Gipertoniya (arterial gipertenziya) — qon bosimining doimiy ravishda 140/90 mm sim. ust. va undan yuqori bo‘lishi. Bu dunyodagi eng ko‘p tarqalgan surunkali kasalliklardan biri: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, 30–79 yoshdagi kattalarning qariyb uchdan biri yuqori qon bosimi bilan yashaydi, ularning taxminan yarmi esa bundan bexabar.
Gipertoniyani «jim qotil» deb atashadi: u yillar davomida hech qanday belgi bermasdan yurak, miya, buyrak va ko‘zlarni shikastlaydi. Quyida gipertoniya kasalligi nima ekanini, uning darajalari va bosqichlarini, belgilari, sabablari hamda qon bosimini tushirishning ilmiy asoslangan usullarini ko‘rib chiqamiz. Me’yoriy ko‘rsatkichlar haqida batafsil: qon bosimi normasi.
Gipertoniya nima
Qon bosimi ikki raqam bilan yoziladi: yuqori (sistolik) — yurak qisqarganda tomirlardagi bosim, pastki (diastolik) — yurak bo‘shashgandagi bosim. Agar turli kunlarda qayta o‘lchanganda bosim 140/90 dan yuqori chiqsa, gipertoniya tashxisi qo‘yiladi. Xalqaro kasalliklar tasnifida (MKB-10) asosiy gipertoniya I10 kodi bilan belgilanadi, yurak va buyrak shikastlangan shakllari esa I11–I13 kodlarida.
Uyda o‘lchanganda chegara pastroq: o‘rtacha 135/85 va undan yuqori ko‘rsatkich ham yuqori bosim hisoblanadi. 120–139/70–89 oralig‘i esa «ko‘tarilgan bosim» bo‘lib, hali kasallik emas, lekin turmush tarzini o‘zgartirish vaqti kelganini bildiradi.
Gipertoniya darajalari va bosqichlari
MDH mamlakatlarida «daraja» va «bosqich» so‘zlari ko‘pincha aralashtiriladi, ammo ular turli narsani bildiradi.
Darajalar — bosim qanchalik yuqori
- 1-daraja: 140–159 / 90–99 mm sim. ust.;
- 2-daraja: 160–179 / 100–109 mm sim. ust.;
- 3-daraja: 180 / 110 va undan yuqori.
Bosqichlar — a’zolar qanchalik shikastlangan
- 1-bosqich: bosim yuqori, lekin yurak, buyrak, tomirlar va ko‘zda shikastlanish belgilari yo‘q;
- 2-bosqich: «nishon a’zolar» shikastlangan: yurak devori qalinlashgan, siydikda oqsil paydo bo‘lgan, tomirlar devori o‘zgargan;
- 3-bosqich: asoratlar rivojlangan: insult, infarkt, yurak yoki buyrak yetishmovchiligi.
Shuning uchun tashxisda «gipertoniya 2-bosqich, 1-daraja» kabi yozuv uchrashi mumkin: bosim uncha yuqori bo‘lmasa ham, a’zolarda o‘zgarishlar allaqachon bor.
Gipertoniya sabablari
Kattalarning 90–95 foizida birlamchi (essensial) gipertoniya bo‘ladi — u bitta sababdan emas, irsiyat va turmush tarzining birgalikdagi ta’siridan kelib chiqadi. Xavf omillari:
- ko‘p tuz — o‘zbek oshxonasida tuzli taomlar, non, tuzlamalar, qazi va kolbasa mahsulotlari kunlik me’yorni osongina oshiradi;
- ortiqcha vazn va qorin sohasida yog‘ to‘planishi;
- kam harakat, spirtli ichimliklar, chekish;
- surunkali stress va uyqu yetishmasligi;
- yosh va irsiyat — ota-onada gipertoniya bo‘lsa, xavf yuqori;
- qandli diabet va qonda xolesterin yuqoriligi.
5–10 foiz hollarda ikkilamchi gipertoniya uchraydi, ya’ni bosim boshqa kasallik tufayli ko‘tariladi: buyrak kasalliklari va buyrak arteriyalarining torayishi, qalqonsimon bez kasalliklari, buyrak usti bezi o‘smalari, uyqudagi nafas to‘xtashi (apnoe). Bosimni ayrim dorilar ham oshiradi: yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchilar (ibuprofen, diklofenak), burun bitishiga qarshi tomir toraytiruvchi tomchi va tabletkalar, ba’zi gormonal dorilar. Yoshlarda, to‘satdan boshlangan yoki dorilarga bo‘ysunmaydigan gipertoniyada shifokor shu sabablarni albatta tekshiradi.
Qon bosimi oshishi belgilari
Ko‘pchilik odamlarda gipertoniya hech qanday belgi bermaydi — bosim faqat o‘lchanganda aniqlanadi. Belgilar paydo bo‘lsa, ular quyidagicha bo‘lishi mumkin:
- ensa sohasida bosh og‘rig‘i, ayniqsa ertalab;
- bosh aylanishi, quloqda shovqin;
- ko‘z oldida «chivinlar», yuzning qizarishi;
- yurak tez urishi, holsizlik, burun qonashi.
Bu belgilar boshqa holatlarda ham uchraydi, shuning uchun o‘zini his qilishga qarab bosimni «sezish» ishonchsiz. Yagona ishonchli usul — tonometr bilan muntazam o‘lchash. Bosh og‘rig‘i va bosim bog‘liqligi haqida: bosh og‘rig‘i va bosim. Yurak tez urishi bilan kechadigan holatlar: taxikardiya.
Gipertoniya nima uchun xavfli
Yuqori bosim tomir devorlarini yillar davomida shikastlaydi. Davolanmagan gipertoniya quyidagilarga olib keladi:
- insult va miya tomirlarining shikastlanishi;
- infarkt, yurak yetishmovchiligi va yurak ritmi buzilishlari;
- surunkali buyrak kasalligi;
- ko‘z to‘r pardasi tomirlarining shikastlanishi va ko‘rishning pasayishi;
- xotira pasayishi va demans — batafsil: qon bosimi va demans xavfi.
Gipertoniya tashxisi
- Qayta o‘lchash — tashxis bitta o‘lchovga emas, turli kunlardagi bir necha o‘lchovga asoslanadi;
- Uyda o‘lchash — bir hafta davomida ertalab va kechqurun ikki martadan, natijalarni daftarga yozib borish;
- 24 soatlik monitoring (SMAD) — «oq xalat gipertoniyasi» (faqat shifokor oldida bosim oshishi) va yashirin gipertoniyani aniqlaydi;
- Tahlillar: qonda kreatinin, kaliy, qand, xolesterin; siydikda albumin (oqsil); EKG; zarur bo‘lsa yurak UTT va ko‘z tubini tekshirish.
Gipertoniyani davolash
Turmush tarzini o‘zgartirish
Bu har qanday darajada davolashning asosi. To‘g‘ri bajarilganda har bir chora bosimni bir necha birlikka tushiradi, birgalikda esa ta’siri dorinikiga yaqinlashadi:
- tuzni kuniga 5 grammdan (bir choy qoshiqdan) kamaytirish — tayyor mahsulotlardagi «yashirin» tuzni ham hisobga oling;
- sabzavot, meva, dukkakli va to‘liq donli mahsulotlarga boy ovqatlanish (DASH parhezi);
- ortiqcha vazn bo‘lsa, hatto 5 kg ozish ham bosimni sezilarli tushiradi;
- haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik — tez yurish, velosiped, suzish;
- spirtli ichimliklarni cheklash, chekishni tashlash;
- yetarli uyqu va stressni boshqarish.
Gipertoniya dorilari
Bosim 140/90 dan yuqori bo‘lib, turmush tarzini o‘zgartirish yetarli bo‘lmasa yoki xavf yuqori bo‘lsa, shifokor dori buyuradi. Asosiy guruhlar:
- AAF ingibitorlari yoki angiotenzin retseptorlari blokatorlari;
- kaltsiy kanallari blokatorlari;
- tiazidsimon diuretiklar;
- beta-blokatorlar — yurak ishemik kasalligi, yurak yetishmovchiligi yoki ayrim aritmiyalarda.
Zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra, ko‘pchilik bemorlarga davolash ikki dorining bitta tabletkadagi kombinatsiyasi bilan boshlanadi. Dorini, dozasini va maqsadli bosimni shifokor yoshingiz, hamroh kasalliklar va tahlillar natijasiga qarab tanlaydi.
Eng ko‘p uchraydigan xato — dorini faqat bosim ko‘tarilganda ichish yoki «kurs» qilib to‘xtatish. Gipertoniya dorisi har kuni, bosim normal bo‘lganda ham ichiladi: aynan dori tufayli bosim normal turadi. O‘zboshimchalik bilan to‘xtatilsa, bosim qaytadi va asoratlar xavfi oshadi. Nojo‘ya ta’sir sezilsa, dorini tashlamang — shifokorga ayting, u boshqasiga almashtiradi.
Qon bosimini uy sharoitida tushirish mumkinmi
Uyda bosimni tez va xavfsiz tushiradigan «sir» yo‘q. Limon, sarimsoq, ko‘k choy yoki boshqa xalq vositalari bosimni ishonchli tushirmaydi va dorining o‘rnini bosmaydi. Bosim oshganda tinch o‘tiring, 5–10 daqiqadan keyin qayta o‘lchang, shifokor buyurgan dorini o‘z vaqtida iching. Agar shifokor bosim keskin oshgan holatlar uchun alohida reja bergan bo‘lsa, faqat shunga amal qiling.
Homiladorlikda yuqori qon bosimi
Homiladorlikda bosimning 140/90 dan oshishi ona va homila uchun xavfli bo‘lishi mumkin, ayniqsa 20-haftadan keyin siydikda oqsil, shish va bosh og‘rig‘i bilan birga kelsa — bu preeklampsiya belgilari. Homiladorlikda ko‘plab bosim dorilari (jumladan AAF ingibitorlari va angiotenzin retseptorlari blokatorlari) taqiqlangan, shuning uchun dorini faqat homiladorlikni kuzatayotgan shifokor tanlaydi. Bosimni uyda o‘lchab borish va har bir tashrifda shifokorga ko‘rsatish muhim. Homiladorlik muddatini hisoblash uchun: homiladorlik kalendari.
Keksalarda gipertoniya
Yosh o‘tgan sari tomirlar qattiqlashadi va ko‘pincha faqat yuqori raqam oshadi. Keksalarda ham davolash insult va demans xavfini kamaytiradi, ammo bosim asta-sekin tushiriladi: o‘rnidan turganda bosh aylanishi va yiqilish xavfi bor. Bunday belgilar bo‘lsa, shifokorga ayting — doza o‘zgartirilishi mumkin. Past bosim haqida batafsil: past qon bosimi (gipotoniya).
Gipertoniyaning oldini olish
- 18 yoshdan boshlab kamida yiliga bir marta, 40 yoshdan keyin va xavf omillari bo‘lsa — tez-tez bosimni o‘lchating;
- tuzni kamaytiring, sabzavot va mevalarni ko‘paytiring;
- vaznni me’yorda saqlang va muntazam harakat qiling;
- chekmang, spirtli ichimlikni cheklang;
- buyraklaringizni asrang — batafsil: buyrakni qanday asrash kerak.
Xulosa
Gipertoniya — ko‘pincha belgisiz kechadigan, ammo insult, infarkt va buyrak kasalliklarining asosiy sababi bo‘lgan holat. Uni faqat bosimni muntazam o‘lchash orqali aniqlash mumkin. Davolash turmush tarzini o‘zgartirishdan va shifokor tanlagan dorilarni har kuni, uzluksiz ichishdan iborat. Bosim 180/120 dan oshib, ko‘krak og‘rig‘i, hansirash yoki nevrologik belgilar bo‘lsa — darhol 103.
Vazningiz me’yordami, buni tana vazni indeksi kalkulyatori yordamida tekshirib ko‘ring.
Yurak va tomirlar uchun xolesterin ham muhim: xolesterin normasi va uni tushirish yo‘llari bilan tanishing.
Mavzuga yaqin maqolalar: stenokardiya, yurak yetishmovchiligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: xurrak otish va uyqu apnoesi, burundan qon ketishi.
Mavzuga yaqin maqolalar: yurak ishemik kasalligi, ateroskleroz.
Mavzuga yaqin maqolalar: infarkt belgilari.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen sham, Diklofenak in’yeksiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Gipertoniya kasalligi butunlay davolanadimi?
Birlamchi gipertoniya odatda umrbod nazoratni talab qiladi, ammo to‘g‘ri davolash bilan bosimni normal ushlab turish va asoratlarning oldini olish mumkin. Ba’zi odamlarda sezilarli ozish va tuzni kamaytirish dorini kamaytirish imkonini beradi — buni faqat shifokor hal qiladi. Ikkilamchi gipertoniyada sababni bartaraf etish bosimni normallashtirishi mumkin.
Qon bosimini tez tushirish uchun nima qilish kerak?
Belgisiz yuqori bosimda tinchlaning, o‘tiring va 10 daqiqadan keyin qayta o‘lchang, buyurilgan dorini iching. Bosimni keskin tushirishga urinmang. Ko‘krak og‘rig‘i, hansirash, nutq yoki ko‘rish buzilishi bo‘lsa, darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling.
Bosim normal bo‘lsa, dorini to‘xtatsam bo‘ladimi?
Yo‘q. Bosim normal bo‘lishining sababi aynan dori. To‘xtatilsa, bir necha kun ichida bosim qayta ko‘tariladi. Dorini kamaytirish yoki almashtirish faqat shifokor bilan kelishiladi.
Gipertoniyaning 1, 2, 3 darajalari nimani bildiradi?
1-daraja — 140–159/90–99, 2-daraja — 160–179/100–109, 3-daraja — 180/110 va undan yuqori. Bosqich esa bosim raqamini emas, yurak, buyrak, tomirlar va boshqa a’zolar qanchalik shikastlanganini ko‘rsatadi.
Homiladorlikda qon bosimini qanday tushirish mumkin?
Faqat shifokor tanlagan, homiladorlikda xavfsiz dorilar bilan. Oddiy bosim dorilarining bir qismi homilaga zarar yetkazadi. Bosimni uyda o‘lchab boring; bosh og‘rig‘i, ko‘z oldi xiralashishi yoki shish bilan bosim oshsa, darhol shifokorga murojaat qiling yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.







