Psoriaz — terining surunkali kasalligi bo‘lib, unda teri ustida qizil, qalinlashgan, kumushrang po‘st bilan qoplangan dog‘lar (blyashkalar) paydo bo‘ladi. Psoriaz belgilari ko‘pincha tirsak, tizza, bosh terisi va bel sohasida uchraydi, qichishish va noqulaylik beradi. Kasallik har qanday yoshda boshlanishi mumkin, lekin ko‘pincha 15–35 yoshda va 50–60 yoshlarda paydo bo‘ladi.
Eng muhim fakt: psoriaz yuqumli emas. U boshqa odamga teginish, umumiy idish yoki hovuz orqali yuqmaydi. Psoriazni hozircha butunlay yo‘qotib bo‘lmaydi, lekin zamonaviy davolash bilan uzoq vaqt tinch davr (remissiya) va toza teriga erishish mumkin.
Psoriaz nima
Psoriaz — immun tizimi bilan bog‘liq kasallik. Odatda teri hujayralari taxminan bir oyda yangilanadi. Psoriazda immun tizimining noto‘g‘ri signallari tufayli bu jarayon bir necha kungacha tezlashadi: hujayralar to‘kilib ulgurmay, teri yuzasida to‘planib, qalin po‘stli dog‘larni hosil qiladi. Kasallikka irsiy moyillik katta ahamiyatga ega — oilada psoriaz bo‘lgan odamlarda u ko‘proq uchraydi.
Psoriaz belgilari
- aniq chegarali, qizil yoki pushti, biroz bo‘rtib turgan dog‘lar;
- dog‘lar ustida kumushrang-oq po‘st, qirganda oson ko‘chadi;
- qichishish, achishish, ba’zan og‘riq;
- quruq, yorilib qon chiqadigan teri;
- tirnoqlarda nuqtali chuqurchalar, sarg‘ayish, qalinlashish yoki tirnoqning ko‘chishi;
- bosh terisida kepakka o‘xshash, lekin qalinroq po‘st, ko‘pincha soch chizig‘idan chiqib turadi.
Psoriaz to‘lqinsimon kechadi: xuruj davrlari tinch davrlar bilan almashadi. Ko‘p bemorlarda qishda kuchayadi, yozda quyosh ta’sirida yengillashadi.
Psoriaz turlari
- Blyashkali (vulgar) psoriaz — eng ko‘p uchraydigan turi (taxminan 80–90%): tirsak, tizza, bel va bosh terisida po‘stli blyashkalar;
- Bosh terisi psoriazi — sochli qismdagi qalin po‘st va qichishish; ko‘pincha kepak yoki seboreyali dermatit bilan adashtiriladi;
- Tirnoq psoriazi — tirnoqlardagi chuqurchalar, rang o‘zgarishi va ko‘chish; ko‘pincha bo‘g‘im shikastlanishi bilan birga keladi;
- Tomchisimon psoriaz — tanada mayda, tomchiga o‘xshash ko‘plab dog‘lar; ko‘pincha bolalar va yoshlarda streptokokk anginasidan 2–3 hafta keyin boshlanadi;
- Teskari (bukilma) psoriaz — qo‘ltiq, chov, ko‘krak osti kabi burmalarda silliq, yaltiroq qizil dog‘lar;
- Pustulyoz psoriaz — qizargan teri ustida steril yiringli pufakchalar, ko‘pincha kaft va tovonda;
- Eritrodermik psoriaz — terining deyarli butunlay qizarishi va ko‘chishi; kamdan-kam, lekin og‘ir holat bo‘lib, shoshilinch davolashni talab qiladi.
Psoriatik artrit
Psoriaz bilan og‘rigan odamlarning taxminan har to‘rtinchi-beshinchisida bo‘g‘imlar ham zararlanadi. Bo‘g‘imlarda og‘riq, shish va ertalabki qotish, barmoqning «sosiska»dek butunlay shishishi, tovon yoki bel og‘rig‘i psoriatik artrit belgisi bo‘lishi mumkin. Bo‘g‘im shikastlanishi qaytmas bo‘lishi mumkinligi sababli, bunday belgilarda revmatologga erta murojaat qilish muhim.
Psoriaz kasalligi sabablari va qo‘zg‘atuvchi omillar
Psoriazning asosiy sababi — irsiy moyillik va immun tizimining o‘ziga xos faoliyati. Moyilligi bor odamda xurujni quyidagi omillar qo‘zg‘atishi mumkin:
- stress va kuchli hayajon;
- infeksiyalar, ayniqsa streptokokk anginasi;
- teri jarohatlari: tirnalish, kesilish, tatuirovka, kuyish — shikastlangan joyda yangi dog‘ paydo bo‘lishi mumkin (Kebner fenomeni);
- chekish va spirtli ichimliklar;
- sovuq, quruq havo;
- ayrim dorilar: litiy preparatlari, beta-blokatorlar, bezgakka qarshi ayrim dorilar; shuningdek, gormonli tabletka yoki ukollarni keskin to‘xtatish;
- ortiqcha vazn.
Psoriaz bilan bog‘liq kasalliklar
Psoriaz faqat teri muammosi emas. U semizlik, qandli diabet, yuqori qon bosimi, yurak-qon tomir kasalliklari, depressiya va xavotir xavfining oshishi bilan bog‘liq. Shuning uchun psoriaz bilan og‘rigan odamlarga qon bosimi, qon shakari va xolesterinni muntazam tekshirib turish tavsiya etiladi.
Psoriaz qanday aniqlanadi
Tashxisni dermatolog qo‘yadi. Ko‘p hollarda terini, tirnoqlarni va bosh terisini ko‘rikdan o‘tkazish yetarli. Shubhali holatlarda teridan kichik bo‘lakcha olinib (biopsiya), mikroskopda tekshiriladi. Bo‘g‘imlarda shikoyat bo‘lsa, qon tahlillari va rentgen buyuriladi. Psoriazni ekzema, zamburug‘li infeksiya, seboreyali dermatit va boshqa teri kasalliklaridan farqlash muhim — ularning davosi butunlay boshqacha.
Psoriaz davolash usullari
Davolash kasallik og‘irligi, dog‘lar joylashuvi, bo‘g‘im shikastlanishi va hayot sifatiga ta’siriga qarab bosqichma-bosqich tanlanadi. Dori va kursni dermatolog belgilaydi.
Mahalliy davolash (surtma dorilar)
- Namlantiruvchi vositalar (emolentlar) — har qanday turdagi psoriazda asosiy parvarish; po‘st va quruqlikni kamaytiradi, boshqa dorilar samarasini oshiradi;
- Gormonli (kortikosteroidli) mazlar — yallig‘lanish va qichishishni tez kamaytiradi; kuchi va kurs davomiyligini shifokor belgilaydi, chunki uzoq va nazoratsiz ishlatish terini yupqalashtiradi;
- D vitamini analoglari (masalan, kalsipotriol) — hujayralar bo‘linishini sekinlashtiradi; ko‘pincha gormonli maz bilan birga qo‘llanadi;
- Bosh terisi uchun — salitsil kislotali va ko‘mir smolasi (degot) tarkibli shampun va losonlar po‘stni yumshatib ko‘chiradi.
Fototerapiya
Maxsus ultrabinafsha nurlar (ko‘pincha tor polosali UVB) bilan davolash shifokor nazoratida, kursda o‘tkaziladi. U mahalliy davolash yetarli bo‘lmaganda samarali. Solyariyni fototerapiya o‘rnida ishlatish tavsiya etilmaydi: u terini kuydirib, saraton xavfini oshiradi.
Tizimli davolash va biologik dorilar
O‘rta va og‘ir psoriazda, shuningdek psoriatik artritda butun organizmga ta’sir qiluvchi dorilar qo‘llanadi: metotreksat, siklosporin, atsitretin, apremilast. Ular samarali, ammo qon tahlillari bilan muntazam nazoratni talab qiladi. Eng zamonaviy guruh — biologik dorilar: ular psoriazdagi yallig‘lanishni boshqaruvchi aniq immun moddalarni bloklaydi va ko‘pchilik bemorlarda terini deyarli butunlay tozalaydi.
Muhim: gormonli tabletka yoki ukollar (masalan, «bir ukol bilan dog‘lar ketadi» degan usullar) psoriazda odatda tavsiya etilmaydi. Ular vaqtincha yengillik bergani bilan, to‘xtatilgach kasallik ko‘pincha avvalgidan og‘irroq qaytadi, jumladan pustulyoz yoki eritrodermik shaklga o‘tishi mumkin.
Psoriazni uy sharoitida davolash: nima yordam beradi
Uy choralari shifokor buyurgan davoni almashtirmaydi, lekin xurujlarni kamaytirishga va teri holatini yaxshilashga yordam beradi:
- terini kuniga kamida 1–2 marta, ayniqsa yuvingandan keyin, xushbo‘ysiz namlantiruvchi krem bilan surting;
- iliq (issiq emas) suvda qisqa yuvining, terini sochiq bilan ishqalamang, ohista quriting;
- po‘stni kuch bilan qirib tashlamang — bu yangi dog‘lar paydo bo‘lishiga olib kelishi mumkin;
- quyoshda me’yorida bo‘ling: qisqa vaqtli quyosh ko‘pchilikka foyda beradi, kuyish esa xurujni kuchaytiradi;
- chekishni tashlang va spirtli ichimlikni cheklang;
- vaznni me’yorda saqlang — ozish ko‘pincha dorilar samarasini oshiradi;
- stressni boshqarish usullarini o‘rganing, yetarlicha uxlang;
- xurujni qo‘zg‘atgan omillarni (stress, kasallik, dori) yozib boring.
Nimalardan ehtiyot bo‘lish kerak
«Psoriazni 100 foiz davolaymiz» degan va’dalar, noma’lum tarkibli «o‘simlik mazlari» va xalq retseptlaridan ehtiyot bo‘ling. Bunday mazlarning ba’zilariga yorliqda ko‘rsatilmagan kuchli gormonlar qo‘shilgan bo‘ladi: ular avval «mo‘jizaviy» natija berib, keyin terini yupqalashtiradi va to‘xtatilgach kasallikni kuchaytiradi. Kerosin, sirka, kuchli kislotalar va boshqa agressiv vositalar terini kuydiradi.
Bolalarda psoriaz
Bolalarda psoriaz ko‘pincha tomchisimon shaklda — tomoq og‘rig‘idan keyin to‘satdan ko‘p mayda dog‘lar ko‘rinishida boshlanadi, chaqaloqlarda esa taglik sohasida paydo bo‘lishi mumkin. Bolalarda dori tanlash cheklangan va ehtiyotkorlikni talab qiladi, shuning uchun davoni bolalar dermatologi belgilaydi. Bolaning maktabdagi va jamoadagi ruhiy holatiga ham e’tibor bering: psoriaz yuqumli emasligini o‘qituvchilar va tengdoshlariga tushuntirish foydali.
Xulosa
Psoriaz — yuqumli bo‘lmagan, surunkali immun kasallik bo‘lib, terida po‘stli qizil dog‘lar, ba’zan tirnoq va bo‘g‘im shikastlanishi bilan kechadi. Uni butunlay yo‘qotib bo‘lmasa ham, namlantiruvchi vositalar, mahalliy dorilar, fototerapiya va zarur bo‘lsa tizimli yoki biologik davolash yordamida uzoq remissiyaga erishish mumkin. Davoni dermatolog bilan tanlang va «tez va butunlay davolash» va’dalariga ishonmang.
Qish mavsumi uchun foydali: qishda teri quruqligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: seboreyali dermatit.
Mavzuga yaqin maqolalar: pushti temiratki.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metotreksat tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Psoriaz yuqumlimi?
Yo‘q. Psoriaz immun tizimi bilan bog‘liq kasallik bo‘lib, teginish, quchoqlashish, umumiy idish, sochiq yoki hovuz orqali yuqmaydi.
Psoriaz butunlay davolanadimi?
Hozircha psoriazni butunlay yo‘qotadigan dori yo‘q. Ammo zamonaviy davolash bilan ko‘pchilik bemorlarda teri uzoq vaqt toza yoki deyarli toza bo‘ladi. Remissiya oylab va yillab davom etishi mumkin.
Psoriazni uy sharoitida davolash mumkinmi?
Yengil psoriazda shifokor buyurgan surtma dorilar uyda qo‘llanadi, namlantirish va turmush tarzi o‘zgarishlari esa xurujlarni kamaytiradi. Ammo noma’lum mazlar va xalq vositalari bilan o‘zboshimchalik bilan davolanish ko‘pincha kasallikni kuchaytiradi.
Psoriazda qanday dori yaxshi?
Universal «eng yaxshi dori» yo‘q. Yengil holatda namlantiruvchi vositalar, gormonli mazlar va D vitamini analoglari, og‘irroq holatda fototerapiya, tizimli va biologik dorilar qo‘llanadi. Tanlovni dermatolog kasallik turi va og‘irligiga qarab qiladi.
Psoriazda qaysi ovqatlarni yemaslik kerak?
Psoriazni davolaydigan maxsus parhez yo‘q. Ammo spirtli ichimlikdan voz kechish, vaznni me’yorda saqlash va sabzavot, meva, baliq, to‘liq donli mahsulotlarga boy muvozanatli ovqatlanish xurujlarni kamaytirishga va yurak-qon tomir xavfini pasaytirishga yordam beradi.







