Bo‘yin old qismining shishib, yoqani tor qilib qo‘yishi O‘zbekistonda ko‘pchilikka tanish manzara. Bu holat buqoq deb ataladi va u qalqonsimon bezning kattalashishini bildiradi. Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston, tarixan yod tanqisligi bo‘lgan endemik hudud hisoblanadi: tuproq va suvda yod kam, shuning uchun buqoq bu yerda dunyoning ko‘p mamlakatlariga qaraganda tez-tez uchraydi.
Buqoq — bitta kasallik emas, balki turli sabablar bilan yuzaga keladigan alomat. Ba’zan u bezning ishi normal bo‘lgan holda faqat kosmetik muammo bo‘lsa, ba’zan gormonlar yetishmasligi yoki ortiqchaligi bilan kechadi. Quyida buqoq kasalligi nima ekanini, belgilari, tekshiruvlar va zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra davolash usullarini ko‘rib chiqamiz.
Buqoq nima
Qalqonsimon bez — bo‘yin old qismida, hiqildoq ostida joylashgan kapalak shaklidagi a’zo. U yod yordamida tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) gormonlarini ishlab chiqaradi; bu gormonlar moddalar almashinuvi, yurak ishi, tana harorati, bolalarda esa o‘sish va miya rivojlanishini boshqaradi. Bez faoliyati haqida batafsil qalqonsimon bez kasalliklari maqolamizda yozganmiz.
Buqoq — qalqonsimon bezning normadan kattalashishi. Kattalarda bez hajmi ayollarda taxminan 18 ml, erkaklarda 25 ml dan oshsa, UTTda buqoq deb baholanadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) buqoqni oddiy ko‘rik bo‘yicha darajalarga ajratadi: 0 — buqoq yo‘q; 1 — bez paypaslanganda seziladi, lekin bo‘yin odatdagi holatda ko‘rinmaydi; 2 — buqoq bo‘yin odatdagi holatda ham ko‘zga tashlanadi.
Buqoq kasalligi turlari
- Diffuz buqoq — bez bir tekis kattalashadi, tugunlar yo‘q. Ko‘pincha yod tanqisligi, Xashimoto tireoiditi yoki Bazedov kasalligida uchraydi.
- Tugunli buqoq — bezda bir yoki bir nechta tugun (zichlashgan soha) paydo bo‘ladi. Ko‘p tugunli buqoq uzoq yillik yod tanqisligida, ayniqsa katta yoshdagilarda ko‘p uchraydi.
- Aralash buqoq — diffuz kattalashgan bez fonida tugunlar.
Bez faoliyatiga ko‘ra buqoq eutireoid (gormonlar normal), gipotireoz bilan (gormon kam) yoki tireotoksikoz bilan (gormon ko‘p) kechishi mumkin. Shuning uchun faqat bo‘yin o‘lchamiga qarab davolash tanlanmaydi.
Sabablari
Yod tanqisligi — endemik buqoq
Yod yetishmasa, bez kamroq gormon ishlab chiqaradi. Bunga javoban gipofiz bezi ko‘proq tireotrop gormon (TTG) chiqaradi va bezni «qamchilaydi» — bez hajmi kattalashadi, vaqt o‘tishi bilan tugunlar paydo bo‘ladi. Bu endemik buqoq deyiladi. Yod tanqisligi ayniqsa homilador ayollar va bolalar uchun xavfli, chunki homila va bola miyasining rivojlanishi qalqonsimon bez gormonlariga bog‘liq.
Yod tanqisligining oldini olishning asosiy usuli — yodlangan osh tuzidan foydalanish. O‘zbekistonda tuzni yodlash dasturi amal qiladi, shuning uchun do‘konda yorlig‘ida «yodlangan» deb yozilgan tuzni tanlash muhim. Tuzni yopiq idishda, quyosh va namdan uzoqda saqlang. Shu bilan birga tuzni ko‘paytirib yubormaslik kerak: JSST kuniga jami 5 grammdan kam tuz iste’mol qilishni tavsiya qiladi — yodlangan tuzning shu miqdori ham yetarli bo‘ladi. Dengiz baliqlari, sut mahsulotlari va tuxum ham yod manbai.
Autoimmun kasalliklar
Xashimoto tireoiditi (surunkali autoimmun tireoidit) — immun tizimi bezga qarshi antitanachalar ishlab chiqaradi, bez asta-sekin yallig‘lanadi va ko‘pincha gipotireoz rivojlanadi. Bunda bez kattalashgan yoki aksincha kichraygan bo‘lishi mumkin.
Bazedov kasalligi (Greyvs kasalligi, diffuz toksik buqoq) — antitanachalar bezni ortiqcha ishlashga majbur qiladi. Yurak tez urishi, qo‘l titrashi, terlash, ozish, asabiylik, ba’zan ko‘zlarning bo‘rtib chiqishi kuzatiladi.
Boshqa sabablar
Buqoq balog‘at yoshida, homiladorlikda, ba’zi dorilar (litiy, amiodaron) ta’sirida, tireoiditlarda, kamdan-kam hollarda esa qalqonsimon bez saratonida paydo bo‘ladi. Karam, brokkoli kabi mahsulotlar faqat juda katta miqdorda va yod tanqisligi fonida ahamiyatga ega — ularni ratsiondan chiqarish shart emas.
Buqoq kasalligi belgilari
Kichik buqoq ko‘pincha hech qanday belgi bermaydi va tasodifan, UTT yoki ko‘rik paytida aniqlanadi. Bez kattalashgani sari quyidagilar paydo bo‘lishi mumkin:
- bo‘yin old qismida ko‘rinadigan shish, yoqa yoki bo‘yinbog‘ tor bo‘lib qolishi;
- bo‘yinda bosim, «tomoqda bo‘lak» hissi;
- bosilish belgilari: qattiq ovqatni yutish qiyinlashishi, yotganda yoki jismoniy zo‘riqishda nafas qisishi, xirillab nafas olish, yo‘tal;
- ovoz xirillashi — bu belgi alohida e’tibor talab qiladi;
- gipotireoz belgilari: holsizlik, uyquchanlik, sovuqqa chidamsizlik, terining qurishi, vazn ortishi, qabziyat;
- tireotoksikoz belgilari: yurak tez urishi, terlash, qo‘l titrashi, ozish, uyqusizlik.
Zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar nafas olish keskin qiyinlashsa, shovqinli nafas paydo bo‘lsa, yoki buqoq fonida yurak juda tez urib, yuqori harorat, qattiq bezovtalik va hushning chalkashishi kuzatilsa.
Qanday tekshiruvlar qilinadi
Endokrinolog bo‘yinni ko‘rib, paypaslaydi va quyidagilarni buyuradi:
- TTG — bez faoliyatini baholovchi eng asosiy tahlil; normal chegaralar haqida TTG normasi maqolasida o‘qing;
- erkin T4, TTG past bo‘lsa — erkin T3 ham;
- antitanachalar: TPO ga qarshi antitanachalar (Xashimoto), TTG retseptorlariga antitanachalar (Bazedov kasalligi);
- qalqonsimon bez UTT — bez hajmi, tuzilishi va tugunlarni aniqlaydi;
- ingichka igna biopsiyasi — tugunlar uchun. Har bir tugunni teshish shart emas: UTTda tugunning tuzilishi, chegaralari, shakli va kalsinatlari TIRADS tizimi bo‘yicha baholanadi, biopsiya esa xavf darajasi va o‘lchamiga qarab tanlanadi;
- stsintigrafiya — TTG past bo‘lib, tugun bo‘lsa, «issiq» (gormon ishlab chiqaruvchi) tugunni aniqlash uchun;
- katta buqoqda — nafas yo‘li holatini baholash uchun KT.
Davolash sababga bog‘liq
Buqoqni davolash usuli uning turiga, bez faoliyatiga, o‘lchamiga va bosilish belgilariga qarab tanlanadi:
- Yod tanqisligi bilan bog‘liq diffuz buqoq, gormonlar normal bo‘lsa — yodlangan tuz va yodga boy ovqat; yod preparatlari faqat endokrinolog tavsiyasi bilan. Bolalarda va yoshlarda bez ko‘pincha kichrayadi.
- Gipotireoz (masalan, Xashimoto fonida) — shifokor qalqonsimon bez gormoni tabletkasini buyuradi, dozasi TTG nazorati ostida tanlanadi.
- Bazedov kasalligi va toksik tugunlar — tireostatik dorilar, radioaktiv yod bilan davolash yoki operatsiya.
- Benign (xavfsiz) tugunlar — ko‘pincha faqat muntazam UTT nazorati; katta, kosmetik nuqson yoki bosilish bergan tugunlarda — operatsiya yoki minimal invaziv usullar.
- Katta, bosuvchi buqoq — jarrohlik (tireoidektomiya) yoki radioaktiv yod.
- Saraton — operatsiya va kerak bo‘lsa qo‘shimcha davolash. Qalqonsimon bez saratonining ko‘p uchraydigan papillyar turi o‘z vaqtida davolanganda juda yaxshi natija beradi.
Homiladorlik va yod
Homiladorlik va emizish davrida yodga ehtiyoj ortadi: JSST ma’lumotiga ko‘ra, kattalar uchun kunlik ehtiyoj taxminan 150 mkg bo‘lsa, homilador va emizikli ayollar uchun 250 mkg. Yod tanqisligi homila miyasi rivojlanishiga salbiy ta’sir qiladi. Shuning uchun homiladorlikni rejalashtirayotgan va homilador ayollarga yodlangan tuz ishlatish, shifokor tavsiyasi bilan esa yod qo‘shilgan vitamin kompleksini qabul qilish maslahat beriladi. Homiladorlikda TTG ni tekshirish ham muhim — bu haqda homiladorlik kalendarida haftama-hafta ma’lumot bor.
Kimlar xavf guruhida va qachon tekshirilish kerak
Buqoq ayollarda erkaklarga qaraganda bir necha baravar ko‘p uchraydi. Xavf yoshi bilan, oilada qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lganda, boshqa autoimmun kasalliklarda (masalan, 1-tur qandli diabet, vitiligo), chekuvchilarda va bolalikda bo‘yin sohasiga nur terapiyasi olganlarda ortadi. Yod tanqisligi bo‘lgan hududlarda yashovchi homilador ayollar va bolalar alohida e’tibor talab qiladi.
Bo‘yinda shish yoki tugun sezsangiz, yutish va nafas olishda noqulaylik paydo bo‘lsa, ovozingiz sababsiz xirillab qolsa yoki yuqorida sanalgan gipotireoz va tireotoksikoz belgilari bo‘lsa, endokrinologga murojaat qiling. Tugunli buqoq aniqlangan bo‘lsa, shifokor belgilagan muddatlarda UTTni takrorlab turish muhim — o‘sish va tuzilish o‘zgarishini vaqtida sezish uchun.
Afsonalar
- «Buqoq bo‘lsa, yod tabletkasi ichish kerak». Tahlilsiz yod ichish xavfli bo‘lishi mumkin: Bazedov kasalligi, autoimmun tireoidit yoki «issiq» tugun bo‘lganda ortiqcha yod tireotoksikozni qo‘zg‘atishi yoki kasallikni kuchaytirishi mumkin. Avval TTG va UTT, keyin qaror.
- «Teriga yod to‘ri chizib, yod yetishmasligini aniqlash mumkin». Bu usul ilmiy asosga ega emas: yodning teridan qanchalik tez yo‘qolishi havo harorati, teri holati va bug‘lanishga bog‘liq. Yod to‘ri na tashxis qo‘yadi, na davolaydi, ko‘p marta chizilsa esa teri kuyishi mumkin.
- «Buqoqni uyda o‘tlar va yong‘oq damlamalari bilan davolasa bo‘ladi». Bunday usullarning samarasi isbotlanmagan, ular haqiqiy sababni aniqlash va davolashni kechiktiradi.
- «Har qanday tugun — saraton». Tugunlarning ko‘pchiligi xavfsiz; saraton ehtimoli UTT va kerak bo‘lsa biopsiya orqali baholanadi.
Xulosa
Buqoq — qalqonsimon bezning kattalashishi bo‘lib, O‘zbekistonda yod tanqisligi sababli ko‘p uchraydi. U diffuz yoki tugunli bo‘lishi, gormonlar normal, kam yoki ko‘p holda kechishi mumkin. Tashxis TTG, erkin T4, antitanachalar va UTTga asoslanadi, tugunlar esa TIRADS bo‘yicha baholanadi. Davolash sababga bog‘liq. Eng oddiy va samarali oldini olish usuli — kundalik ovqatda yodlangan tuzdan me’yorida foydalanish. Tahlilsiz yod tabletkalari ichmang va yod to‘riga ishonmang.
Mavzuga yaqin maqolalar: gipertireoz.
Maqolada tilga olingan dorilar: Kordaron tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Buqoq nima degani?
Buqoq — qalqonsimon bezning normadan kattalashishi. U bo‘yin old qismida shish ko‘rinishida bo‘ladi va yod tanqisligi, autoimmun kasalliklar yoki tugunlar sababli yuzaga keladi.
Diffuz buqoq nima?
Bu qalqonsimon bezning tugunlarsiz, bir tekis kattalashishi. Ko‘pincha yod tanqisligi, Xashimoto tireoiditi yoki Bazedov kasalligida uchraydi. Davolash bez faoliyatiga qarab tanlanadi.
Tugunli buqoq nima?
Bu bezda bir yoki bir nechta tugun paydo bo‘lgan holat. Tugunlarning ko‘pchiligi xavfsiz bo‘ladi, lekin har biri UTTda TIRADS bo‘yicha baholanadi va kerak bo‘lsa ingichka igna biopsiyasi qilinadi.
Buqoq kasalligini uy sharoitida davolash mumkinmi?
Yo‘q. Uyda qilinadigan yagona foydali ish — yodlangan tuzdan foydalanish va yodga boy ovqat iste’mol qilish. Buqoqning sababini aniqlash uchun tahlil va UTT zarur; o‘tlar, damlamalar va yod to‘ri davolamaydi.
Buqoq saratoni belgilari qanday?
Tez o‘sayotgan, qattiq, atrofga yopishgan tugun, ovoz xirillashi, yutish qiyinlashishi va bo‘yindagi kattalashgan limfa tugunlari xavotirli belgilar. Ammo saratonni faqat UTT va biopsiya aniqlaydi, shuning uchun bunday belgilarda endokrinologga boring.






