Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Yurak yetishmovchiligi: belgilari, sabablari, turlari va davolash

Yurak yetishmovchiligi nima va nega rivojlanadi: hansirash, oyoq shishi, yotganda bo‘g‘ilish, NYHA sinflari, NT-proBNP va EXOKG (otish fraksiyasi), shifokor tanlaydigan dori guruhlari, tuz va suyuqlik, har kungi tortilish va qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak.

Xasan BoliyevX
Xasan BoliyevYangilangan: 16-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan8 daqiqada o'qiladi
1
Shifokor ayol bemorning ko‘kragini stetoskop bilan eshitmoqda

Davomini o'qing

Yong‘oqlar, urug‘lar va ko‘katlar kabi magniyga boy mahsulotlar
Kasalliklar

Magniy yetishmovchiligi belgilari, sabablari va kamqonlik

25-aprel, 2023·7 daq
Millimetrli qog‘ozga yozilgan EKG lentasi: yurak urishlari orasidagi keng oraliqlar
Kasalliklar

Bradikardiya: yurak sekin urishi sabablari, belgilari va davolash

10-noyabr·9 daq
Kardiolog kattalar bemorining yuragini stetoskop bilan tekshirmoqda
Kasalliklar

Kattalarda tug‘ma yurak kasalligi: belgilari, tashxis va davolash

30-aprel, 2023·6 daq
Yosh ayol stress holatida qo‘lini ko‘kragiga qo‘yib o‘tiribdi
Kasalliklar

Ruhiy salomatlik va yurak: yoshlarda infarkt va insult xavfi

11-may, 2023·7 daq
Kulrang futbolka kiygan erkak ko‘kragini qo‘li bilan ushlab turibdi, oq-qora surat
Kasalliklar

Yurak ishemik kasalligi: belgilari, sabablari, turlari va davolash

9-noyabr·9 daq
Yosh yigit tibbiy ko‘rikda qon bosimini o‘lchatmoqda
Kasalliklar

Yurak xuruji sabablari va oldini olish: yoshlarda ham xavf bor

19-aprel, 2023·7 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Yurak yetishmovchiligi nima
  2. Yurak yetishmovchiligi sabablari
  3. Yurak yetishmovchiligi belgilari
  4. Qanday tekshiriladi
  5. Yurak yetishmovchiligini davolash
  6. Tuz, suyuqlik va har kungi tortilish
  7. Xavfli belgilar: darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling
  8. Xulosa
  9. Ko‘p beriladigan savollar

Ilgari bemalol chiqqan zinapoyada endi nafas yetmay qolsa, kechqurun oyoqlar shishib, poyabzal tor kelsa, tunda bir nechta yostiq qo‘ymasa uxlab bo‘lmasa — bu belgilar yurak yetishmovchiligidan darak berishi mumkin. Bu dunyoda millionlab odamlarni, ayniqsa 60 yoshdan oshganlarni qiynaydigan holat va kasalxonaga yotqizishning eng ko‘p sabablaridan biri.

«Yetishmovchilik» so‘zi qo‘rqitadi, lekin u yurak to‘xtab qolgan degani emas. Bu yurak tanaga kerakli miqdorda qon haydab bera olmayotgani yoki buning uchun yuqori bosim ostida ishlashga majbur bo‘layotganini bildiradi. So‘nggi yillarda davolash ancha takomillashdi: zamonaviy dorilar va to‘g‘ri o‘z-o‘zini nazorat qilish bilan ko‘p bemorlar uzoq va mazmunli yashaydi. Quyida yurak yetishmovchiligi nima, nimadan kelib chiqadi, qanday belgilar beradi va Yevropa kardiologlar jamiyati (ESC) tavsiyalariga ko‘ra qanday davolanadi — shuni ko‘rib chiqamiz.

Yurak yetishmovchiligi nima

Yurak — nasos. U har bir qisqarishda qonni arteriyalarga haydaydi, bo‘shashganda esa venalardan qon bilan to‘ladi. Yurak yetishmovchiligida bu nasos zaiflashadi yoki qotib qoladi. Natijada organlarga kislorod kam yetadi (holsizlik, tez charchash), qon esa o‘pka va venalarda «tiqilib» qoladi — o‘pkada suyuqlik to‘planib hansirash, oyoq va qorinda esa shish paydo bo‘ladi. Buyraklar qon kam kelayotganini «sezib», tanada tuz va suvni ushlab qoladi, bu esa shishni yanada kuchaytiradi.

Yurak yetishmovchiligi o‘tkir (to‘satdan, bir necha soat yoki kun ichida, ko‘pincha infarkt yoki aritmiyadan keyin) va surunkali (oylar va yillar davomida asta-sekin) bo‘ladi. Surunkali yurak yetishmovchiligi ham vaqti-vaqti bilan kuchayib, dekompensatsiya holatiga o‘tishi mumkin.

Otish fraksiyasi bo‘yicha turlari

Shifokorlar yurak yetishmovchiligini otish fraksiyasi (OF, inglizcha EF) bo‘yicha ajratadi — bu chap qorincha har qisqarishda ichidagi qonning necha foizini chiqarib yuborishini ko‘rsatadi. Sog‘lom yurakda OF odatda 50% dan yuqori.

  • OF pasaygan (40% va undan past) — yurak mushagi zaif qisqaradi, ko‘pincha infarktdan keyin;
  • OF biroz pasaygan (41–49%) — oraliq guruh;
  • OF saqlangan (50% va undan yuqori) — yurak qisqarishi yaxshi, lekin devorlari qotib, yaxshi bo‘shashmaydi; ko‘proq keksalar, ayollar, gipertoniya, semizlik va diabeti borlarda uchraydi.

Bu bo‘linish shunchaki atama emas: qaysi dorilar foyda berishi aynan otish fraksiyasiga bog‘liq.

Yurak yetishmovchiligi sabablari

Yurak yetishmovchiligi alohida kasallik emas, balki yurakni uzoq vaqt shikastlagan boshqa holatlarning oqibati. Eng ko‘p uchraydigan sabablar:

  • yurak ishemik kasalligi va o‘tkazilgan infarkt — mushakning bir qismi chandiqqa aylanadi; ishemiyaning dastlabki belgisi haqida stenokardiya maqolamizda yozganmiz;
  • arterial gipertoniya — yillar davomida yuqori bosimga qarshi ishlagan yurak devori qalinlashadi va qotadi; batafsil gipertoniya maqolasida;
  • yurak klapanlari kasalliklari — torayish yoki yetishmovchilik (revmatizm, yoshga bog‘liq kalsinoz);
  • yurak ritmi buzilishlari — ayniqsa bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi; ular haqida aritmiya maqolasida o‘qing; uzoq davom etgan taxikardiya ham yurakni charchatadi;
  • kardiomiopatiyalar — irsiy, virusli miokarditdan keyin yoki alkogol ta’sirida;
  • qandli diabet, semizlik, buyrak kasalliklari, qalqonsimon bez kasalliklari, kamqonlik;
  • ba’zi saraton davolash usullari (kimyoterapiya, nurlanish).

Mavjud yetishmovchilikni esa ko‘pincha tuzli ovqat, dorilarni tashlab qo‘yish, infeksiyalar (gripp, pnevmoniya), aritmiya, nazoratsiz qon bosimi, spirtli ichimliklar va yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchi dorilar (NYaQV) kuchaytiradi.

Yurak yetishmovchiligi belgilari

  • hansirash — avval katta zo‘riqishda, keyin oddiy yurishda, og‘ir hollarda tinch holatda;
  • ortopnoe — yotganda nafas qisishi: odam baland yostiqda yoki o‘tirib uxlashga majbur bo‘ladi;
  • tungi bo‘g‘ilish xurujlari — uyqudan havo yetishmay uyg‘onish, o‘tirganda yengillashish, ba’zan yo‘tal bilan;
  • shish — to‘piq va boldirlarda, kechqurun kuchayadi, barmoq bilan bosganda chuqurcha qoladi; yotgan bemorlarda — bel va dumg‘aza sohasida;
  • tez vazn ortishi — bir necha kunda 1–2 kg va undan ko‘p, bu ovqat emas, tanada to‘plangan suyuqlik;
  • holsizlik, tez charchash, jismoniy faollik pasayishi;
  • kechasi tez-tez siyishga turish, ishtaha pasayishi, qorin dam bo‘lishi va o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik (jigarda qon dimlanishi);
  • tez yoki notekis yurak urishi, quruq tungi yo‘tal, keksalarda chalkashlik.

NYHA sinflari: kasallik qanchalik og‘ir

Shifokorlar bemorning ahvolini Nyu-York yurak assotsiatsiyasi (NYHA) tasnifi bo‘yicha baholaydi:

  • I sinf — odatdagi jismoniy faollik hansirash yoki holsizlik keltirmaydi;
  • II sinf — tinch holatda yaxshi, odatdagi faollikda (tez yurish, zinapoyaga chiqish) belgilar paydo bo‘ladi;
  • III sinf — odatdagidan kamroq faollik ham (sekin yurish, kiyinish) hansirash beradi;
  • IV sinf — belgilar tinch holatda ham bor, har qanday harakat ularni kuchaytiradi.

Sinf o‘zgarishi mumkin: to‘g‘ri davolash bilan III sinfdagi bemor II yoki hatto I sinfga o‘tishi mumkin.

Qanday tekshiriladi

  • NT-proBNP yoki BNP — yurak devori cho‘zilganda ajraladigan gormonlar; ular normal bo‘lsa, yurak yetishmovchiligi ehtimoli juda past, oshgan bo‘lsa, keyingi tekshiruv kerak; buyrak yetishmovchiligi, yosh va semizlik natijaga ta’sir qiladi;
  • EXOKG (yurak UTT) — asosiy tekshiruv: otish fraksiyasi, devor qalinligi, klapanlar, o‘pka arteriyasidagi bosimni ko‘rsatadi;
  • EKG — aritmiya, o‘tkazilgan infarkt izlari, devor qalinlashishi belgilari;
  • ko‘krak qafasi rentgeni — o‘pkada suyuqlik, yurak kattalashishi;
  • qon tahlillari — umumiy qon tahlili (kamqonlik), elektrolitlar, buyrak va jigar ko‘rsatkichlari, qand, qalqonsimon bez gormonlari, temir zaxirasi;
  • zarur bo‘lsa — Xolter monitoringi, yurak MRT, koronar angiografiya.

Yurak yetishmovchiligini davolash

Davolashni kardiolog tanlaydi va bosqichma-bosqich, nazorat ostida kuchaytiradi. Maqsad — belgilarni kamaytirish, kasalxonaga tushishning oldini olish va umrni uzaytirish. OF pasaygan yetishmovchilikda bugungi tavsiyalar to‘rtta asosiy dori guruhini birga qo‘llashni nazarda tutadi:

  • renin-angiotenzin tizimiga ta’sir qiluvchi dorilar — APF ingibitorlari, angiotenzin retseptorlari blokatorlari yoki ARNI (angiotenzin retseptori va neprilizin ingibitori);
  • beta-blokatorlar — yurak urishini sekinlashtirib, uni himoya qiladi;
  • mineralokortikoid retseptorlari antagonistlari;
  • SGLT2 ingibitorlari — dastlab diabet dorisi sifatida yaratilgan, endi diabeti yo‘q bemorlarda ham yurakni himoya qilishi isbotlangan.

Shish va hansirashni kamaytirish uchun siydik haydovchi dorilar (diuretiklar) qo‘llanadi — ular ortiqcha suyuqlikni chiqaradi. OF saqlangan yetishmovchilikda diuretiklar, SGLT2 ingibitorlari va sabab bo‘lgan kasalliklarni (gipertoniya, aritmiya, semizlik, diabet) davolash asosiy o‘rinda turadi. Ba’zi bemorlarga yurak ritmini sinxronlashtiruvchi qurilma yoki implantatsiya qilinadigan defibrillyator, klapan operatsiyasi, og‘ir hollarda yurak ko‘chirib o‘tkazish taklif qilinadi.

Dorilarni yaxshi his qilganingizda ham to‘xtatmang: ular aynan shu yaxshi holatni ushlab turadi. Yangi dori, ayniqsa og‘riq qoldiruvchi yoki «yurak uchun» o‘simlik vositalarini kardiolog bilan maslahatlashmay ichmang.

Tuz, suyuqlik va har kungi tortilish

Tuz va suyuqlik

Tuz tanada suvni ushlab qoladi. Ko‘p bemorlarga kuniga 5 g dan (taxminan bir choy qoshiq) kam tuz tavsiya etiladi — bunga non, kolbasa, tuzlangan sabzavot, yarim tayyor mahsulotlar va tayyor souslar tarkibidagi «yashirin» tuz ham kiradi. Ovqatga dasturxonda tuz qo‘shmang, ziravorlar, limon, ko‘katlardan foydalaning. Suyuqlikni cheklash hamma uchun emas: uni shifokor og‘ir shish yoki qonda natriy pasayganda alohida belgilaydi. Spirtli ichimliklardan voz kechgan ma’qul.

Har kuni tortilish — eng oddiy va eng foydali odat

Har kuni ertalab, hojatxonaga borgandan keyin, nonushtagacha, bir xil kiyimda va bir xil tarozida tortiling va natijani daftarga yozing. Shish ko‘zga ko‘rinmasdan oldin vazn ko‘tariladi. 3 kun ichida 2 kg yoki undan ko‘p vazn ortsa, shish, hansirash kuchaysa yoki yotganda nafas qisishi paydo bo‘lsa — o‘sha kuni shifokoringizga murojaat qiling: diuretik dozasini o‘zgartirish kerak bo‘lishi mumkin. Shuningdek, qon bosimi va pulsni muntazam o‘lchab boring.

Harakat va boshqa choralar

  • muntazam, me’yorida harakat (piyoda yurish, kardioreabilitatsiya) yurakni mustahkamlaydi — yuklamani shifokor bilan kelishing;
  • chekishni tashlang;
  • har yili grippga, shifokor tavsiyasiga ko‘ra pnevmokokk va COVID-19 ga qarshi emlaning;
  • og‘riq qoldiruvchi NYaQV dorilarni (ibuprofen, diklofenak va boshqalar) o‘zboshimchalik bilan ichmang — ular shish va yetishmovchilikni kuchaytiradi;
  • uyqudagi xurrak va nafas to‘xtashlari bo‘lsa, shifokorga ayting.

Xavfli belgilar: darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling

  • tinch holatda kuchli nafas qisishi, o‘tirganda ham havo yetmasligi;
  • ko‘pikli yoki pushti balg‘am bilan yo‘tal, nafas olganda xirillash — o‘pka shishi belgisi;
  • 15 daqiqadan ko‘p davom etadigan ko‘krak og‘rig‘i;
  • hushdan ketish, kuchli bosh aylanishi, juda tez yoki notekis yurak urishi;
  • lab va barmoqlar ko‘karishi, sovuq ter, chalkashlik.

Xulosa

Yurak yetishmovchiligi — yurak nasos vazifasini to‘liq bajara olmasligi bilan kechadigan surunkali holat. Uning asosiy belgilari — hansirash, yotganda nafas qisishi, oyoq shishi va tez vazn ortishi. Tashxis NT-proBNP va EXOKG bilan qo‘yiladi, davolashni esa kardiolog zamonaviy dori guruhlari bilan tanlaydi. Bemorning o‘z hissasi ham katta: dorilarni muntazam ichish, tuzni kamaytirish, har kuni tortilish va 3 kunda 2 kg ortishda shifokorga borish. Tinch holatda bo‘g‘ilish yoki pushti ko‘pikli balg‘am paydo bo‘lsa — kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Mavzuga yaqin maqolalar: oyoq shishi.

Mavzuga yaqin maqolalar: yurak ishemik kasalligi.

Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Diklofenak sham.

Ko‘p beriladigan savollar

Yurak yetishmovchiligi nima?

Bu yurak tanaga yetarli miqdorda qon haydab bera olmaydigan yoki buning uchun yuqori bosimda ishlashga majbur bo‘lgan holat. Natijada organlar kislorodni kam oladi, o‘pka va oyoqlarda esa suyuqlik to‘planadi.

Yurak yetishmovchiligi belgilari qanday?

Zo‘riqishda va keyinroq tinch holatda hansirash, yotganda nafas qisishi, tungi bo‘g‘ilish, to‘piq va boldirlarda shish, bir necha kunda vazn ortishi, holsizlik, tunda tez-tez siyish va quruq yo‘tal.

Yurak yetishmovchiligi sabablari nima?

Ko‘pincha yurak ishemik kasalligi va o‘tkazilgan infarkt, uzoq yillik gipertoniya, klapan kasalliklari, aritmiyalar (ayniqsa bo‘lmachalar fibrillyatsiyasi), kardiomiopatiyalar, diabet va semizlik. Spirtli ichimliklar ham yurak mushagini shikastlaydi.

Yurak yetishmovchiligi turlari qanday?

Kechishiga ko‘ra o‘tkir va surunkali; otish fraksiyasiga ko‘ra OF pasaygan (40% va past), biroz pasaygan (41–49%) va saqlangan (50% va yuqori); og‘irligiga ko‘ra NYHA bo‘yicha I–IV sinflar.

Yurak yetishmovchiligi davosi bormi?

Ko‘pincha yurak yetishmovchiligini to‘liq yo‘qotib bo‘lmaydi, lekin zamonaviy davolash belgilarni kamaytiradi, kasalxonaga tushishni kamaytiradi va umrni uzaytiradi. Ba’zan sababni bartaraf etish (klapan operatsiyasi, aritmiyani davolash, alkogoldan voz kechish) yurak faoliyatini sezilarli tiklaydi. Dorilarni faqat kardiolog tanlaydi.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Xasan BoliyevX
MUALLIF

Xasan Boliyev

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Fundamental tibbiyot yo‘nalishi, 3-kurs talabasi. Kasalliklar va alomatlar mavzularida yozadi, saytdagi maqolalarni muntazam o‘qib, xatolarni tahririyatga bildiradi.

Ushbu sahifada

1/9
  1. Yurak yetishmovchiligi nima
  2. Yurak yetishmovchiligi sabablari
  3. Yurak yetishmovchiligi belgilari
  4. Qanday tekshiriladi
  5. Yurak yetishmovchiligini davolash
  6. Tuz, suyuqlik va har kungi tortilish
  7. Xavfli belgilar: darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling
  8. Xulosa
  9. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi