Qon bosimini o‘lchaganda tonometr pulsni 52 yoki 48 deb ko‘rsatdi, yoki EKG xulosasida «sinusli bradikardiya» degan so‘zni o‘qidingiz — va tashvish boshlandi. Aslida bradikardiya, ya’ni yurakning sekin urishi, ko‘p hollarda mutlaqo zararsiz: sportchilarda, yosh va chiniqqan odamlarda, uyqu paytida puls tabiiy ravishda pasayadi. Ammo ba’zan sekin puls yurakning o‘tkazuvchi tizimi buzilgani, qalqonsimon bez yetishmovchiligi yoki dorining nojo‘ya ta’siri belgisi bo‘ladi.
Quyida bradikardiya nima, normal puls qancha bo‘lishi kerak, sekin yurak urishining sabablari va belgilari, qanday tekshiruvlar qilinadi va qachon kardiostimulyator kerak bo‘lishini ko‘rib chiqamiz.
Bradikardiya nima
Bradikardiya — tinch holatda yurak urishi daqiqasiga 60 martadan kam bo‘lishi. Kattalarda tinch holatdagi normal puls odatda daqiqasiga 60–100 marta deb qabul qilinadi; zamonaviy kardiologiya qo‘llanmalarida esa ahamiyatli chegara sifatida ko‘pincha 50 urish ko‘rsatiladi, chunki 50–60 oralig‘idagi puls sog‘lom odamlarda juda tez-tez uchraydi.
Muhimi — raqamning o‘zi emas, balki odamning holati. Belgilari bo‘lmagan, kunduzi faol, jismoniy yuklamada puls yetarlicha tezlashadigan odamda 50 atrofidagi puls odatda davolashni talab qilmaydi. Aksincha, bosh aylanishi va hushdan ketish bilan kechadigan 45 lik puls albatta tekshirilishi kerak.
Taxikardiya va bradikardiya nima
Bu ikki atama bir-biriga qarama-qarshi: bradikardiya — yurakning sekin urishi (60 dan kam), taxikardiya esa tinch holatda daqiqasiga 100 dan ko‘p urishi. Ikkalasi ham yurak ritmi buzilishlari (aritmiya) guruhiga kiradi. Ba’zi odamlarda ular navbatlashib keladi — bu «bradikardiya-taxikardiya sindromi» deb ataladi va ko‘pincha sinus tuguni zaifligi bilan bog‘liq.
Fiziologik bradikardiya: qachon sekin puls normal
Yurak ritmini sinus tuguni — o‘ng bo‘lmachadagi tabiiy «ritm generatori» boshqaradi. Uning tezligiga vegetativ nerv tizimi ta’sir qiladi: adashgan nerv (vagus) pulsni sekinlashtiradi, simpatik tizim tezlashtiradi. Quyidagi holatlarda sekin puls fiziologik hisoblanadi:
- Sportchilar va chiniqqan odamlar — ayniqsa yugurish, suzish, velosport bilan shug‘ullanuvchilarda tinch holatdagi puls 40–50 ga tushishi mumkin. Mashq qilingan yurak bir qisqarishda ko‘proq qon haydaydi, shuning uchun kamroq urish yetarli.
- Uyqu — tunda puls 40–50 gacha, ba’zan qisqa vaqt undan ham pastga tushadi. Xolter monitoringida tungi sekin ritm va qisqa pauzalar sog‘lom yoshlarda ham uchraydi.
- Yoshlik va vagus tonusining yuqoriligi — ayrim sog‘lom yoshlarda kunduzi ham puls 55 atrofida bo‘ladi.
- Vaqtinchalik reflekslar — kuchanish, qusish, sovuq suvga tushish, qattiq og‘riq yoki qo‘rquv paytida vagus refleksi pulsni qisqa vaqtga sekinlashtiradi.
Fiziologik bradikardiyaning asosiy belgisi: odam o‘zini yaxshi his qiladi va jismoniy yuklamada puls me’yorida tezlashadi.
Bradikardiya sabablari
Patologik bradikardiya yurakning o‘zidagi muammo yoki tashqi omillar bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Yurak o‘tkazuvchi tizimi kasalliklari
- Sinus tuguni zaifligi sindromi — sinus tuguni yoshga bog‘liq fibroz yoki boshqa sabablarga ko‘ra impulslarni sekin yoki uzilishlar bilan hosil qiladi. Doimiy sekin puls, pauzalar, yuklamada puls tezlashmasligi va bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi xurujlari bilan navbatlashish xos.
- Atrioventrikulyar (AV) blokada — impulsning bo‘lmachalardan qorinchalarga o‘tishi sekinlashadi yoki to‘xtaydi. I darajada faqat EKGda PQ oralig‘i uzayadi va odatda xavfli emas. II darajaning Mobitz II turi va III daraja (to‘liq blokada) esa xavfli: puls 30–40 gacha tushib, hushdan ketish xurujlari bo‘lishi mumkin.
- Yurak kasalliklari — o‘tkir miokard infarkti (ayniqsa pastki devor infarkti), yurak ishemik kasalligi, miokardit, kardiomiopatiyalar, yurak operatsiyalaridan keyingi holatlar.
Yurakdan tashqari sabablar
- Dorilar — beta-blokatorlar, ayrim kalsiy kanali blokatorlari (verapamil, diltiazem), digoksin, amiodaron va boshqa antiaritmik vositalar, ivabradin; ba’zi ko‘z tomchilari (glaukomada) ham pulsni sekinlashtirishi mumkin.
- Gipotireoz — qalqonsimon bez gormonlari yetishmasa, modda almashinuvi va yurak ritmi sekinlashadi. Batafsil — gipotireoz haqidagi maqolamizda.
- Elektrolitlar buzilishi — ayniqsa giperkaliyemiya (qonda kaliy ko‘payishi), ko‘pincha buyrak yetishmovchiligi yoki kaliyni ushlab qoluvchi dorilar fonida. Bu xavfli holat, tezda tuzatishni talab qiladi.
- Uyquda nafas to‘xtashi (apnoe) — kuchli xurrak va tunda nafas to‘xtashlari paytida puls keskin sekinlashadi.
- Gipotermiya (tana haroratining pasayishi), bosh ichi bosimining oshishi, og‘ir ozib ketish (anoreksiya), ayrim infeksiyalar.
Bradikardiya belgilari
Yengil bradikardiya ko‘pincha hech qanday belgi bermaydi. Puls juda sekinlashsa yoki uzoq pauzalar bo‘lsa, miya va mushaklar qon bilan yetarli ta’minlanmaydi va quyidagilar paydo bo‘ladi:
- bosh aylanishi, ko‘z oldi qorong‘ilashishi, «yiqilib ketay» degan his (bosh aylanishining boshqa sabablari haqida bosh aylanishi maqolamizda);
- hushdan ketish yoki hushdan ketishga yaqin holat — ayniqsa to‘satdan, ogohlantiruvchi belgilarsiz;
- holsizlik va tez charchash, jismoniy yuklamaga chidamsizlik;
- zinaga chiqqanda hansirash, ko‘krakda noqulaylik;
- diqqatning pasayishi, xotira yomonlashishi, keksalarda chalkashlik;
- qon bosimining pasayishi — past qon bosimi belgilari bilan birga kelishi mumkin.
Bradikardiya qanday tekshiriladi
- 12 tarmoqli EKG — asosiy tekshiruv: ritm sinusli yoki yo‘qligi, puls tezligi, AV-blokada bor-yo‘qligi aniqlanadi.
- Xolter monitoringi — 24–48 soat davomida EKG yozib boriladi. Kun va tun davomida eng past va eng yuqori puls, pauzalar va ularning belgilar bilan bog‘liqligi ko‘rinadi. Belgilar kamdan-kam bo‘lsa, bir necha haftalik monitor yoki teri ostiga qo‘yiladigan loop-rekorder qo‘llanadi.
- Yuklama testi (veloergometriya yoki tredmil) — jismoniy yuklamada puls yetarlicha tezlashadimi, shuni tekshiradi.
- Qon tahlillari — TTG (qalqonsimon bez faoliyati, me’yorlari haqida — TTG normasi), kaliy va boshqa elektrolitlar, buyrak ko‘rsatkichlari, kerak bo‘lsa troponin.
- Exokardiografiya — yurak tuzilishi va qisqarish kuchini baholash uchun.
- Kuchli xurrak va kunduzgi uyquchanlik bo‘lsa — uyqudagi apnoe uchun tekshiruv.
EKGdagi sinusli bradikardiya nima
EKG xulosasidagi «sinusli bradikardiya» degani: yurak ritmi to‘g‘ri joydan — sinus tugunidan boshqarilyapti, har bir qorincha kompleksidan (QRS) oldin normal P to‘lqini bor, PQ oralig‘i me’yorda, ritm muntazam, faqat tezlik daqiqasiga 60 dan kam. Ya’ni ritmning «manbai» va o‘tkazilishi normal, faqat tezroq urmayapti.
Belgilari bo‘lmagan yosh odamda, sportchida yoki tinch holatda, ertalab olingan EKGda sinusli bradikardiya ko‘pincha normaning varianti hisoblanadi. Agar u bosh aylanishi, hushdan ketish bilan kechsa, 40 dan past bo‘lsa yoki yangi dori boshlangandan keyin paydo bo‘lsa — shifokor qo‘shimcha tekshiruv buyuradi.
Bradikardiyani davolash
Belgilarsiz fiziologik bradikardiya davolanmaydi. Boshqa hollarda davolash sababga qarab tanlanadi:
- Sababni bartaraf etish — gipotireozni gormon bilan davolash, kaliy darajasini tuzatish, uyqudagi apnoeni davolash. Ko‘pincha shundan keyin puls tiklanadi.
- Dorilarni qayta ko‘rib chiqish — pulsni sekinlashtiruvchi dori sabab bo‘lsa, shifokor dozani o‘zgartiradi yoki boshqasiga almashtiradi. Beta-blokator va boshqa yurak dorilarini o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang: bu qon bosimining keskin oshishi yoki stenokardiya xurujini qo‘zg‘atishi mumkin.
- Shoshilinch yordam — og‘ir simptomli bradikardiyada shifoxonada vena ichiga dorilar yuboriladi va kerak bo‘lsa vaqtinchalik elektrokardiostimulyatsiya qilinadi.
Kardiostimulyator qachon kerak
Doimiy kardiostimulyator — ko‘krak terisi ostiga o‘rnatiladigan kichik qurilma bo‘lib, yurak sekinlashganda elektr impulsi berib, ritmni saqlaydi. Yevropa kardiologlar jamiyati (ESC) tavsiyalariga ko‘ra, u odatda quyidagi hollarda tavsiya etiladi (qaytariladigan sabablar istisno qilingandan keyin):
- sinus tuguni zaifligi, agar bradikardiya yoki pauzalar belgilar (bosh aylanishi, hushdan ketish) bilan aniq bog‘liq bo‘lsa;
- III darajali (to‘liq) yoki II darajali Mobitz II AV-blokada — belgilar bo‘lmasa ham;
- bradikardiya-taxikardiya sindromi, ayniqsa taxikardiyani davolash uchun kerakli dorilar pulsni haddan tashqari sekinlashtirsa;
- sababi aniqlangan, takrorlanuvchi hushdan ketishlar bilan kechadigan pauzalar.
Zamonaviy kardiostimulyator bilan odamlar odatiy hayot kechiradi, ishlaydi va sport bilan shug‘ullanadi; faqat muntazam tekshiruvdan o‘tib turish kerak.
Pulsni to‘g‘ri o‘lchash va o‘zini kuzatish
Bitta tasodifiy o‘lchov xulosa uchun yetarli emas. Pulsni ertalab, uyg‘ongandan keyin, 5 daqiqa tinch o‘tirgach, bilak yoki bo‘yin arteriyasida to‘liq 60 soniya davomida sanang. Tonometr va aqlli soatlar ritm notekis bo‘lsa yoki ekstrasistolalar bo‘lsa, pulsni noto‘g‘ri — kamroq ko‘rsatishi mumkin: ayrim qisqarishlar qon tomirida sezilmaydi. Shuning uchun puls 40–50 atrofida chiqsa, uni qo‘lda tekshiring va natijalarni kundalikka yozing.
Shifokorga borishda o‘lchovlar kundaligi, ichayotgan barcha dorilaringiz ro‘yxati (ko‘z tomchilari va o‘simlik vositalari ham) hamda belgilar qachon va qanday holatda paydo bo‘lganini olib boring. Bosh aylanishi yoki hushdan ketish bo‘lgan bo‘lsa, ular yuklama paytida, tik turganda yoki tinch holatda yuz berganini ayting — bu sababni aniqlashda juda muhim. Bradikardiya aniqlangan odamlarga mustaqil ravishda «pulsni ko‘taruvchi» vositalar, kuchli qahva yoki energetik ichimliklar bilan o‘zini davolash tavsiya etilmaydi: ular sababni bartaraf etmaydi va ritmni yanada buzishi mumkin.
Xulosa
Bradikardiya — yurakning daqiqasiga 60 martadan sekin urishi. Sportchilarda, uyquda va ko‘plab sog‘lom odamlarda bu normal holat bo‘lib, belgilar bo‘lmasa davolash talab qilinmaydi. Bosh aylanishi, hushdan ketish, holsizlik va hansirash bilan kechadigan sekin puls esa sinus tuguni zaifligi, AV-blokada, gipotireoz, giperkaliyemiya yoki dori ta’siri belgisi bo‘lishi mumkin. Tashxis EKG, Xolter va qon tahlillari bilan qo‘yiladi; davolash sababni bartaraf etishdan kardiostimulyator o‘rnatishgacha bo‘ladi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Kordaron tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Bradikardiya nima?
Bu tinch holatda yurak urishi daqiqasiga 60 martadan kam bo‘lishi. U fiziologik (sportchilarda, uyquda) yoki kasallik belgisi bo‘lishi mumkin. Belgilarning bor-yo‘qligi va EKG natijasi qaysi biri ekanini aniqlashga yordam beradi.
Bradikardiya sabablari qanday?
Asosiy sabablar: sinus tuguni zaifligi, AV-blokada, miokard infarkti, gipotireoz, qonda kaliy ko‘payishi, uyquda apnoe va pulsni sekinlashtiruvchi dorilar (beta-blokatorlar, ayrim kalsiy kanali blokatorlari, digoksin, amiodaron).
Bradikardiyani davolash qanday?
Belgilarsiz bradikardiya davolanmaydi. Sabab topilsa, u bartaraf etiladi: gipotireoz davolanadi, kaliy tuzatiladi, dorilar qayta ko‘rib chiqiladi. Simptomli sinus tuguni zaifligi va og‘ir AV-blokadada doimiy kardiostimulyator o‘rnatiladi.
Taxikardiya va bradikardiya nima?
Taxikardiya — tinch holatda daqiqasiga 100 dan ortiq yurak urishi, bradikardiya — 60 dan kam. Ikkalasi ham yurak ritmi buzilishlari bo‘lib, ba’zi odamlarda bradikardiya-taxikardiya sindromi shaklida navbatlashib keladi.
Sinusli bradikardiya xavflimi?
Ko‘pincha yo‘q: belgilari bo‘lmagan yosh odamlar va sportchilarda bu normaning varianti. Agar bosh aylanishi, hushdan ketish, hansirash bo‘lsa yoki puls 40 dan past bo‘lsa, kardiologga murojaat qilib, Xolter monitoringi va qon tahlillaridan o‘tish kerak.







