Ko‘kragingizda siqib turgan og‘riq paydo bo‘lib, u chap qo‘l yoki jag‘ga tarqalsa va sovuq ter bosa boshlasa, vaqt sizning foydangizga ishlamaydi. Bu holat infarkt bo‘lishi mumkin va yurak mushagi har daqiqada zararlanib boradi. Aksariyat o‘limlar kasalxonagacha bo‘lgan bosqichda, odamlar shifokorni kech chaqirgani sababli yuz beradi.
Bu maqolada infarkt nima ekani, uning klassik va atipik belgilari, sabablari, birinchi yordam, shifoxonadagi davolash, tiklanish va oldini olish yo‘llari bayon etiladi. Matn umumiy ma’lumot uchun mo‘ljallangan; xavfli alomatlarda internetdan emas, 103 raqamidan foydalaning.
Infarkt nima
Infarkt (to‘liq nomi — miokard infarkti) — yurak mushagining bir qismi qon bilan ta’minlanmay qolishi natijasida o‘lib qolishi. Yurakni oziqlantiradigan toj arteriyalardan biri to‘satdan tiqilib qoladi, qon oqimi to‘xtaydi va kislorod yetishmagan mushak hujayralari bir necha soat ichida nobud bo‘la boshlaydi. Halok bo‘lgan joy o‘rnida chandiq hosil bo‘ladi, u esa qisqarmaydi.
Shu sababli davolashning asosiy qoidasi qisqa: «vaqt — bu mushak». Arteriya qanchalik tez ochilsa, yurakning qaytmas zarari shunchalik kam bo‘ladi. Infarkt yurakning ishemik kasalligi guruhiga kiradi, bu haqda yurak ishemik kasalligi maqolasida batafsil yozilgan.
Infarkt turlari
Elektrokardiogramma (EKG) bo‘yicha ikki asosiy turni ajratishadi. ST ko‘tarilishli infarkt arteriya to‘liq berkilganda yuz beradi va zudlik bilan qon oqimini tiklashni talab qiladi. ST ko‘tarilishsiz infarktda tiqilish qisman bo‘ladi; bu turda ham shoshilinch kasalxona davosi zarur, faqat davolash taktikasi biroz farq qiladi.
Infarkt belgilari
Klassik infarkt quyidagicha namoyon bo‘ladi:
- ko‘krak qafasi ortida siqish, bosish, yonish yoki «tosh bosgandek» og‘riq;
- og‘riq chap qo‘l, yelka, bo‘yin, pastki jag‘, bel yoki kuraklar orasiga tarqalishi;
- og‘riqning 15–20 daqiqadan ortiq davom etishi va tinch holatda yoki nitroglitserindan keyin ham o‘tmasligi;
- sovuq ter, rangpar teri, havo yetishmasligi;
- ko‘ngil aynishi, qusish, boshning aylanishi, o‘lim qo‘rquvi hissi.
Ba’zan og‘riq juda kuchli bo‘lmaydi, odam uni «oshqozon» yoki «charchoq» deb biladi. Muhimi — belgilarning kuchi emas, ularning yangi paydo bo‘lgani va o‘tmasligidir.
Atipik belgilar: ayollar, diabet va keksalarda
Ayollarda, qandli diabet bilan og‘rigan va keksa bemorlarda infarkt tez-tez «yashirin» kechadi. Ko‘krakdagi og‘riq bo‘lmasligi yoki ikkinchi darajali bo‘lishi mumkin, uning o‘rniga quyidagilar kuzatiladi:
- to‘satdan kuchli holsizlik va nafas qisilishi;
- qorinning yuqori qismidagi og‘riq, ko‘ngil aynishi, qusish — oshqozon kasalligiga o‘xshab;
- jag‘, bo‘yin yoki orqadagi og‘riq;
- sababsiz sovuq ter va bosh aylanishi;
- ayollarda ko‘pincha ko‘krakdagi og‘riqdan ko‘ra nafas yetishmasligi va charchoq birinchi o‘rinda turadi.
Diabetda nerv tolalari zararlangani uchun og‘riq sezgisi susayadi, shu sababli infarkt «jim» o‘tishi mumkin. Bu haqda jim yurak xuruji belgilari maqolasida yozilgan. Yoshi ulg‘aygan odamda yangi paydo bo‘lgan tushunarsiz holsizlik yoki chalkashlik ham alomat bo‘lishi mumkin.
Infarkt sabablari
Infarktning asosiy sababi — toj arteriyadagi aterosklerotik blyashkaning yorilishi va uning ustida qon tromb (laxta) hosil bo‘lishi. Tromb arteriya yo‘lini to‘sib qo‘yadi. Blyashka yillar davomida jimgina o‘sadi, shuning uchun ateroskleroz infarktning asosiy zamini hisoblanadi. Kamroq hollarda sabab arteriya spazmi, uning devori qatlamlarining ajralishi (dissektsiya) yoki ba’zi giyohvand moddalar (masalan, kokain) bo‘ladi.
Xavf omillari
- yuqori qon bosimi — gipertoniya arteriya devorini shikastlaydi;
- qondagi «yomon» xolesterin darajasining oshishi — me’yorlar uchun xolesterin normasi maqolasiga qarang;
- chekish — xavfni bir necha barobar oshiradi;
- qandli diabet va semizlik;
- harakatsiz turmush, nosog‘lom ovqatlanish, surunkali stress;
- oilada erta yurak kasalligi (erkaklarda 55, ayollarda 65 yoshgacha) bo‘lishi;
- yosh: erkaklarda 45 yoshdan, ayollarda hayz to‘xtagandan keyin xavf ortadi.
Infarktda birinchi yordam
Infarktga shubha bo‘lsa, har soniya muhim. Umumiy birinchi yordam tartibi quyidagicha:
- Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Mashinani o‘zingiz haydab borishga urinmang, chunki yo‘lda ahvol yomonlashishi mumkin. Tez yordam xodimlari yo‘lda EKG olib, kasalxonani oldindan ogohlantiradi.
- Bemorni o‘tirg‘izing yoki yarim o‘tirgan holatda yotqizing, tizzalari ostiga yostiq qo‘ying. Hech qanday jismoniy harakatga yo‘l qo‘ymang.
- Siquvchi kiyimni, bo‘yinbog‘ va kamarni bo‘shating, derazani oching.
- Agar bemorda aspiringa allergiya, oshqozon-ichak qon ketishi yoki shifokor taqiqlagan holat bo‘lmasa, umumiy qoida bo‘yicha bitta aspirin tabletkasini chaynab yutish mumkin; bu qonning ivishini susaytiradi. Allergiya yoki qon ketishi xavfi bo‘lsa, bermang, tez yordam dispetcheri bilan maslahatlashing.
- Bemorni yolg‘iz qoldirmang, tinchlantiring va tez yordam kelguncha nafas hamda pulsini kuzating.
- Bemor hushini yo‘qotib, nafas olmay qolsa, yurakni bilvosita massaj qilishni boshlang: kaftlarni ko‘krak suyagining pastki yarmiga qo‘yib, daqiqada 100–120 marta tezlikda kuchli bosing va dispetcher ko‘rsatmasiga amal qiling.
Bemorga ovqat yoki suv bermang, «bosimni tushirish» uchun o‘zboshimchalik bilan dori ichirmang. Og‘riq o‘zi o‘tib ketsa ham tez yordamni chaqiring: infarkt «jim» bo‘lib qolishi mumkin.
Infarkt, stenokardiya va vahima xurujining farqi
Stenokardiya (angina) — yurak mushagiga qon vaqtincha yetishmasligi. Og‘riq odatda jismoniy yoki hissiy zo‘riqishda paydo bo‘lib, bir necha daqiqada tinchlikda yoki shifokor tayinlagan til ostiga qo‘yiladigan vositadan so‘ng o‘tadi. Infarktda esa og‘riq uzoq davom etadi, kuchliroq bo‘ladi va tinchlikda ham o‘tmaydi.
Vahima xuruji ham yurak tez urishi, siqilish hissi, nafas yetishmasligi bilan kechadi va infarktga juda o‘xshaydi. Odatda u yosh odamlarda, stress fonida boshlanadi, 10–30 daqiqada pasayadi. Biroq o‘zingiz «bu vahima» deb hukm chiqarmang: ayniqsa 40 yoshdan oshgan yoki xavf omillari bor odamda, birinchi marta paydo bo‘lgan og‘riqni infarkt deb hisoblab, tibbiy yordamga murojaat qilish kerak.
Tashxis: EKG va troponin
Infarkt tashxisi uchta asosga tayanadi: belgilar, EKG va qondagi yurak troponini miqdori. EKG imkon qadar tez, ideal holda tibbiy xodim bilan birinchi uchrashuvdan 10 daqiqa ichida olinadi. Troponin — yurak mushagi hujayralari shikastlanganda qonga chiqadigan oqsil; uning ko‘tarilishi yoki dinamikasi infarktni tasdiqlaydi. Tahlil bir necha soat oralatib takrorlanadi.
Keyin exokardiografiya (yurak ultratovushi) yurakning qisqarish qobiliyatini baholaydi, koronarografiya esa qaysi arteriya va qayerda tiqilganini ko‘rsatadi.
Infarkt davolash: shifoxonada nima qilinadi
Infarkt davolash maqsadi — berkilgan arteriyani imkon qadar tez ochish. Zamonaviy klinik tavsiyalarga ko‘ra, ST ko‘tarilishli infarktda eng yaxshi usul — birlamchi perkutan koronar aralashuv (angioplastika va stentlash). Kateter bilan arteriyaga kirib, tiqilgan joy ballon bilan kengaytiriladi va devorni ushlab turuvchi metall karkas — stent o‘rnatiladi. Ideal holda bu aralashuv simptomlar boshlanganidan keyingi birinchi soatlarda amalga oshirilishi kerak; qanchalik erta bo‘lsa, shunchalik yaxshi.
Agar stentlash o‘tkaziladigan markazga tez yetib borish imkoni bo‘lmasa, tromboliz — laxtani eritadigan dori vositalarini vena orqali yuborish qo‘llaniladi. U ham eng samarali bo‘lgan holda dastlabki soatlarda, odatda 12 soat ichida beriladi, keyin bemor stentlash uchun ixtisoslashgan markazga o‘tkaziladi. Ba’zi hollarda shoshilinch aorto-koronar shuntlash operatsiyasi kerak bo‘ladi.
Shifoxonada qon laxtalanishini susaytiruvchi vositalar, beta-blokatorlar, xolesterinni pasaytiruvchi statinlar, AAF ingibitorlari kabi dorilar guruhlari qo‘llaniladi. Aniq dori va dozani faqat kardiolog belgilaydi.
Infarktning asoratlari
Infarktning dastlabki kunlarida eng xavfli asoratlar — yurak ritmining buzilishi (qorinchalar fibrillyatsiyasi), o‘tkir yurak yetishmovchiligi, kardiogen shok va yurak devorining yorilishi. Shu sababli bemor kamida bir necha kun kasalxonada, monitor nazoratida yotadi. Keyinroq yurak qisqarish qobiliyatining pasayishi, ritm buzilishlari va takroriy infarkt xavfi saqlanadi. Aynan shuning uchun chiqarilgandan keyin ham kardiolog kuzatuvi va dori-darmonlarni davom ettirish shart.
Quyidagi alomatlar paydo bo‘lsa, shoshilinch yordam so‘rang: nafas qisilishi kuchayishi, yotganda yo‘tal yoki nafas yetishmasligi, oyoqlar shishishi, hushdan ketish, yurakning tartibsiz va juda tez urishi, ko‘krakdagi og‘riqning qaytishi.
Tiklanish va reabilitatsiya
Infarktdan keyin hayot tugamaydi, lekin u o‘zgaradi. Kardiologik reabilitatsiya dasturi xavfni sezilarli kamaytiradi va ishga qaytishni tezlashtiradi. Unga quyidagilar kiradi:
- shifokor nazoratida bosqichma-bosqich jismoniy yuklama: avval yurish, keyin mashqlar;
- dorilarni uzluksiz, shifokor aytgan muddat davomida qabul qilish — o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmaslik;
- chekishni butunlay tashlash;
- o‘rta yer dengizi uslubidagi parhez: sabzavot, meva, dukkaklilar, baliq, yog‘siz go‘sht, tuz va to‘yingan yog‘larni cheklash;
- qon bosimi, xolesterin va qand nazorati;
- ruhiy qo‘llab-quvvatlash: infarktdan keyin xavotir va depressiya tez-tez uchraydi, bu haqda shifokorga aytish kerak.
Infarktdan keyin yurak qisqarish qobiliyati pasaysa, yurak yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin; bunday holda kuzatuv va davo yanada muhimroq bo‘ladi.
Infarktning oldini olish
Xavfning katta qismini o‘zgartirish mumkin. Eng muhim choralar:
- chekmaslik va tamaki tutunidan saqlanish;
- haftasiga kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik;
- tana vaznini nazorat qilish, qorin atrofi yog‘ini kamaytirish;
- qon bosimi va xolesterinni muntazam o‘lchash, shifokor tavsiyasiga amal qilish;
- diabet bo‘lsa, qand nazorati;
- alkogolni cheklash, tuzni kuniga bir choy qoshiqdan kam iste’mol qilish;
- uyqu va stressni boshqarish.
40 yoshdan keyin yoki oilada erta infarkt bo‘lgan bo‘lsa, yurak xavfini baholash uchun terapevt yoki kardiologga murojaat qiling.
Xulosa
Infarkt — yurak arteriyasi tiqilishi tufayli mushakning o‘lishi bo‘lib, uning belgilari ayollar, diabet bilan og‘riganlar va keksalarda g‘ayrioddiy bo‘lishi mumkin. Ko‘krakdagi uzoq davom etadigan og‘riq, sovuq ter, nafas qisilishi paydo bo‘lsa, kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Birinchi soatlarda arteriyani ochish yurakni saqlab qoladi, uzoq muddatli reabilitatsiya va xavf omillarini nazorat qilish esa takroriy infarktdan himoya qiladi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Nitroglitserin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Infarkt nima va u qanday paydo bo‘ladi?
Infarkt — yurak mushagi qismining qon yetishmasligidan nobud bo‘lishi. Ko‘pincha aterosklerotik blyashka yorilib, toj arteriyani qon laxtasi to‘sib qo‘yganda yuz beradi. Davolash qanchalik erta boshlansa, zarar shunchalik kam bo‘ladi.
Infarkt belgilari ayollarda qanday bo‘ladi?
Ayollarda ko‘krak og‘rig‘i bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin. Ko‘pincha kuchli holsizlik, nafas qisilishi, ko‘ngil aynishi, qorin yuqorisi, jag‘ yoki orqadagi og‘riq, sovuq ter kuzatiladi. Bunday alomatlarni «charchoq» yoki «oshqozon» deb o‘tkazib yubormang.
Infarkt bo‘lganda birinchi navbatda nima qilish kerak?
Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, bemorni tinch holatda o‘tirg‘izing, siquvchi kiyimni bo‘shating. Allergiya va qon ketishi xavfi bo‘lmasa, umumiy qoida bo‘yicha bitta aspirin tabletkasini chaynash mumkin. Hushini yo‘qotib, nafas olmasa, yurak massajini boshlang.
Infarktni vahima xurujidan qanday ajratish mumkin?
Ular o‘xshash, ishonchli ajratishni faqat EKG va tahlillar beradi. Vahima xuruji stressda boshlanib, odatda 10–30 daqiqada pasayadi. Birinchi marta, ayniqsa 40 yoshdan keyin yoki xavf omillari bilan yuz bergan og‘riqda tez yordam chaqiring.
Infarktdan keyin odam qancha yashaydi?
Ko‘pchilik bemorlar o‘z vaqtida stentlash va reabilitatsiyadan keyin ko‘p yillar to‘liq hayot kechiradi. Natija yurak zarari darajasiga, dorilarni muntazam qabul qilishga, chekishni tashlashga va xavf omillarini nazorat qilishga bog‘liq.






