Burundan to‘satdan qon kelishi qo‘rqitadi: salfetka tez qizaradi, qon og‘izga oqib tushadi, atrofdagilar esa turli maslahatlar bera boshlaydi. Aslida burundan qon ketishi juda ko‘p uchraydi: odamlarning taxminan 60 foizi hayotida kamida bir marta buni boshdan kechiradi. Ko‘p hollarda u xavfsiz va uyda to‘xtatiladi — faqat buni to‘g‘ri qilish kerak.
Afsuski, eng keng tarqalgan «xalq usuli» — boshni orqaga tashlash — noto‘g‘ri va hatto zararli. Quyida burundan qon ketishini to‘xtatish qoidalari, uning sabablari, bolalardagi xususiyatlar va qaysi holatda tez yordam chaqirish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Nima uchun burundan qon ketadi
Burunning old qismida, burun to‘sig‘ida mayda qon tomirlari zich to‘r hosil qiladi (Kisselbax sohasi). Ular shilliq qavat yuzasiga juda yaqin joylashgan, shuning uchun oson shikastlanadi. Qon ketishlarining 90 foizdan ko‘prog‘i aynan shu yerdan — bu oldingi qon ketish, odatda kam va xavfsiz. Kamdan-kam hollarda qon burunning chuqur qismidagi yirik tomirlardan keladi — bu orqa qon ketish; u ko‘proq keksalarda uchraydi, kuchli bo‘ladi va tomoqqa oqadi, shifoxona yordamini talab qiladi.
Birinchi yordam: qonni qanday to‘xtatish
Quyidagi qadamlar xalqaro LOR tavsiyalariga mos keladi:
- 1. Tinchlaning va o‘tiring. Yotmang va boshni orqaga tashlamang.
- 2. Biroz oldinga engashing. Shunda qon tomoqqa emas, tashqariga oqadi va siz uni yutmaysiz. Yutilgan qon ko‘ngil aynishi va qusishga sabab bo‘ladi.
- 3. Burunning yumshoq qismini qising. Bosh va ko‘rsatkich barmoq bilan burun qanotlarini — burun suyagidan pastdagi yumshoq qismini — burun to‘sig‘iga mahkam bosing. Burun ko‘prigini (qattiq suyak qismini) qisish foydasiz.
- 4. 10–15 daqiqa qo‘yib yubormang. Soatga qarang. Har bir daqiqada «to‘xtadimi» deb tekshirish qon laxtasini buzadi va hammasi qaytadan boshlanadi. Bu vaqtda og‘iz orqali nafas oling.
- 5. Sovuq qo‘llang. Burun ko‘prigiga yoki ensaga sovuq kompress qo‘yish, muz parchasini so‘rish ham ba’zilarga yordam beradi, lekin asosiysi — qisish.
- 6. Qon to‘xtamasa, yana 10–15 daqiqa qising.
Nima qilmaslik kerak
- boshni orqaga tashlash yoki chalqancha yotish — qon tomoqqa oqadi, nafas yo‘liga tushishi mumkin;
- paxtani burunning chuqur qismiga tiqish — olinayotganda laxta bilan birga uziladi va qon qaytadan ketadi; to‘qima tolalari yarada qoladi;
- qon ketayotganda va to‘xtagandan keyin burun qoqish;
- burunga boshqa narsalar — piyoz sharbati, sut, o‘simlik moylari tomizish;
- qon to‘xtaganidan keyin bir necha soat og‘ir ko‘tarish, engashib ishlash, issiq vanna va issiq ichimlik ichish.
Qon to‘xtagandan keyin 1–2 kun burunni kavlamang va qattiq qoqmang, aksirganda og‘zingizni ochiq tuting. Shilliq qavatni namlab turish uchun vazelin yoki sho‘r suvli sprey ishlatish mumkin.
Burundan qon ketishi sabablari
- Quruq havo. Qishda isitish tizimlari havoni quritadi, shilliq qavat yoriladi va qon ketadi. Shuning uchun qon ketishlar qishda ko‘proq uchraydi. Quruqlik nafaqat burunda, balki terida ham seziladi — bu haqda teri quruqligi maqolamizda yozganmiz.
- Burunni kavlash va ishqalash — ayniqsa bolalarda eng ko‘p uchraydigan sabab.
- Shamollash, gaymorit, allergik rinit — yallig‘langan shilliq qavat va tez-tez burun qoqish tomirlarni shikastlaydi. Burun bitishi va uning sabablari haqida burun bitishi maqolasida o‘qing.
- Burun spreylari — gormonli spreylarni noto‘g‘ri, burun to‘sig‘iga qaratib sepish; tomirni toraytiruvchi tomchilarni uzoq ishlatish.
- Jarohat — burunga zarba, sinish.
- Qonni suyultiruvchi dorilar — antikoagulyantlar, antiagregantlar (jumladan, aspirin), shuningdek ba’zi og‘riq qoldiruvchilar. Bu dorilarni hech qachon o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang — avval shifokor bilan gaplashing.
- Burun to‘sig‘ining qiyshayishi, kamdan-kam hollarda poliplar yoki o‘smalar.
- Qon ivishi buzilishlari — von Villebrand kasalligi, gemofiliya, trombotsitlar kamligi, jigar kasalliklari, shuningdek irsiy gemorragik teleangiektaziya.
- Alkogol — tomirlarni kengaytiradi va qon ivishiga ta’sir qiladi.
Qon bosimi: afsona va haqiqat
Ko‘pchilik burundan qon ketishini birinchi navbatda yuqori qon bosimiga bog‘laydi. Haqiqatda tadqiqotlar gipertoniya to‘g‘ridan-to‘g‘ri burundan qon ketishga sabab bo‘lishini aniq isbotlamagan. Ammo bosimi yuqori bo‘lgan odamlarda qon ketish kuchliroq va uzoqroq davom etishi, takrorlanishi mumkin. Bundan tashqari, qon ketishdan qo‘rqish va hayajon bosimni vaqtincha ko‘taradi — shuning uchun o‘sha paytdagi raqam yolg‘on xavotir uyg‘otishi mumkin.
Xulosa: burundan qon ketganda bosimni o‘lchash foydali, ayniqsa keksalarda. Agar bosim doimiy yuqori bo‘lsa, uni nazorat qilish kerak — bu haqda gipertoniya maqolamizda batafsil yozganmiz. Lekin bosim tushiruvchi dorilarni qon ketish paytida o‘zboshimchalik bilan ichmang.
Bolalarda burundan qon ketishi
Bolalarda burundan qon ketishi juda ko‘p uchraydi, ayniqsa 2–10 yoshda. Odatda sababi — burun kavlash, quruq havo, shamollash va allergiya. Birinchi yordam kattalar bilan bir xil: bolani tizzangizga o‘tqazing, biroz oldinga engashtiring va burunning yumshoq qismini 10 daqiqa qisib turing. Bolani tinchlantiring — yig‘lash qon ketishini kuchaytiradi.
Ikki yoshgacha bo‘lgan chaqaloqda burundan qon ketishi kam uchraydi va shifokorga ko‘rsatishni talab qiladi. Shuningdek, bolada qon ketish tez-tez takrorlansa, terida sababsiz ko‘karishlar, milk qonashi, qonli siydik bo‘lsa yoki burunning faqat bir tomonidan yiringli, badbo‘y ajralma kelsa (begona jism), pediatr yoki LOR shifokoriga murojaat qiling.
Burundan tez-tez qon ketishi
Bir-ikki marta qon ketish xavotirli emas. Ammo burundan tez-tez qon ketishi — masalan, oyiga bir necha marta yoki har gal uzoq davom etsa — tekshirilishi kerak. LOR shifokori burunni endoskop bilan ko‘zdan kechiradi, qonayotgan tomirni topadi va kerak bo‘lsa uni kuydirib (kauterizatsiya) yopadi. Bu oddiy, qisqa muolaja.
Shifokor qon tahlillarini ham buyurishi mumkin. Birinchi navbatda umumiy qon tahlili — gemoglobin (ko‘p qon yo‘qotishda kamqonlik) va trombotsitlar sonini ko‘rsatadi. Kerak bo‘lsa, koagulogramma (qon ivishi ko‘rsatkichlari) va von Villebrand omili tekshiriladi. Ayniqsa quyidagilarda tekshiruvdan o‘tish muhim:
- tish olingandan, kesilgandan yoki operatsiyadan keyin ham uzoq qon ketgan;
- terida sababsiz ko‘karishlar, milk qonashi;
- ayollarda juda ko‘p va uzoq hayz;
- oilada qon ivishi kasalliklari;
- qon faqat bir tomondan, burun bitishi va yuz og‘rig‘i bilan birga ketadi — ayniqsa kattalarda.
Burundan qon ketishining oldini olish
- qishda xonada havo namlagichdan foydalaning va xonani shamollatib turing;
- burun shilliq qavatini sho‘r suvli sprey yoki yupqa qatlam vazelin bilan namlang;
- burunni kavlamang, bolalarning tirnoqlarini qisqa qilib oling;
- burunni muloyim, bir vaqtda bir tomondan qoqing;
- burun spreylarini to‘g‘ri sepish usulini shifokordan so‘rang — uchini to‘siqqa emas, biroz tashqariga qarating;
- yetarli suv iching, chekishni tashlang.
Shifoxonada qon qanday to‘xtatiladi
Agar uyda qon to‘xtamasa, shifokor avval burundagi qon laxtalarini tozalaydi va qonayotgan joyni aniqlaydi. Keyin burunga tomirni toraytiruvchi va og‘riqsizlantiruvchi dori shimdirilgan tampon qo‘yiladi. Qonayotgan tomir ko‘rinib tursa, u kimyoviy modda yoki elektr bilan kuydiriladi. Bu usullar yordam bermasa, burunga maxsus tampon yoki shishiriladigan ballon qo‘yiladi va u odatda bir-ikki kun saqlanadi. Orqa qon ketishda bemor shifoxonada kuzatiladi, juda kamdan-kam hollarda qonayotgan tomir jarrohlik yoki endovaskulyar usul bilan yopiladi. Shuningdek, shifokor qon bosimini, qabul qilinayotgan dorilarni va kerak bo‘lsa qon tahlillarini tekshiradi. Qonni suyultiruvchi dori ichayotgan bemorlarda dorini davom ettirish yoki vaqtincha to‘xtatish haqidagi qarorni faqat shifokor qabul qiladi.
Xulosa
Burundan qon ketishi ko‘pincha xavfsiz va uyda to‘xtatiladi: o‘tiring, oldinga engashing va burunning yumshoq qismini 10–15 daqiqa uzluksiz qising. Boshni orqaga tashlamang va burunga chuqur paxta tiqmang. Eng ko‘p sabablar — quruq havo, burun kavlash va shamollash; qon bosimi esa sabab emas, balki qon ketishni kuchaytiruvchi omil bo‘lishi mumkin. Tez-tez takrorlanadigan qon ketishlar LOR ko‘rigi va qon tahlillarini talab qiladi, 20 daqiqadan uzoq yoki kuchli qon ketishda esa 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Burundan qon ketishini qanday to‘xtatish mumkin?
O‘tiring, biroz oldinga engashing va bosh hamda ko‘rsatkich barmoq bilan burunning yumshoq qismini 10–15 daqiqa uzluksiz qisib turing. Og‘iz orqali nafas oling. Boshni orqaga tashlamang.
Burundan qon ketishi sabablari qanday?
Eng ko‘p sabablar — quruq havo, burun kavlash, shamollash va allergiya, burun spreylari, jarohat va qonni suyultiruvchi dorilar. Kamdan-kam hollarda qon ivishi buzilishi yoki burundagi o‘sma sabab bo‘ladi.
Burundan tez-tez qon ketishi nimadan?
Ko‘pincha burun old qismidagi yuza tomirning qayta-qayta shikastlanishidan. LOR shifokori bu tomirni topib kuydirishi mumkin. Qon tahlillari kamqonlik va qon ivishi buzilishlarini istisno qilish uchun kerak bo‘ladi.
Bolalarda burundan qon ketishi xavflimi?
Odatda yo‘q: bolalarda u ko‘pincha burun kavlash va quruq havo sababli bo‘ladi va qisish bilan to‘xtaydi. Ammo ikki yoshgacha bo‘lgan bolada, tez-tez takrorlansa yoki ko‘karishlar bilan birga bo‘lsa, shifokorga ko‘rsating.
Burunda qon hidi kelishi nimani anglatadi?
Ko‘pincha bu burunda qurigan qon qoldiqlari, quruq shilliq qavat yoki yallig‘lanish (rinit, gaymorit) bilan bog‘liq. Hid uzoq saqlansa, faqat bir tomondan ajralma yoki qon ketsa, LOR shifokoriga ko‘rining.







