Qalqonsimon bez (tiroid) — bo‘ynning old qismida, hiqildoq ostida joylashgan kichik, kapalak shaklidagi bez. U ishlab chiqaradigan gormonlar organizmdagi deyarli barcha jarayonlar tezligini boshqaradi: yurak urishi, tana harorati, vazn, kayfiyat, hayz sikli va bolalarning o‘sishi. Shuning uchun qalqonsimon bez kasalligi belgilari juda xilma-xil bo‘ladi va ko‘pincha charchoq, asabiylik yoki «yosh bilan bog‘liq» o‘zgarishlar deb o‘ylanib, e’tiborsiz qoldiriladi.
Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston, tarixan yod yetishmovchiligi hududi hisoblanadi, shuning uchun bu yerda bo‘qoq va qalqonsimon bez kasalliklari ko‘p uchraydi. Quyida qalqonsimon bez nima ekanini, uning asosiy kasalliklari, belgilari, tahlillari va davolash usullarini ko‘rib chiqamiz.
Qalqonsimon bez nima va qanday ishlaydi
Qalqonsimon bez ikki asosiy gormon — tiroksin (T4) va triyodtironin (T3) ishlab chiqaradi. Ularni hosil qilish uchun bezga yod kerak bo‘ladi, yod esa faqat ovqat va suv orqali kiradi. Bezning ishini miyadagi gipofiz bezi TTG (tireotrop gormon) yordamida boshqaradi: qonda qalqonsimon bez gormonlari kamaysa, TTG ko‘tariladi, ko‘paysa — pasayadi. Shu sababli TTG tahlili qalqonsimon bez faoliyatini baholashdagi eng muhim tekshiruv hisoblanadi.
Qalqonsimon bez kasalliklari turlari
Gipotireoz — bez faoliyatining pasayishi
Gipotireozda gormonlar yetishmaydi va organizmdagi jarayonlar sekinlashadi. Eng ko‘p uchraydigan sabablari — autoimmun tireoidit (Xashimoto kasalligi), yod yetishmovchiligi, bez operatsiyasi yoki radioaktiv yod bilan davolashdan keyingi holat.
- doimiy charchoq, uyquchanlik, holsizlik;
- sovuqqa chidamsizlik, qo‘l-oyoqlarning muzlashi;
- ishtaha pasaygan bo‘lsa ham vazn ortishi, yuz va qovoqlarning shishishi;
- teri quruqligi, soch to‘kilishi, mo‘rt tirnoqlar;
- ich qotishi;
- xotira pasayishi, kayfiyat tushkunligi;
- ayollarda hayz siklining buzilishi, homilador bo‘lishning qiyinlashishi;
- yurak urishining sekinlashishi.
Gipertireoz (tireotoksikoz) — bez faoliyatining oshishi
Gipertireozda gormonlar ortiqcha ishlab chiqariladi va organizm «tezlashgan» rejimda ishlaydi. Asosiy sabablari — diffuz toksik bo‘qoq (Greyvs kasalligi), toksik tugunlar va qalqonsimon bezning yallig‘lanishi (tireoidit).
- yurakning tez urishi, yurak «urib ketishi» (taxikardiya), ba’zan ritm buzilishi;
- ishtaha yaxshi bo‘lsa ham ozib ketish;
- terlash, issiqqa chidamsizlik;
- qo‘l titrashi, asabiylik, bezovtalik, uyqusizlik;
- tez-tez ich kelishi;
- mushaklar holsizligi;
- Greyvs kasalligida — ko‘zlarning bo‘rtib chiqishi, ko‘zda qumdek sezgi, ikkiga ko‘rish.
Bo‘qoq va qalqonsimon bez tugunlari
Bo‘qoq — qalqonsimon bezning kattalashishi. U bez faoliyati normal, pasaygan yoki oshgan holda ham bo‘lishi mumkin. Yod yetishmovchiligi bo‘lgan hududlarda «endemik bo‘qoq» ko‘p uchraydi. Katta bo‘qoq bo‘ynda ko‘rinadigan shish, yutish yoki nafas olishda noqulaylik berishi mumkin.
Qalqonsimon bez tugunlari juda ko‘p uchraydi, ayniqsa ayollarda va yosh ulg‘aygan sari. Ularning aksariyati (taxminan 90–95 foizi) xavfsiz. Tugunning tabiatini UTT baholaydi; ma’lum belgilar bo‘lsa yoki tugun katta bo‘lsa, ingichka igna bilan biopsiya (punksiya) qilinadi.
Qalqonsimon bez saratoni
Qalqonsimon bez saratoni kam uchraydi va ko‘pchilik turlari erta aniqlansa yaxshi davolanadi. Tez kattalashayotgan qattiq tugun, ovozning uzoq vaqt xirillashi, bo‘yindagi limfa tugunlarining kattalashishi tekshiruvni talab qiladi.
Qalqonsimon bez kasalliklari sabablari va xavf omillari
- yod yetishmovchiligi — yodlangan tuz ishlatmaslik;
- autoimmun kasalliklar va oilada qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lishi;
- ayol jinsi: ayollarda qalqonsimon bez kasalliklari erkaklarga nisbatan bir necha barobar ko‘p;
- homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi davr;
- bo‘yin sohasiga nur ta’siri;
- ayrim dorilar (masalan, amiodaron, litiy preparatlari);
- yoshning kattalashishi.
Qalqonsimon bez tahlillari
- TTG (tireotrop gormon) — asosiy skrining tahlili. TTG ko‘tarilgan bo‘lsa, odatda gipotireozni, pasaygan bo‘lsa — gipertireozni bildiradi;
- Erkin T4 (ba’zan erkin T3) — TTG me’yordan tashqari bo‘lsa, kasallik darajasini aniqlash uchun;
- Anti-TPO (tireoperoksidazaga qarshi antitanalar) — autoimmun tireoidit (Xashimoto) belgisi;
- TTG retseptorlariga antitanalar — Greyvs kasalligini tasdiqlash uchun;
- Qalqonsimon bez UTT — bez hajmi, tugunlar va ularning tuzilishini baholaydi;
- Punksion biopsiya va ssintigrafiya — tugunlarda shifokor ko‘rsatmasi bilan.
Natijalarni endokrinolog sharhlaydi. TTG me’yori laboratoriyaga, yoshga va homiladorlikka qarab farq qiladi, shuning uchun bitta raqamga qarab o‘zingiz xulosa chiqarmang.
Qalqonsimon bez kasalliklari qanday davolanadi
Gipotireozni davolash
Gipotireoz yetishmayotgan gormonni tabletka shaklida qabul qilish — levotiroksin bilan davolanadi. Dori odatda ertalab och qoringa, ovqatdan oldin ichiladi; doza TTG tahlili natijalariga qarab shifokor tomonidan tanlanadi va vaqti-vaqti bilan qayta ko‘rib chiqiladi. Ko‘pchilik bemorlarda davolash umrbod davom etadi, ammo to‘g‘ri tanlangan dozada odam butunlay normal hayot kechiradi.
Gipertireozni davolash
- Tireostatik dorilar — bezning gormon ishlab chiqarishini kamaytiradi; muntazam qon tahlili nazoratida qabul qilinadi;
- Beta-blokatorlar — yurak urishini sekinlashtirib, titrash va bezovtalikni kamaytiradi;
- Radioaktiv yod bilan davolash — faol bez to‘qimasini kamaytiradi;
- Jarrohlik — katta bo‘qoq, ayrim tugunlar va boshqa usullar samara bermagan hollarda.
Tugunlar va bo‘qoqni davolash
Kichik, xavfsiz tugunlar ko‘pincha davolanmaydi — faqat vaqti-vaqti bilan UTT orqali kuzatiladi. Katta, siquvchi yoki shubhali tugunlarda jarrohlik yoki boshqa usullar qo‘llanadi.
Muhim: yod preparatlari, «qalqonsimon bez uchun» biologik faol qo‘shimchalar va gormon tabletkalarini tahlilsiz, o‘zboshimchalik bilan ichmang. Gipertireozda ortiqcha yod holatni og‘irlashtirishi mumkin, gormonni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish esa gipotireoz belgilarini qaytaradi.
Homiladorlikda qalqonsimon bez
Homiladorlikda qalqonsimon bez gormonlariga ehtiyoj ortadi. Ular, ayniqsa birinchi trimestrda, homila miyasining rivojlanishi uchun juda muhim. Shuning uchun homiladorlikni rejalashtirishda yoki dastlabki tashrifda TTG tekshirish tavsiya etiladi. Levotiroksin ichayotgan ayollarga homiladorlik aniqlangach dozani shifokor odatda oshiradi. Homiladorlik va emizish davrida yodga ehtiyoj ham ortadi, yodli preparatni qabul qilish masalasini shifokor hal qiladi.
Bolalarda qalqonsimon bez kasalliklari
Tug‘ma gipotireoz o‘z vaqtida davolanmasa, bolaning aqliy va jismoniy rivojlanishi sezilarli orqada qoladi. Shu sababli chaqaloqlar tug‘ruqxonada skriningdan o‘tkaziladi (tovondan qon olinadi). Katta bolalarda o‘sishning sekinlashishi, o‘qishdagi qiyinchiliklar, tez charchash, vazn o‘zgarishi yoki bo‘ynning kattalashishi endokrinolog ko‘rigini talab qiladi.
Profilaktika
- ovqatda yodlangan tuzdan foydalaning, lekin tuzni me’yordan oshirmang;
- dengiz mahsulotlari, sut mahsulotlari va tuxum yod manbai bo‘lib xizmat qiladi;
- oilada qalqonsimon bez kasalliklari bo‘lsa, vaqti-vaqti bilan TTG tekshirtiring;
- homiladorlikni rejalashtirishda endokrinologga uchrashing.
Xulosa
Qalqonsimon bez kasalliklari — gipotireoz, gipertireoz, bo‘qoq va tugunlar — ko‘p uchraydi va ko‘pincha noaniq belgilar bilan kechadi. Asosiy tekshiruv — TTG tahlili, zarur bo‘lsa erkin T4, antitanalar va UTT. Gipotireoz levotiroksin bilan, gipertireoz dorilar, radioaktiv yod yoki jarrohlik bilan muvaffaqiyatli davolanadi. Yod preparatlari va gormonlarni tahlilsiz qabul qilish mumkin emas.
Tahlil natijangizni tushunish uchun TTG normasi haqidagi maqolani o‘qing.
Qalqonsimon bez faoliyati pasaysa nima bo‘ladi va qanday davolanadi: gipotireoz.
Mavzuga yaqin maqolalar: vitiligo.
Mavzuga yaqin maqolalar: buqoq.
Mavzuga yaqin maqolalar: gipertireoz, ko‘p terlash (gipergidroz).
Maqolada tilga olingan dorilar: Kordaron tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Qalqonsimon bez kasalligi qanday aniqlanadi?
Avval qonda TTG tekshiriladi. U me’yordan tashqari bo‘lsa, erkin T4, antitanalar va qalqonsimon bez UTT buyuriladi. Tashxisni endokrinolog qo‘yadi.
TTG tahlilini qanday topshirish kerak?
TTG odatda ertalab qon tomiridan olinadi. Levotiroksin ichayotgan bo‘lsangiz, tahlil kuni dorini qon topshirgandan keyin ichish haqida shifokor bilan kelishing. Biotin saqlovchi vositalar ba’zi laboratoriya natijalarini buzishi mumkin, ularni ham shifokorga ayting.
Gipotireozda gormon tabletkasini umrbod ichish kerakmi?
Ko‘pchilik hollarda ha, chunki bez o‘z faoliyatini tiklamaydi. To‘g‘ri dozada qabul qilingan levotiroksin xavfsiz va organizm uchun tabiiy gormonning o‘rnini bosadi. Dozani faqat tahlil asosida shifokor o‘zgartiradi.
Qalqonsimon bez tuguni saratonmi?
Ko‘pchilik tugunlar xavfsiz. Tugunning tabiatini UTT va kerak bo‘lsa punksion biopsiya aniqlaydi. Tez kattalashayotgan, qattiq tugunlar va ovoz o‘zgarishi tekshiruvni talab qiladi.
Yod tabletkalarini o‘zim ichsam bo‘ladimi?
Yo‘q. Yodlangan tuz ko‘pchilik odamlar uchun yetarli. Yod preparatlari faqat shifokor tavsiyasi bilan, masalan homiladorlikda, qabul qilinadi. Gipertireoz va ayrim autoimmun holatlarda ortiqcha yod zarar keltirishi mumkin.







