Ko‘krak yoki orqada to‘satdan oval, pushti rangli, ozgina po‘stlog‘li dog‘ paydo bo‘ladi. Bir-ikki haftadan keyin atrofida shunga o‘xshash mayda toshmalar chiqadi. Ko‘pchilik buni «teri zamburug‘i» deb o‘ylab xavotirga tushadi va uzoq davom etadigan davo qidiradi. Aslida bu ko‘pincha pushti temiratki bo‘lib, tibbiyotda uni Jiber pushti temiratkisi (pityriasis rosea) deb atashadi.
Bu zararsiz, o‘zi o‘tib ketadigan teri kasalligi. Nomiga qaramay, u zamburug‘dan emas, va oddiy temiratki kabi davolanmaydi. Quyida uning belgilari, boshqa teri kasalliklaridan farqi, nima yordam berishi va qachon shifokorga borish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Pushti temiratki nima
Pushti temiratki — terining o‘tkir, yallig‘lanishli kasalligi. Odatda 10–35 yoshda, ko‘proq ayollarda, ko‘pincha bahor va kuzda uchraydi. U yuqumli infeksiyaga o‘xshab kechadi, ammo odamdan odamga deyarli o‘tmaydi. Bir marta kasallanganlarda odatda immunitet saqlanib qoladi, qayta kasallanish juda kam uchraydi.
Kasallikning aniq sababi to‘liq tasdiqlanmagan, ammo ko‘p dalillar virus bilan bog‘liqligini ko‘rsatadi. Toshma davrida ko‘pchilik bemorlarda inson gerpesvirusi 6 va 7 turlarining (HHV-6, HHV-7) qayta faollashgani aniqlanadi. Bu viruslar odamlarning ko‘pchiligida bolalikdan «uxlab» yotadi. Shuning uchun toshma ko‘pincha shamollash, charchoq yoki immunitet pasayishidan keyin boshlanadi.
Qanday belgilar bilan boshlanadi
Ona dog‘i (birlamchi blyashka)
Kasallik odatda bitta katta dog‘ — «ona dog‘i» (herald patch) bilan boshlanadi. U 2–5 sm kattalikda, oval yoki yumaloq, pushti-qizil yoki to‘q pushti, chetlari biroz ko‘tarilgan, o‘rtasi oqish-sarg‘ish, mayda po‘stloqli bo‘ladi. Ko‘pincha tanada — ko‘krak, orqa, qorin, ba’zan son yoki yelkada joylashadi. Ko‘p odamlar uni sezmay qoladi yoki «tish-tirnash» deb o‘ylaydi.
Ikkilamchi toshmalar: «yolka» shakli
Taxminan 1–2 haftadan keyin tanada ko‘plab kichik (0,5–2 sm) oval pushti dog‘lar chiqadi. Ularning xarakterli xususiyatlari:
- dog‘lar teri chiziqlari (Langer chiziqlari) bo‘ylab joylashadi, shuning uchun orqada «archa» yoki «yolka» shaklini eslatadi;
- chetida nozik «yoqa» ko‘rinishidagi po‘stloq bor, o‘rtasi esa sal tiniqroq;
- asosan tana va bo‘yin, yelka, son yuqori qismida; yuz, kaft va tovonlarda juda kam bo‘ladi;
- qichish yengil yoki o‘rtacha — ba’zilarda umuman yo‘q, ba’zilarda sezilarli;
- ba’zan oldindan holsizlik, yengil isitma, tomoq og‘rig‘i yoki bosh og‘rig‘i bo‘ladi.
Toshmalar odatda 2–4 hafta ichida eng yuqori darajaga yetadi, so‘ng asta-sekin so‘nadi. Dog‘lar o‘rnida vaqtincha oqish yoki to‘qroq iz qolishi mumkin, ayniqsa qora terili odamlarda; bu oylar ichida yo‘qoladi.
Yuqumlimi
Amalda pushti temiratki yuqumli emas deb hisoblanadi. Uni oiladagi bir kishidan boshqasiga o‘tkazish, hammom yoki basseyn orqali yuqtirish ehtimoli juda past; uyda alohida ajratib qo‘yish yoki maktab/ishga chiqmaslik shart emas. Faqat isitma va holsizlik bo‘lsa, yaxshi dam olish kerak. Shuni bilish muhim: kasallikni mikroblar ko‘paytirmaydi, shuning uchun uzoq vaqt antibiotik yoki zamburug‘ga qarshi dori ichish ma’nosiz.
Qancha davom etadi
Pushti temiratki o‘z-o‘zidan o‘tib ketadi. Odatda toshma 6–12 hafta, ba’zan 3–5 oygacha davom etadi, so‘ng iz qoldirmasdan yo‘qoladi. Davolash kasallik muddatini sezilarli qisqartirmaydi, davo asosan qichishni kamaytirishga qaratilgan. Qayta toshma kamdan-kam bo‘ladi.
Boshqa teri kasalliklaridan farqi
Pushti temiratkini boshqa kasalliklar bilan adashtirish oson, shuning uchun tashxisni shifokor (dermatolog yoki terapevt) qo‘yadi. Asosiy farqlar:
Zamburug‘li temiratki (dermatofitiya)
Zamburug‘li temiratkida dog‘lar halqasimon, o‘rtasi tiniq, chetida esa aniq ko‘tarilgan «valik», u asta-sekin kengayadi. Toshma ko‘pincha yuz, bo‘yin, qo‘l-oyoqlarda bo‘ladi va yuqumli — hayvonlardan yoki odamdan o‘tadi. Shubha bo‘lsa, dog‘ qirindisi mikroskopda tekshiriladi. Zamburug‘ga qarshi malham bu yerda yordam beradi, pushti temiratkida esa yo‘q. Batafsil: temiratki.
Psoriaz
Psoriazda dog‘lar qalin, kumushrang po‘stloq bilan qoplangan, aniq chegarali, tirsak va tizzalarda, bosh terisida ko‘proq joylashadi va oylar yoki yillar davom etadi. Pushti temiratkida po‘stloq nozik, dog‘lar yumshoq, 2–3 oyda o‘tadi. Batafsil: psoriaz.
Ekzema va dermatit
Ekzemada qattiq qichish, quruq, yoriladigan yoki hatto nam teri, ko‘pincha qo‘l va bukilish joylarida bo‘ladi, takroran qaytadi. Pushti temiratkida «ona dog‘i» va tana bo‘ylab oval dog‘lar tartibi xos. Qarang: ekzema.
Ikkilamchi sifilis
Ikkilamchi sifilis toshmasi pushti temiratkiga juda o‘xshashi mumkin, lekin odatda kaft va tovonlarda ham bo‘ladi, po‘stloq kam, bo‘yin va tanada «mis rangli» dog‘lar, tomoq og‘rig‘i, limfa tugunlari kattalashishi bilan birga keladi. Shifokor shubha qilsa (ayniqsa xavfli jinsiy aloqa bo‘lgan bo‘lsa), qonda sifilisga test tayinlaydi. Bu tekshiruv oddiy va tez, uni o‘tkazishdan uyalmaslik kerak: sifilisni o‘z vaqtida davolash mumkin.
Dori toshmasi va boshqalar
Ba’zi dorilar (masalan, ba’zi qon bosimi dorilari, antibiotiklar, og‘riq qoldiruvchilar) pushti temiratkiga o‘xshash toshma beradi. Yangi dori boshlagandan keyin toshma chiqsa, shifokorga ayting. Qizamiq, qizilcha va boshqa virusli toshmalar esa odatda isitma bilan boshlanadi va boshqacha ko‘rinadi.
Tashxis
Odatda tashxis teri ko‘rigi asosida qo‘yiladi: «ona dog‘i», keyin «yolka» shaklidagi toshmalar tashxis uchun yetarli. Qo‘shimcha tahlil faqat shubha bo‘lganda kerak:
- zamburug‘ni istisno qilish uchun teri qirindisi mikroskopiyasi;
- sifilis uchun qon tahlili;
- ekzema yoki psoriaz shubhasi bo‘lsa, ba’zan teri biopsiyasi.
Davolash: nima yordam beradi
Pushti temiratki o‘zi o‘tib ketgani uchun davo asosan simptomlarni yengillashtirishga qaratilgan. Ko‘pchilik bemorlarga maxsus davo umuman kerak emas.
- Namlovchi vositalar (emollientlar) — hidsiz, bo‘yoqsiz kremlar yoki losonlar terining quruqligi va tortishishini kamaytiradi. Kuniga 1–2 marta, ayniqsa cho‘milgandan keyin surting;
- Antigistamin tabletkalar — kuchli qichishda, ayniqsa tunda, shifokor tavsiyasi bilan;
- Kuchsiz yoki o‘rtacha kuchli steroid kremlar (mahalliy kortikosteroidlar guruhi) — yallig‘lanish va qichishli joylarga qisqa kurs bilan, faqat shifokor ko‘rsatmasi bo‘yicha. Yuz, bo‘yin burmalari va bolalarda ehtiyot bo‘lish kerak;
- Ba’zi hollarda quyosh nuri yoki UFB-terapiya — yengil dozada yordam berishi mumkin, ammo kuyish xavfi bor, shuning uchun faqat mutaxassis nazoratida;
- Og‘ir yoki uzoq davom etadigan hollarda shifokor boshqa dorilarni ham ko‘rib chiqishi mumkin.
Antibiotiklar va zamburug‘ga qarshi dorilar bu kasallikda yordam bermaydi, ularni «ehtiyot uchun» ichish kerak emas.
Nimadan saqlanish kerak
- Issiq suv, issiq vanna va sauna — terini quritadi va qichishni kuchaytiradi. Iliq dush qisqa muddatli bo‘lsin;
- Terini ishqalash — qattiq mochalka, kuchli sovun, peeling teriga zarar yetkazadi va toshmani yoyishi mumkin;
- Yod, brilliant yashili, spirt, sirka kabi «uyda davolash» vositalari — terini kuydiradi va yallig‘lantiradi, kasallikni davolamaydi;
- Tor va sintetik kiyim — ter va ishqalanish qichishni oshiradi, paxta yaxshiroq;
- Haddan ortiq ter va kuchli jismoniy zo‘riqish — qichishni oshirishi mumkin;
- Qirib tashlash va qashish — tirnoqni qisqa kesing, kechasi yengil paxta qo‘lqop kiyish mumkin.
Cho‘milish mumkin va kerak: yengil, hidsiz vositalar bilan, iliq suvda, so‘ng terini artmasdan, ehtiyotlik bilan quritib, darhol namlovchi surting.
Homiladorlikda pushti temiratki
Homilador ayolda uchragan pushti temiratki ko‘pchilik hollarda onaga zarar keltirmaydi. Biroq ayrim kuzatuvlarga ko‘ra, ayniqsa homiladorlikning dastlabki 15 haftasida kasallik ro‘y bersa, xavf biroz oshishi mumkin (spontan abort yoki erta tug‘ruq). Shu sababli toshma paydo bo‘lsa, albatta akusher-ginekolog yoki dermatologga ayting, o‘zingiz dori qabul qilmang. Shifokor toshmaning sifilis, qizamiq, qizilcha kabi homiladorlik uchun xavfliroq kasalliklardan farqini aniqlaydi. Homiladorlikning qaysi haftasida ekanligingizni homiladorlik kalendari orqali bilib oling.
Xulosa
Pushti temiratki — zararsiz, deyarli yuqumsiz, o‘zi o‘tib ketadigan teri kasalligi. Xarakterli belgilar: «ona dog‘i» va tanadagi «yolka» shaklidagi oval toshmalar, odatda 6–12 haftada yo‘qoladi. Zamburug‘li temiratki, psoriaz, ekzema va ikkilamchi sifilisdan farqlash shifokor ishi: shubha bo‘lsa, tahlillar tayinlanadi. Davo namlovchi vositalar, zarur bo‘lsa antigistamin va qisqa kurs kuchsiz steroid kremlardan iborat; issiq suv, ishqalash va yod ishlatmang. Homilador bo‘lsangiz, albatta shifokorga ayting.
Ko‘p beriladigan savollar
Pushti temiratki nima?
Bu terining o‘z-o‘zidan o‘tadigan yallig‘lanishli kasalligi: avval bitta «ona dog‘i», so‘ng tanada ko‘plab oval pushti dog‘lar paydo bo‘ladi. Sababi to‘liq aniq emas, ammo HHV-6 va HHV-7 viruslarining qayta faollashuvi bilan bog‘lashadi.
Pushti temiratki davolash qanday amalga oshiriladi?
Maxsus davo kerak bo‘lmaydi, simptomlarni yengillashtirish kifoya: namlovchi kremlar, kuchli qichishda antigistamin, shifokor tavsiyasi bilan qisqa muddatli kuchsiz steroid kremlar. Issiq suv, ishqalash va yodni ishlatmang.
Jiber temiratkisi yuqumlimi?
Amalda yuqumli emas: boshqalarga o‘tishi juda kam. Oila a’zolaridan ajratib qo‘yish, ishga yoki maktabga bormaslik shart emas.
Pushti temiratki qancha vaqtda o‘tadi?
Odatda 6–12 hafta, ba’zan 3–5 oygacha. Dog‘lar iz qoldirmasdan yo‘qoladi, ba’zida vaqtincha rang o‘zgarishi qoladi. Qayta kasallanish kam uchraydi.
Pushti temiratkini zamburug‘li temiratkidan qanday ajratish mumkin?
Zamburug‘li dog‘ halqasimon, o‘rtasi tiniq, chetida ko‘tarilgan valik bor va u yuqumli. Pushti temiratkida avval ona dog‘i, keyin tanada «yolka» shaklida joylashgan oval dog‘lar bo‘ladi. Aniq tashxisni dermatolog qo‘yadi, kerak bo‘lsa, teri qirindisi tekshiriladi.







