Eshakyemi, ya’ni urtikariya, — terida to‘satdan paydo bo‘ladigan, kuchli qichiydigan qavarchiqlar. Ko‘pchilik uni faqat allergiya deb o‘ylaydi va birinchi navbatda «qaysi ovqatdan chiqdi» degan savolni beradi. Aslida eshakyemining sabablari ancha xilma-xil: infeksiyalar, dorilar, fizik omillar va immun tizimining o‘z-o‘zidan yuzaga keladigan reaksiyalari.
Yaxshi xabar shuki, eshakyemi davolanadigan holat. To‘g‘ri tanlangan dori va qo‘zg‘atuvchi omillardan saqlanish ko‘pchilik bemorlarda belgilarni to‘liq yoki deyarli to‘liq nazorat qilish imkonini beradi. Ushbu maqolada eshakyemi sabablari, tashxis qanday qo‘yilishi, zamonaviy davolash yondashuvi va surunkali shakl bilan yashash qoidalari haqida gapiramiz.
Eshakyemi qanday rivojlanadi
Terida semiz hujayralar deb ataladigan immun hujayralar bor. Ular faollashganda gistamin va boshqa yallig‘lanish moddalarini ajratadi. Bu moddalar mayda tomirlar devorini o‘tkazuvchan qiladi, natijada teri shishadi, qizaradi va qichiydi. Semiz hujayralarni allergen, infeksiya, ba’zi dorilar, sovuq yoki bosim, surunkali shaklda esa ko‘pincha organizmning o‘z antitanalari faollashtiradi.
Har bir qavarchiq odatda bir kun ichida izsiz yo‘qoladi. Agar toshmalar olti haftadan kam davom etsa, o‘tkir eshakyemi, undan ko‘p davom etsa, surunkali eshakyemi haqida gap boradi.
Eshakyemining asosiy sabablari
O‘tkir eshakyemi sabablari
- Infeksiyalar — ayniqsa bolalarda virusli shamollash eng ko‘p uchraydigan sabablardan biri.
- Ovqat allergiyasi — yong‘oq, baliq, dengiz mahsulotlari, tuxum, sut va boshqalar. Bunda toshma odatda ovqatdan keyin qisqa vaqt ichida paydo bo‘ladi.
- Dorilar — antibiotiklar, aspirin va boshqa yallig‘lanishga qarshi nosteroid dorilar.
- Hasharot chaqishi — ari va qovog‘ari.
Surunkali eshakyemi sabablari
Surunkali shaklda ko‘pincha aniq tashqi sabab topilmaydi. Bu ovqat yoki muhitdan emas, organizmning ichki immun jarayonlaridan kelib chiqadi. Ba’zi bemorlarda u qalqonsimon bezning autoimmun kasalliklari bilan birga kuzatiladi. Stress, issiqlik, spirtli ichimliklar, ba’zi og‘riq qoldiruvchi dorilar va infeksiyalar esa qo‘zg‘alishlarni kuchaytiradi.
Fizik omillar
Ba’zi odamlarda toshma faqat ma’lum ta’sirdan keyin chiqadi: terini ishqalash, sovuq, terlash, uzoq bosim yoki quyosh nuri. Bunday holat induksiyalanuvchi eshakyemi deyiladi.
Belgilari
- teri sathidan ko‘tarilgan, qizil yoki och rangli qavarchiqlar;
- kuchli qichishish, ko‘pincha kechqurun va tunda kuchayadi;
- toshmalarning joyini tez o‘zgartirishi;
- ba’zan lab, qovoq, qo‘l panjalarining shishishi (angionevrotik shish).
Tashxis qanday qo‘yiladi
Eshakyemi tashxisi asosan shifokor ko‘rigi va suhbat asosida qo‘yiladi. Qabulga borganda quyidagilarni aytib berishga tayyorlaning:
- toshmalar qachon boshlangani va qancha davom etishi;
- bitta qavarchiq qancha vaqtda yo‘qolishi;
- oxirgi kunlarda qabul qilingan dorilar, yangi ovqatlar, kasalliklar;
- toshma sovuq, issiq, bosim yoki jismoniy mashqdan keyin chiqadimi;
- oilada allergiya yoki autoimmun kasalliklar bormi.
Toshmalarning suratlari ham juda foydali. O‘tkir eshakyemida, sababi aniq bo‘lsa, odatda qo‘shimcha tahlil kerak bo‘lmaydi. Surunkali eshakyemida shifokor umumiy qon tahlili, yallig‘lanish ko‘rsatkichlari, qalqonsimon bez gormonlari va antitanalarini tekshirishni buyurishi mumkin. Fizik shakllarni aniqlash uchun oddiy sinamalar — masalan, teriga muz qo‘yish yoki terini chiziq bilan tirnash — o‘tkaziladi. Allergiya testlari esa faqat aniq allergen gumon qilinganda o‘tkaziladi, chunki surunkali eshakyemida ular ko‘pincha javob bermaydi.
Eshakyemini davolash
1. Qo‘zg‘atuvchidan saqlanish
Agar sabab aniqlangan bo‘lsa — dori, ovqat yoki fizik omil — undan saqlanish davolashning asosi hisoblanadi. Aspirin va boshqa nosteroid yallig‘lanishga qarshi dorilar ko‘p bemorlarda eshakyemini kuchaytiradi, shuning uchun og‘riq qoldiruvchi tanlashda shifokor bilan maslahatlashing.
2. Antigistamin dorilar
Davolashning asosiy vositasi — uyqu keltirmaydigan zamonaviy antigistaminlar (setirizin, levotsetirizin, loratadin, desloratadin, feksofenadin va boshqalar). Ular qichishish va toshmalarni kamaytiradi. Surunkali eshakyemida ularni faqat toshma chiqqanda emas, balki muntazam qabul qilish ko‘proq natija beradi. Agar standart miqdor yetarli bo‘lmasa, shifokor dozani o‘zgartirishi mumkin — buni mustaqil qilmang.
Eski avlod antigistaminlari kuchli uyqu keltiradi, diqqatni pasaytiradi, shuning uchun hozir kam qo‘llanadi, ayniqsa haydovchilar va keksalarda.
3. Qo‘shimcha davolash
Antigistaminlar yordam bermagan surunkali eshakyemida mutaxassis biologik preparatlar (masalan, omalizumab) yoki boshqa immun tizimiga ta’sir qiluvchi dorilarni tavsiya qilishi mumkin. Og‘ir qo‘zg‘alishlarda shifokor qisqa muddatga glyukokortikoid dorilar buyurishi mumkin, ammo ularni uzoq vaqt qabul qilish nojo‘ya ta’sirlar sababli tavsiya etilmaydi.
4. Shoshilinch holatlar
Agar eshakyemi nafas qisilishi, tomoq shishi yoki qon bosimining keskin tushishi bilan kechsa, bu anafilaksiya bo‘lishi mumkin. Bunday holatda uyda davolanishga urinmasdan, darhol tez yordam chaqirish kerak.
Eshakyemi haqidagi noto‘g‘ri tasavvurlar
- «Eshakyemi doim ovqatdan chiqadi». Ayniqsa surunkali shaklda ovqat sabab bo‘lishi kam uchraydi. Asossiz qattiq parhez esa ovqatlanishni kambag‘allashtiradi.
- «Jigar yoki ichakni tozalash kerak». Bunday «tozalash» muolajalarining eshakyemiga foydasi isbotlanmagan va ular zarar keltirishi mumkin.
- «Dori faqat toshma chiqqanda ichiladi». Surunkali eshakyemida shifokor tavsiya qilgan muntazam qabul ko‘pincha yaxshiroq natija beradi.
- «Eshakyemi yuqadi». Yo‘q, u odamdan odamga o‘tmaydi.
Surunkali eshakyemi bilan yashash
- Toshma kundaligini yuriting: ovqat, dori, stress, harorat va toshmalar o‘rtasidagi bog‘liqlikni kuzating.
- Keng, paxtali kiyim kiying, tor kamar va bandlardan saqlaning.
- Issiq vanna va saunani cheklang, salqin dush qabul qiling.
- Teriga xushbo‘y moddasiz yumshatuvchi krem surting.
- Spirtli ichimliklarni kamaytiring — ular toshmalarni kuchaytiradi.
- Stressni boshqarish usullarini o‘rganing: sayr, yetarli uyqu, nafas mashqlari.
- Shifokor bilan kelishmasdan dorini birdan to‘xtatmang.
Ko‘p bemorlarda surunkali eshakyemi vaqt o‘tishi bilan o‘z-o‘zidan susayib boradi, ammo bu muddat har kimda turlicha. Bu davrda belgilarni nazorat qilish va hayot sifatini saqlash asosiy maqsad.
Xulosa
Eshakyemi — sabablari xilma-xil, lekin davolash mumkin bo‘lgan holat. O‘tkir shakli ko‘pincha bir necha kunda o‘tadi, surunkali shakli esa shifokor bilan birgalikda tanlangan muntazam davolashni talab qiladi. Qo‘zg‘atuvchilardan saqlanish, antigistaminlarni to‘g‘ri qabul qilish va xavfli belgilarni bilish eshakyemini nazorat ostida ushlab turishga yordam beradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: Kvinke shishi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Loratadin tabletka, Zodak tomchi.
Ko‘p beriladigan savollar
Eshakyemini butunlay davolash mumkinmi?
O‘tkir eshakyemi ko‘pincha to‘liq o‘tib ketadi. Surunkali shakl ko‘p bemorlarda vaqt o‘tishi bilan susayadi, bu davrda esa dori-darmonlar yordamida belgilarni yaxshi nazorat qilish mumkin.
Antigistaminlarni uzoq ichish zararli emasmi?
Zamonaviy uyqu keltirmaydigan antigistaminlar odatda uzoq muddat qabul qilish uchun xavfsiz hisoblanadi. Shunga qaramay, qabul qilish muddati va miqdorini shifokor belgilashi kerak.
Eshakyemida qanday tahlil topshirish kerak?
O‘tkir eshakyemida ko‘pincha tahlil shart emas. Surunkali shaklda shifokor umumiy qon tahlili, yallig‘lanish ko‘rsatkichlari va qalqonsimon bez tahlillarini buyurishi mumkin.
Homiladorlikda eshakyemi bo‘lsa nima qilish kerak?
Homiladorlik davrida har qanday dorini faqat shifokor bilan kelishib qabul qilish kerak. Salqin kompress va qo‘zg‘atuvchilardan saqlanish xavfsiz birinchi qadam bo‘ladi.







