoki shish bilan bosim oshsa, darhol shifokorga murojaat qiling yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Xasan BoliyevX
MUALLIF

Xasan Boliyev

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Fundamental tibbiyot yo‘nalishi, 3-kurs talabasi. Kasalliklar va alomatlar mavzularida yozadi, saytdagi maqolalarni muntazam o‘qib, xatolarni tahririyatga bildiradi.

Ushbu sahifada

1/13
  1. Gipertoniya nima
  2. Gipertoniya darajalari va bosqichlari
  3. Gipertoniya sabablari
  4. Qon bosimi oshishi belgilari
  5. Gipertoniya nima uchun xavfli
  6. Qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  7. Gipertoniya tashxisi
  8. Gipertoniyani davolash
  9. Homiladorlikda yuqori qon bosimi
  10. Keksalarda gipertoniya
  11. Gipertoniyaning oldini olish
  12. Xulosa
  13. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi