Dermatit — so‘zma-so‘z «teri yallig‘lanishi» degani. Bu bitta kasallik emas, balki qizarish, qichishish, po‘st tashlash yoki pufakchalar bilan kechadigan bir nechta turli holatning umumiy nomi. Ularning sababi ham turlicha: biri yangi kosmetikaga allergiyadan, biri teridagi achitqi zamburug‘idan, yana biri yuzga uzoq surtilgan gormonli kremdan kelib chiqadi.
Shuning uchun «dermatitga qaysi krem yaxshi?» degan savolga bitta javob yo‘q: avval dermatitning qaysi turi ekanini aniqlash kerak. Quyida dermatit turlari, ularning ko‘rinishi, sabablari va davolash tamoyillarini ko‘rib chiqamiz.
Dermatit nima va qanday turlari bor
Dermatologiyada eng ko‘p uchraydigan turlar quyidagilar:
- Kontakt dermatit — teri biror modda bilan tegishganda yuzaga keladi; u tirnash beruvchi (oddiy) va allergik bo‘ladi;
- Seboreyali dermatit — bosh terisi, qosh, burun-lab burmalarida yog‘li po‘st va qizarish;
- Perioral dermatit — og‘iz, burun va ko‘z atrofida mayda qizil tugunchalar;
- Taglik (pampers) dermatiti — chaqaloqlarda taglik ostidagi qizarish;
- Atopik dermatit — surunkali qichiydigan teri kasalligi, u ko‘pincha ekzema deb ham ataladi.
Atopik dermatit, qo‘l va dishidrotik ekzema haqida alohida batafsil maqolamiz bor — ekzema: belgilari va davolash. Ushbu maqolada esa dermatitning boshqa turlariga to‘xtalamiz.
Tirnash beruvchi kontakt dermatit
Qanday ko‘rinadi. Modda tekkan joyda teri qurib, qizarib, yorilib, achishadi; qichishishdan ko‘ra og‘riq va achishish ko‘proq bezovta qiladi. Ko‘pincha qo‘llarda, barmoqlar orasida va kaftning orqa yuzasida uchraydi.
Sababi. Bu allergiya emas, balki terining to‘g‘ridan-to‘g‘ri shikastlanishi: tez-tez qo‘l yuvish, suv, sovun, idish yuvish vositalari, xlor, erituvchilar, sement, uzoq kiyilgan rezina qo‘lqop. Bunday dermatit har qanday odamda, yetarlicha ta’sir bo‘lsa, paydo bo‘lishi mumkin.
Davolash tamoyili. Asosiysi — tirnash beruvchi modda bilan aloqani kamaytirish: himoya qo‘lqoplari, sovun o‘rniga yumshoq yuvish vositasi, qo‘lni yaxshilab quritish va kun davomida yog‘li namlantiruvchi krem surtish. Yallig‘lanish kuchli bo‘lsa, shifokor qisqa muddatga gormonli malham tavsiya qilishi mumkin.
Allergik kontakt dermatit
Qanday ko‘rinadi. Allergenga tekkan joyda kuchli qichiydigan qizarish, shish, mayda pufakchalar, ba’zan nam ajralma. Toshma ko‘pincha allergen tekkanidan 1–3 kun o‘tib chiqadi va uning chegarasi «nima tekkan»ini aytib turadi: quloq solinchagi ostida, kamar to‘qasi yonida, soat bilaguzugi ostida yoki soch bo‘yalgandan keyin peshona va quloq orqasida.
Sababi. Immun tizimining aniq moddaga kechikkan allergik reaksiyasi. Eng ko‘p uchraydigan allergenlar:
- nikel — taqinchoqlar, kamar to‘qasi, tugmalar, soat;
- xushbo‘y moddalar va konservantlar — kosmetika, krem, shampunlar;
- soch bo‘yog‘i (parafenilendiamin) va «qora xina» bilan qilingan vaqtinchalik tatuirovkalar;
- rezina qo‘lqoplardagi qo‘shimchalar, ba’zi kleylar;
- ba’zi dorili malhamlar (masalan, neomitsin) va o‘simlik tarkibli vositalar.
Davolash tamoyili. Allergenni aniqlash va undan butunlay voz kechish — aks holda dermatit qayta-qayta qaytadi. Xuruj paytida shifokor gormonli malham tayinlaydi, keng tarqalgan og‘ir holatlarda boshqa dorilar ham kerak bo‘lishi mumkin. Antigistamin tabletkalar kontakt dermatitda qichishishni biroz kamaytirishi mumkin, lekin asosiy davo emas. Allergiyaning boshqa ko‘rinishlari haqida allergiya maqolamizda o‘qing.
Patch test (aplikatsion test) nima
Allergenni aniqlashning eng ishonchli usuli — patch test. Orqa teriga keng tarqalgan allergenlar saqlovchi maxsus plastirlar yopishtiriladi va odatda 2 kun qoldiriladi. Shifokor teri reaksiyasini plastir olingach va yana bir-ikki kundan keyin baholaydi. Test vaqtida orqani ho‘llamaslik, quyoshda toblanmaslik kerak; sinov sohasiga gormonli krem surtilmaydi, ba’zi dorilarni oldindan to‘xtatish ham talab qilinishi mumkin — buni shifokor aytadi. Qondagi allergiya tahlillari kontakt allergiyani aniqlamaydi, shuning uchun bu yerda aynan patch test kerak.
Seboreyali dermatit: yuz va bosh terisi
Qanday ko‘rinadi. Bosh terisida yog‘li, sarg‘ish yoki oq po‘st (kuchli kepak), qosh va kiprik chetlarida, burun-lab burmalarida, quloq orqasida va ko‘krak o‘rtasida qizargan, yog‘li po‘st bilan qoplangan dog‘lar. Odatda biroz qichiydi. Kuz-qishda va stress paytida kuchayib, yozda yengillashadi. Chaqaloqlarda bosh terisida sarg‘ish qatqaloq («sut qatqalog‘i») ko‘rinishida bo‘ladi va odatda bir necha oyda o‘tib ketadi.
Sababi. Yog‘ bezlari ko‘p joylarda teridagi tabiiy Malassezia achitqi zamburug‘iga terining yallig‘lanish reaksiyasi. Bu yuqumli emas va gigiyena yetishmasligidan ham emas. Parkinson kasalligi va immunitet pasayganda ko‘proq va og‘irroq kechadi.
Davolash tamoyili. Bosh terisi uchun — zamburug‘ga qarshi shampunlar (ketokonazol, selen sulfidi, sink piritioni saqlovchi): ko‘pikni bir necha daqiqa qoldirib yuvish, yo‘riqnomaga ko‘ra haftasiga bir necha marta, keyin profilaktik rejimda. Yuz uchun — zamburug‘ga qarshi kremlar; qizarish kuchli bo‘lsa, shifokor qisqa muddatli kuchsiz gormonli yoki kalsinevrin ingibitori saqlovchi vosita tayinlashi mumkin. Seboreyali dermatit surunkali va qaytalanadi, shuning uchun maqsad — uni nazorat ostida ushlab turish.
Perioral dermatit: yuzga gormonli kremni to‘xtating
Qanday ko‘rinadi. Og‘iz atrofida, burun yonida, ba’zan ko‘z atrofida mayda qizil tugunchalar va pustulalar; lab chetida esa sog‘ teri tasmasi qoladi. Teri achishadi, tortishadi, ba’zan biroz qichiydi. Ko‘pincha 20–45 yoshdagi ayollarda va bolalarda uchraydi. Husnbuzarga o‘xshaydi, lekin «qora nuqtalar» bo‘lmaydi.
Sababi. Eng muhim omil — yuzga gormonli kremlarni (ba’zan hatto gormonli burun spreylari va ingalyatorlarni) uzoq ishlatish. Og‘ir kremlar, ko‘p qatlamli kosmetika, ftorli tish pastasi ham rol o‘ynashi mumkin.
Davolash tamoyili. Birinchi qadam — yuzga gormonli kremni to‘xtatish. Muhim ogohlantirish: kremni to‘xtatgandan keyin dastlabki kunlarda toshma vaqtincha kuchayadi — bu kutilgan holat, kremni qayta surtmang, chunki u faqat vaqtinchalik yengillik berib, kasallikni cho‘ztiradi. Kuchli gormonni uzoq ishlatgan bo‘lsangiz, to‘xtatish rejasini shifokor bilan kelishing. Yuzni faqat iliq suv bilan yuving, kosmetika va og‘ir kremlardan vaqtincha voz keching («nol terapiya»). Dermatolog yallig‘lanishga qarshi kremlar (masalan, metronidazol yoki azelain kislotasi saqlovchi) yoki og‘irroq holatlarda ichiladigan dori kursini tayinlashi mumkin. Tuzalish odatda bir necha hafta, ba’zan 2–3 oy davom etadi.
Taglik dermatiti chaqaloqlarda
Qanday ko‘rinadi. Taglik ostida — dumba, jinsiy a’zolar, son ichki yuzasida — qizarish, ba’zan teri yaltiroq va ho‘l bo‘ladi. Odatda teri burmalarining tubi toza qoladi.
Sababi. Teri siydik va najas bilan uzoq aloqada bo‘lishi, namlik va ishqalanish. Agar qizarish yorqin bo‘lib, burmalar tubiga ham kirib borsa va atrofida mayda «yo‘ldosh» dog‘lar ko‘rinsa, ko‘pincha Candida zamburug‘i qo‘shilgan bo‘ladi — kandidoz haqidagi maqolamizda batafsil.
Davolash tamoyili. Taglikni tez-tez almashtiring, imkon qadar bola terisini taglisiz «nafas olishga» qo‘ying, iliq suv bilan yuving, spirt va xushbo‘y moddali salfetkalardan voz keching. Har almashtirishda sink oksidi yoki vazelin asosidagi to‘siq krem surting. 3 kunda yaxshilanmasa, zamburug‘ belgilari bo‘lsa, pufakchalar, yaralar yoki harorat paydo bo‘lsa — pediatrga ko‘rsating. Chaqaloqqa kattalar uchun mo‘ljallangan gormonli krem o‘zingizcha surtmang.
Dermatit kasalligi davosi: umumiy qoidalar
- avval tashxis: dermatit turi aniq bo‘lmaguncha kuchli kremlarni sinab ko‘rmang;
- qo‘zg‘atuvchi modda yoki omildan qoching — bu har qanday dermatitda davolashning yarmi;
- teri to‘sig‘ini tiklash uchun xushbo‘y moddasiz namlantiruvchi vositalardan foydalaning;
- gormonli malhamlarni faqat shifokor ko‘rsatmasi yoki yo‘riqnomaga ko‘ra, qisqa kurs bilan ishlating — ayniqsa yuzda;
- «hamma dardga davo» deb sotiladigan gormon, antibiotik va zamburug‘ga qarshi moddalar aralash kremlardan saqlaning;
- yod, spirt, sirka va boshqa xalq usullarini teriga surtmang — ular terini yanada shikastlaydi.
Yangi kosmetika yoki krem sotib olganda, avval uni bir necha kun bilakning ichki yuzasidagi kichik joyga surtib sinab ko‘ring. Kiyimni yuvish vositasini xushbo‘y moddasiz turga almashtirish, yangi kiyimni kiyishdan oldin yuvish va paxtali matolarni tanlash ham terini tinchlantiradi. Dermatit ko‘pincha stress va uyqusizlik paytida kuchayishini ham unutmang.
Xulosa
Dermatit — terining turli yallig‘lanishlari uchun umumiy nom. Kontakt dermatitda qo‘zg‘atuvchi moddani aniqlash (zarur bo‘lsa patch test bilan) va undan qochish asosiy davo; seboreyali dermatit zamburug‘ga qarshi shampun va kremlar bilan nazorat qilinadi; perioral dermatitda birinchi qadam — yuzga gormonli kremni to‘xtatish; taglik dermatiti esa to‘g‘ri parvarish va to‘siq kremlar bilan o‘tadi. Atopik dermatit haqida esa ekzema maqolamizda o‘qing. Noaniq toshmani o‘zingiz «tajriba» qilmasdan, dermatologga ko‘rsating.
Qish mavsumi uchun foydali: qishda teri quruqligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: atopik dermatit, seboreyali dermatit.
Mavzuga yaqin maqolalar: Radiatsion dermatit.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metronidazol in’yeksiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Dermatit nima?
Dermatit — terining yallig‘lanishi: qizarish, qichishish, po‘st tashlash yoki pufakchalar bilan kechadi. Bu bir nechta turli kasallikning umumiy nomi, ularning sabablari va davolash usullari farq qiladi. Dermatit yuqumli emas.
Dermatit turlari qanday?
Asosiy turlari — tirnash beruvchi va allergik kontakt dermatit, seboreyali dermatit, perioral dermatit, taglik dermatiti va atopik dermatit (ekzema). Shuningdek, varikoz bilan bog‘liq staz dermatit kabi kamroq uchraydigan turlar ham bor.
Dermatit kasalligi davosi qanday?
Davolash turiga bog‘liq: qo‘zg‘atuvchi moddadan qochish, namlantiruvchi vositalar, zamburug‘ga qarshi shampun va kremlar, shifokor tayinlagan qisqa muddatli gormonli yoki boshqa yallig‘lanishga qarshi malhamlar. Perioral dermatitda esa aksincha, gormonli kremni to‘xtatish kerak.
Dermatit rasmi qanday ko‘rinadi?
Kontakt dermatit — modda tekkan joyda aniq chegarali qizarish va pufakchalar; seboreyali — yuz va bosh terisida yog‘li po‘stli qizil dog‘lar; perioral — og‘iz atrofida mayda qizil tugunchalar; taglik dermatiti — taglik ostidagi yaltiroq qizarish.
Yuzdagi dermatitga gormonli krem surtsa bo‘ladimi?
Faqat shifokor ko‘rsatmasi bilan, kuchsiz vosita va qisqa muddatga. Yuzga uzoq surtilgan gormonli krem terini yupqalashtiradi va perioral dermatitga sabab bo‘lishi mumkin.







