Past qon bosimi (arterial gipotoniya) — qon bosimining odatdagidan past bo‘lishi. Ko‘pincha 90/60 mm sim. ust. dan past ko‘rsatkich past qon bosimi deb hisoblanadi. Ba’zi odamlarda bu umuman belgi bermaydi va xavfsiz, boshqalarida esa bosh aylanishi, holsizlik va hushdan ketishga sabab bo‘ladi. Ayrim hollarda qon bosimining keskin tushishi jiddiy kasallik yoki shoshilinch holat belgisi bo‘ladi.
Quyida gipotoniya nima ekanini, qon bosimi pastligi sabablari va belgilarini, qon bosimi tushganda uyda nima qilish kerakligini va qachon kechiktirmay tez yordam chaqirish zarurligini ko‘rib chiqamiz. Qon bosimining yoshga qarab me’yori haqida batafsil: qon bosimi normasi.
Gipotoniya nima
Qon bosimi ikki raqam bilan yoziladi: yuqori (sistolik) — yurak qisqarganda tomirlardagi bosim, pastki (diastolik) — yurak bo‘shashgandagi bosim. Agar yuqori raqam 90 dan, pastki raqam 60 dan past bo‘lsa, gipotoniya haqida gapiriladi. Ammo bitta raqamdan ko‘ra odamning o‘zini qanday his qilishi muhimroq: past bosim faqat belgilar bersa yoki to‘satdan tushsa muammo hisoblanadi.
E’tibor bering: chaqaloqlardagi «mushak gipotoniyasi» (mushaklar tonusining pastligi) — butunlay boshqa holat, uning qon bosimiga aloqasi yo‘q.
Past qon bosimi turlari
- Konstitutsional (fiziologik) gipotoniya — yosh, ozg‘in, ko‘p harakat qiladigan odamlarda, sportchilarda doimo pastroq bosim bo‘ladi. Belgi bermasa, bu kasallik emas va davolashni talab qilmaydi;
- Ortostatik gipotoniya — yotgan yoki o‘tirgan holatdan turganda bosimning keskin tushishi: ko‘z oldi qorong‘ilashadi, bosh aylanadi. Keksalarda, suvsizlanishda, ayrim dorilar qabul qilganda, qandli diabet va Parkinson kasalligida ko‘p uchraydi;
- Ovqatdan keyingi gipotoniya — ko‘proq keksa odamlarda, ayniqsa ko‘p uglevodli ovqatdan keyingi 1–2 soat ichida bosim tushadi;
- O‘tkir gipotoniya (shok) — qon ketishi, og‘ir infeksiya, kuchli allergik reaksiya yoki yurak muammolari tufayli bosimning to‘satdan va xavfli tushishi. Bu shoshilinch holat.
Qon bosimi pastligi sabablari
- Suvsizlanish — issiq havoda kam suyuqlik ichish, kuchli terlash, qusish va ich ketishi. Bolalarda bu ayniqsa tez rivojlanadi (batafsil: bolalarda ich ketishi);
- Qon yo‘qotish va kamqonlik — jarohat, ichki qon ketishi, ko‘p hayz;
- Homiladorlik — birinchi va ikkinchi trimestrda tomirlar kengayadi va bosim odatda biroz pasayadi; tug‘ruqdan keyin tiklanadi;
- Endokrin kasalliklar — buyrak usti bezi yetishmovchiligi, qalqonsimon bez faoliyatining pasayishi (batafsil: qalqonsimon bez kasalliklari), qandning keskin tushishi;
- Yurak muammolari — juda sekin yoki juda tez yurak urishi, yurak qopqoqlari kasalliklari, yurak yetishmovchiligi (tez yurak urishi haqida: taxikardiya);
- Dorilar — qon bosimini tushiruvchi dorilar (ayniqsa dozasi oshib ketsa), siydik haydovchilar, ayrim antidepressantlar, erektil disfunksiyaga qarshi dorilar, ularni nitratlar bilan birga qabul qilish;
- Og‘ir infeksiya (sepsis) va anafilaksiya — kuchli allergik reaksiya; ikkalasi ham hayot uchun xavfli;
- Uzoq yotish va keskin vazn yo‘qotish, ovqatlanishdagi kamchiliklar (B12 vitamini, foliy kislotasi yetishmasligi).
Past qon bosimi belgilari
Qon bosimi tushishi belgilari asosan miya va boshqa a’zolarga qon yetarli kelmasligi bilan bog‘liq:
- bosh aylanishi, ayniqsa o‘rnidan turganda;
- ko‘z oldi qorong‘ilashishi, xiralashishi;
- hushdan ketish yoki hushdan ketay deyish;
- holsizlik, tez charchash, uyquchanlik;
- ko‘ngil aynishi;
- diqqatni jamlay olmaslik;
- teri oqarib, sovuq ter bosishi.
Shok holatida esa bularga tez va yuzaki nafas, tez va kuchsiz tomir urishi, sovuq va namli teri, chalkashlik qo‘shiladi.
Qon bosimi tushganda birinchi yordam
Agar odamning boshi aylansa yoki hushdan ketay desa:
- darhol yotqizing va oyoqlarini 20–30 sm ko‘taring — bu miyaga qon oqimini tiklaydi; yotishning iloji bo‘lmasa, o‘tirgizib, boshini tizzalari orasiga egdiring;
- ko‘krak va bo‘yindagi siqib turgan kiyimni bo‘shating, xonaga toza havo kiring;
- odam hushida bo‘lsa va yuta olsa, suv bering;
- o‘zini yaxshi his qilgach ham sekin turg‘izing: avval o‘tirsin, keyin bir necha daqiqadan so‘ng tursin;
- qandli diabeti bor odamda qand tushishi sabab bo‘lishi mumkin — hushida bo‘lsa, shirin ichimlik bering.
Gipotoniya qanday aniqlanadi
Shifokor qon bosimini bir necha marta o‘lchaydi. Ortostatik gipotoniyani aniqlash uchun bosim avval 5 daqiqa yotgandan keyin, so‘ng turganda 1 va 3 daqiqadan keyin o‘lchanadi: yuqori bosim 20 mm sim. ust. ga yoki pastki bosim 10 mm sim. ust. ga tushsa, ortostatik gipotoniya deyiladi.
- qon tahlillari — kamqonlik, qand, elektrolitlar, buyrak va qalqonsimon bez ko‘rsatkichlari;
- EKG va zarur bo‘lsa Xolter monitoringi — yurak ritmini tekshirish;
- exokardiografiya — yurak tuzilishini baholash;
- kerak bo‘lsa, gormonlar (kortizol) va boshqa maxsus tekshiruvlar.
Past qon bosimini davolash
Belgi bermaydigan past bosim davolashni talab qilmaydi. Belgilar bo‘lsa, avvalo sababi aniqlanadi va bartaraf etiladi: suvsizlanish to‘ldiriladi, kamqonlik yoki gormonal kasallik davolanadi, bosimni tushirayotgan dorilar shifokor bilan ko‘rib chiqiladi. Dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang.
Kundalik hayotda yordam beradigan choralar
- kuniga yetarli suyuqlik iching, ayniqsa issiq kunlarda va jismoniy faollikda;
- o‘rningizdan sekin turing: avval bir daqiqa o‘tiring, keyin tik turing;
- oz-ozdan, kuniga bir necha marta ovqatlaning — katta porsiyalardan keyin bosim ko‘proq tushadi;
- uzoq vaqt bir joyda tik turmang; turishga to‘g‘ri kelsa, oyoq mushaklarini qisib-bo‘shating;
- shifokor tavsiya qilsa, kompression paypoq kiying;
- spirtli ichimliklardan saqlaning — ular tomirlarni kengaytirib, bosimni tushiradi;
- issiq vanna va saunada uzoq qolmang.
Ba’zan shifokor ovqatga biroz ko‘proq tuz qo‘shishni tavsiya qilishi mumkin, ammo buni faqat shifokor bilan kelishib qiling: yurak, buyrak kasalliklari va yuqori bosim bo‘lsa, tuz zarar keltiradi. Og‘ir ortostatik gipotoniyada maxsus dorilar buyuriladi — ularni faqat shifokor tanlaydi.
Qahva, choy va «sitramon» haqida
Kuchli qahva yoki choy bosimni qisqa muddatga biroz ko‘taradi, ammo bu davo emas: ta’siri o‘tib ketadi, ko‘p miqdorda esa yurak urishini tezlashtiradi va uyquni buzadi. Tarkibida kofein bo‘lgan og‘riq qoldiruvchi tabletkalarni «bosim uchun» har kuni ichish ham noto‘g‘ri — ular sababni davolamaydi, uzoq ishlatilganda bosh og‘rig‘ini kuchaytirishi va oshqozonga zarar yetkazishi mumkin. Bosh og‘rig‘i va bosimning bog‘liqligi haqida: bosh og‘rig‘i va bosim.
Qon bosimini oshiruvchi mahsulotlar: haqiqat
Qon bosimini sezilarli va doimiy ravishda ko‘taradigan «mo‘jizaviy» mahsulot yo‘q. Ovqatlanishda haqiqatan yordam beradigan narsalar:
- yetarli suyuqlik — suv, sho‘rva, kompot; past bosimda eng muhim omil;
- me’yorida tuzli ovqatlar — faqat shifokor ruxsat bersa;
- kichik, tez-tez ovqatlanish va oq un hamda shirinliklar ko‘p bo‘lgan og‘ir ovqatlarni kamaytirish;
- temir, B12 vitamini va foliy kislotasiga boy mahsulotlar — go‘sht, jigar, tuxum, dukkaklilar, ko‘k bargli sabzavotlar — agar kamqonlik sabab bo‘lsa.
Homiladorlikda past qon bosimi
Homiladorlikning birinchi yarmida bosimning biroz pasayishi normal holat. Kuniga yetarli suyuqlik iching, sekin turing va uzoq tik turmang. Uchinchi trimestrda chalqancha yotganda bosh aylansa, chap yonboshga yoting — kattalashgan bachadon katta venani bosib qolishi mumkin. Hushdan ketish, kuchli bosh aylanishi yoki qon ketishi bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat qiling. Homiladorlik muddatini hisoblash uchun: homiladorlik kalendari.
Qon bosimi yuqori bo‘lgan holatlar haqida esa alohida maqolada: gipertoniya (yuqori qon bosimi).
Xulosa
Past qon bosimi ko‘pincha xavfsiz va belgi bermaydi, ayniqsa yosh, sog‘lom odamlarda. Bosh aylanishi, hushdan ketish va holsizlik bo‘lsa, sababni aniqlash kerak: suvsizlanish, kamqonlik, dorilar, gormonal yoki yurak kasalliklari. Bosim tushganda odamni yotqizib, oyoqlarini ko‘taring. Ko‘krak og‘rig‘i, chalkashlik, qon ketishi yoki allergik reaksiya bilan kechadigan bosim tushishi — 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun sabab.
Mavzuga yaqin maqolalar: bosh aylanishi, doimiy charchoq.
Mavzuga yaqin maqolalar: VSD (vegetativ distoniya), bradikardiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Qon bosimi past bo‘lsa nima qilish kerak?
Belgi bo‘lmasa, hech narsa qilish shart emas. Bosh aylansa, yoting va oyoqlaringizni ko‘taring, suv iching, keyin sekin turing. Belgilar tez-tez takrorlansa, sababni aniqlash uchun shifokorga murojaat qiling.
Past qon bosimi xavflimi?
Doimiy, belgisiz past bosim odatda xavfli emas. Xavfli holatlar — bosimning to‘satdan tushishi, hushdan ketish va yiqilish, shuningdek qon ketishi, og‘ir infeksiya yoki allergik reaksiya tufayli bosim tushishi.
Qon bosimi tushishi sabablari qanday?
Eng ko‘p sabablar — suvsizlanish, keskin o‘rnidan turish, dorilar (ayniqsa bosim tushiruvchi va siydik haydovchi), kamqonlik, homiladorlik, gormonal va yurak kasalliklari. Shoshilinch sabablar — qon ketishi, sepsis va anafilaksiya.
Qon bosimini oshiruvchi mahsulotlar bormi?
Bosimni doimiy ko‘taradigan maxsus mahsulot yo‘q. Eng muhimi — yetarli suyuqlik ichish, kichik porsiyalarda ovqatlanish va kamqonlik bo‘lsa, temirga boy ovqatlar. Tuzni ko‘paytirishni faqat shifokor bilan kelishing.
Gipotoniyada qahva ichish mumkinmi?
Me’yorida mumkin, u bosimni vaqtincha biroz ko‘taradi. Ammo qahva davo emas: ko‘p ichilsa, yurak urishini tezlashtiradi va uyquni buzadi. Belgilar takrorlansa, sababni shifokor bilan aniqlang.






