Ko‘pchilik bosh og‘rig‘ini birinchi navbatda qon bosimi bilan bog‘laydi: “boshim og‘riyapti — demak, bosim ko‘tarilgan”. Aslida bosh og‘rig‘i va bosim o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘ylagandan murakkabroq. Ba’zan bosim haqiqatan ham sabab bo‘ladi, ba’zan esa aksincha — og‘riqning o‘zi bosimni ko‘taradi. Ko‘p hollarda esa bosh og‘rig‘ining bosimga umuman aloqasi yo‘q.
Quyida yuqori va past qon bosimida bosh og‘rig‘i qanday bo‘lishini, bosim normal bo‘lsa-yu bosh og‘risa nima sabab bo‘lishi mumkinligini, bosimni qanday to‘g‘ri o‘lchash va qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerakligini ko‘rib chiqamiz. Bosh og‘rig‘ining barcha turlari haqida umumiy ma’lumot bosh og‘rig‘i turlari, sabablari va davolash maqolasida.
Yuqori qon bosimi bosh og‘rig‘iga sabab bo‘ladimi
Ko‘pchilikni ajablantiradigan fakt: yengil va o‘rtacha gipertoniya odatda bosh og‘rig‘iga sabab bo‘lmaydi. Xalqaro bosh og‘rig‘i tasnifi va kardiologlar tavsiyalariga ko‘ra, bosim 140–160/90–100 atrofida bo‘lgan odamlarning aksariyati hech narsa sezmaydi. Shuning uchun gipertoniyani “jim qotil” deyishadi: u yillar davomida yurak, buyrak, miya tomirlariga zarar yetkazadi, lekin o‘zini bildirmaydi.
Bundan ikki muhim xulosa chiqadi. Birinchidan, bosimni o‘zingizni qanday his qilishingizga qarab baholab bo‘lmaydi — faqat tonometr bilan o‘lchash kerak. Ikkinchidan, “boshim og‘rimayapti, demak bosimim joyida” degan fikr xato. Gipertoniya belgilari, darajalari va davolashi haqida gipertoniya (yuqori qon bosimi) sahifasida batafsil yozilgan.
Qachon bosim haqiqatan bosh og‘rig‘ini chaqiradi
Bosim keskin va juda baland ko‘tarilganda — odatda 180/120 mm sim. ust. va undan yuqori — bosh og‘rig‘i paydo bo‘lishi mumkin. Bu gipertonik kriz deb ataladi. Og‘riq ko‘pincha ikki tomonlama, zarbali, jismoniy zo‘riqishda kuchayadi va bosim tushgandan keyin o‘tib ketadi. Agar bunday bosim bilan birga quyidagilar bo‘lsa, bu shoshilinch holat:
- kuchli bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va qayt qilish;
- ko‘rishning xiralashishi, ko‘z oldida “uchqunlar”;
- ko‘krak qafasida og‘riq, nafas qisishi;
- qo‘l-oyoqda holsizlik yoki uvishish, nutqning buzilishi, yuzning qiyshayishi;
- hushning chalkashishi, talvasa.
Bu belgilar bo‘lsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Bu insult, yurak xuruji yoki boshqa a’zolar shikastlanishi belgisi bo‘lishi mumkin.
Og‘riq ham bosimni ko‘taradi
Teskari bog‘liqlik ham bor. Kuchli og‘riq, xavotir va stress organizmda adrenalin ajralishini kuchaytiradi va bosimni vaqtincha ko‘taradi. Shuning uchun migren xuruji yoki kuchli bosh og‘rig‘i paytida o‘lchangan 145/95 ko‘pincha og‘riqning natijasi, sababi emas. Og‘riq qoldirilib, odam tinchlangach, bosim odatda o‘z-o‘zidan pasayadi. Agar bosim faqat og‘riq paytida baland bo‘lsa, buni boshqa kunlari tinch holatda qayta o‘lchab tekshiring.
Qon bosimi tushganda bosh og‘rig‘i
Past qon bosimi (gipotoniya) o‘zi kamdan-kam kuchli bosh og‘rig‘iga sabab bo‘ladi, lekin u bilan birga keladigan holatlar boshni og‘ritishi mumkin. Eng ko‘p uchraydigani — ortostatik gipotoniya: o‘rindan yoki yotgan holatdan tez turganda bosim keskin tushadi. Bunda bosh aylanishi, ko‘z oldining qorong‘ilashishi, holsizlik bo‘ladi, ba’zan ensa va bo‘yin sohasida og‘riq paydo bo‘ladi, u o‘tirgan yoki yotgan holatda yengillashadi.
Bosim tushganda bosh og‘rishining boshqa sabablari:
- suvsizlanish — issiqda, ich ketishi, qayt qilish yoki kam suyuqlik ichganda;
- kamqonlik — gemoglobin past bo‘lsa, holsizlik va bosh og‘rig‘i ko‘p uchraydi;
- uzoq och qolish yoki qand miqdorining pasayishi;
- bosim tushiruvchi dorilarning dozasi oshib ketishi;
- kamdan-kam hollarda — miya suyuqligining kamayishi (masalan, orqa miya punksiyasidan keyin): og‘riq tik turganda kuchayib, yotganda o‘tadi; bunda shifokorga murojaat kerak.
Bosim tushganda nima qilish kerak: o‘tiring yoki yotib, oyoqlarni biroz ko‘taring, suv iching, keskin turmang. Holsizlik tez-tez takrorlansa yoki hushdan ketish bo‘lsa, shifokorga boring. Batafsil: past qon bosimi (gipotoniya).
Bosim normal, lekin bosh og‘riyapti
Bu eng ko‘p uchraydigan holat. Bosh og‘rig‘ining aksariyati qon bosimiga bog‘liq emas. Eng ko‘p sabablar:
- kuchlanish tipidagi bosh og‘rig‘i — boshni halqa kabi siquvchi, chakka va peshona sohasida “bosim” hissi; stress, uyqusizlik, uzoq kompyuter oldida o‘tirish bilan bog‘liq;
- migren — zarbali, ko‘pincha bir tomonlama og‘riq, ko‘ngil aynishi, yorug‘lik va tovushdan bezovtalik;
- uyqu yetishmasligi yoki uyquda nafas to‘xtashi (apnoe) — ertalabki bosh og‘rig‘i;
- suv kam ichish, ovqatni o‘tkazib yuborish, kofeinni birdan to‘xtatish;
- gaymorit, ko‘z charchashi, bo‘yin muammolari;
- og‘riq qoldiruvchilarni juda tez-tez ichish (dori sababli bosh og‘rig‘i).
Ko‘pchilik “chakkada bosim” yoki “boshda bosim” deganda qon bosimini emas, aynan shu siquvchi his-tuyg‘uni nazarda tutadi. Bunday og‘riq odatda kuchlanish tipiga yoki migrenga xos. Migren haqida migren: sabablari, belgilari va davolash maqolasida o‘qing. 50 yoshdan oshgan odamda chakkada yangi og‘riq, chakka tomirining og‘rishi, chaynaganda jag‘ og‘rig‘i va ko‘rish buzilishi paydo bo‘lsa — bu chakka arteriyasi yallig‘lanishi bo‘lishi mumkin, shu kuniyoq shifokorga murojaat qiling.
Bosim va ko‘ngil aynishi bilan bosh og‘rig‘i
Bosh og‘rig‘i, ko‘ngil aynishi va baland bosim birga kelsa, avval bosim darajasiga qarang. 180/120 va undan yuqori bo‘lsa — bu gipertonik kriz bo‘lishi mumkin, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Bosim biroz baland (masalan, 140–150) bo‘lsa va og‘riq tanish migren xurujiga o‘xshasa, ko‘pincha bosim og‘riq va ko‘ngil aynishi tufayli ko‘tarilgan bo‘ladi. Bu belgilarning boshqa sabablari haqida bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi maqolasida yozilgan.
Bosimni qanday to‘g‘ri o‘lchash kerak
Noto‘g‘ri o‘lchash ko‘pincha keraksiz xavotirga sabab bo‘ladi. Ishonchli natija uchun:
- o‘lchashdan 30 daqiqa oldin kofe, choy ichmang, chekmang va jismoniy zo‘riqmang;
- 5 daqiqa tinch o‘tirib dam oling, orqangiz suyanchiqqa tiralgan, oyoqlar yerda bo‘lsin;
- manjetani yalang‘och yelkaga, yurak sathida taqing; manjeta o‘lchami qo‘lingizga mos bo‘lsin;
- o‘lchash paytida gapirmang;
- 1–2 daqiqa oralig‘ida ikki marta o‘lchang va o‘rtachasini yozing;
- bir necha kun ertalab va kechqurun o‘lchab, kundalik yuriting.
Natijani qanday baholash va yoshga qarab normalar haqida qon bosimi normasi sahifasida o‘qing. Qisqacha: uyda o‘lchanganda o‘rtacha 135/85 dan yuqori, shifokor qabulida bir necha marta 140/90 dan yuqori bo‘lsa, gipertoniya haqida gap boradi. Bir martalik 140 — tashxis emas, lekin kuzatish uchun sabab.
Bosim bilan bosh og‘riganda nima qilish kerak
- Bosimni o‘lchang — taxmin qilmang. Dam olib, 5–10 daqiqadan keyin qayta o‘lchang.
- 180/120 dan yuqori va xavfli belgilar bo‘lsa (kuchli og‘riq, ko‘rish buzilishi, ko‘krak og‘rig‘i, holsizlik, nutq buzilishi) — darhol 103.
- 180/120 dan yuqori, lekin belgilarsiz — tinch o‘tirib qayta o‘lchang; baland bo‘lib qolsa, shu kuniyoq shifokoringizga murojaat qiling.
- Bosimni tushirish uchun qo‘shimcha dori ichmang va boshqa odamning dorisini olmang. Bosimni juda tez tushirish miya va yurakka qon kelishini kamaytirishi mumkin. Har qanday o‘zgarishni faqat shifokor qiladi.
- Bosim muntazam baland bo‘lsa, doimiy davolanish kerak — shifokor buyurgan dorilarni har kuni, bosim normal bo‘lgan kunlari ham iching.
- Bosim normal va og‘riq tanish bo‘lsa — dam oling, suv iching, xonani shamollating. Dorisiz usullar haqida: bosh og‘rig‘ini uyda kamaytirish.
Gipertoniyada qaysi og‘riq qoldiruvchi mos
Bosimi baland odamlar uchun og‘riq qoldiruvchini tanlash muhim. Ibuprofen, naproksen, diklofenak kabi nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar suyuqlikni ushlab qolib, bosimni ko‘tarishi va bosim dorilarining ta’sirini susaytirishi mumkin. Kofeinli kombinatsiyalangan tabletkalar ham bosimni vaqtincha ko‘taradi, eruvchan tabletkalarda esa ko‘p tuz bo‘ladi. Odatda paratsetamol afzal ko‘riladi, uni ham qo‘llanma bo‘yicha va maksimal miqdordan oshirmasdan ichish kerak. Batafsil: bosh og‘rig‘iga qarshi dorilar.
Homiladorlikda bosim va bosh og‘rig‘i
Homiladorlikning 20-haftasidan keyin bosh og‘rig‘i bilan birga bosim 140/90 va undan yuqori bo‘lsa, ko‘rish buzilsa, yuz va qo‘llar keskin shishsa — bu preeklampsiya belgisi bo‘lishi mumkin. Bunday holatda kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Batafsil: homiladorlikda bosh og‘rig‘i.
Xulosa
Bosh og‘rig‘i har doim ham bosim belgisi emas. Yengil va o‘rtacha gipertoniya odatda og‘riq bermaydi, shuning uchun bosimni sezgi bilan emas, tonometr bilan aniqlash kerak. 180/120 va undan yuqori bosim bilan kechadigan bosh og‘rig‘i — shoshilinch holat. Og‘riqning o‘zi bosimni vaqtincha ko‘taradi, past bosimda esa og‘riq ko‘pincha tik turganda, suvsizlanish yoki kamqonlik bilan bog‘liq. Bosim normal bo‘lsa, sabab ko‘pincha kuchlanish tipidagi og‘riq yoki migren. O‘zingizcha qo‘shimcha bosim dorisi ichmang va og‘riq qoldiruvchini bosimingizni hisobga olib tanlang.
Mavzuga yaqin maqolalar: Migren nima: klasterli bosh og‘rig‘idan farqi va davolash.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Diklofenak sham, Paratsetamol tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Qon bosimi tushganda bosh og‘rig‘i nega bo‘ladi?
Ko‘pincha bosim tez turganda keskin tushadi va miyaga qon vaqtincha kamroq keladi — bosh aylanishi, holsizlik va ensa og‘rig‘i paydo bo‘ladi. Suvsizlanish, kamqonlik va och qolish ham sabab bo‘ladi. Yotib, oyoqni ko‘tarib, suv ichish yordam beradi; tez-tez takrorlansa, shifokorga boring.
Bosh og‘risa, bosim ko‘tarilgan bo‘ladimi?
Shart emas. Bosh og‘rig‘ining aksariyati bosimga bog‘liq emas, yengil gipertoniya esa odatda og‘riq bermaydi. Aniq bilishning yagona yo‘li — bosimni to‘g‘ri o‘lchash.
Bosim 140 bo‘lsa, bosh og‘rig‘i shundanmi?
Ko‘pincha yo‘q. 140/90 atrofidagi bosim kamdan-kam og‘riq beradi, aksincha og‘riq va xavotir bosimni shu darajaga ko‘tarishi mumkin. Tinchlangach qayta o‘lchang va bir necha kun kundalik yuriting; bosim doimiy 140/90 dan yuqori bo‘lsa, shifokorga boring.
Bosim bilan bosh og‘risa, nima qilish kerak?
Bosimni o‘lchang. 180/120 dan yuqori bo‘lib, ko‘rish buzilishi, ko‘krak og‘rig‘i, holsizlik yoki nutq buzilishi bo‘lsa — 103. Undan past bo‘lsa, dam oling, qayta o‘lchang, kerak bo‘lsa bosimga mos og‘riq qoldiruvchini qo‘llanma bo‘yicha iching va shifokoringiz bilan maslahatlashing.
Bosim bilan bosh og‘riganda qanday tabletka ichish mumkin?
Og‘riq uchun odatda paratsetamol afzal, chunki ibuprofen kabi dorilar va kofeinli tabletkalar bosimni ko‘tarishi mumkin. Bosim dorilarini esa faqat shifokor buyurgan tartibda iching — qo‘shimcha tabletka ichib, bosimni o‘zingiz tushirishga urinmang.







