Terida yumaloq, qizargan yoki oqargan, po‘st tashlaydigan dog‘ paydo bo‘lsa, ko‘pchilik darhol «temiratki» deydi. Aslida temiratki — bu bitta kasallik emas, balki xalq orasida turli teri kasalliklariga berilgan umumiy nom. Ularning sababi ham, yuqumliligi ham, davolash usullari ham butunlay boshqacha: biri zamburug‘dan, biri virusdan kelib chiqadi, boshqasi esa umuman yuqmaydi.
Shuning uchun «temiratki kasalligini davolash» uchun avvalo uning qaysi turi ekanini aniqlash kerak. Noto‘g‘ri tanlangan malham yoki xalq usuli dog‘ni kattalashtirishi, tashxisni qiyinlashtirishi mumkin. Quyida temiratki nima, uning asosiy turlari, belgilari, sabablari va davolash tamoyillarini ko‘rib chiqamiz.
Temiratki nima
Tibbiyotda «temiratki» (ruscha лишай) atamasi ostida odatda quyidagi beshta holat tushuniladi:
- Qirquvchi temiratki (dermatofitiya) — zamburug‘ infeksiyasi, ko‘pincha mushuk va itlardan yuqadi;
- Rangli temiratki — teridagi tabiiy achitqi zamburug‘ining ko‘payishi, deyarli yuqmaydi;
- Pushti temiratki (Jiber temiratkisi) — o‘z-o‘zidan o‘tib ketadigan toshma;
- O‘rab oluvchi temiratki (opiqlik) — suvchechak virusining qayta faollashuvi;
- Qizil yassi temiratki — immun tizimi bilan bog‘liq surunkali kasallik, yuqmaydi.
Bundan tashqari, ekzema, psoriaz, allergik dermatit va hatto ba’zi jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar ham temiratkiga o‘xshab ko‘rinishi mumkin. Shu sababli teridagi notanish dog‘ni dermatolog ko‘rgani ma’qul.
Qirquvchi temiratki: mushuk va itdan yuqadigan zamburug‘
Qanday ko‘rinadi. Badanda yumaloq yoki oval, chegarasi aniq qizargan halqa paydo bo‘ladi. Halqaning cheti biroz ko‘tarilgan va po‘st tashlaydi, o‘rtasi esa ochroq, xuddi «tozalangan»dek ko‘rinadi. Dog‘ asta-sekin kattalashadi, qichishi mumkin. Bosh terisida esa sochlar teri yuzasidan 1–3 mm balandlikda «qirqib qo‘yilgandek» sinib turgan yumaloq kal joylar hosil bo‘ladi — nomi shundan.
Sababi. Dermatofit zamburug‘lar — Microsporum va Trichophyton. Bolalarda eng ko‘p uchraydigan qo‘zg‘atuvchi — mushuklar va itlardan yuqadigan Microsporum canis. Zamburug‘ bilan hayvon terisida dog‘ ko‘rinmasligi ham mumkin, ayniqsa mushukchalarda.
Yuqumliligi. Ha, yuqadi: kasal hayvonni silash, bemor bilan yaqin aloqa, umumiy taroq, bosh kiyim, sochiq, yostiq orqali. Zamburug‘ sporalari buyumlarda oylab saqlanib qolishi mumkin. Kurash bilan shug‘ullanuvchilarda ham ko‘p uchraydi.
Davolash tamoyili. Badandagi bitta-ikkita kichik dog‘ uchun dorixonada retseptsiz sotiladigan zamburug‘ga qarshi kremlar (masalan, terbinafin, klotrimazol, mikonazol saqlovchi) yo‘riqnomaga ko‘ra ishlatiladi. Kremni dog‘ning o‘zigagina emas, atrofidagi 1–2 sm sog‘ teriga ham surtish va dog‘ yo‘qolgandan keyin ham yo‘riqnomada aytilgan muddatcha davom ettirish muhim — aks holda kasallik qaytadi. Ikki hafta ichida yaxshilanish bo‘lmasa, dog‘lar ko‘p bo‘lsa yoki yuzda joylashgan bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling.
Bosh terisidagi temiratki faqat krem bilan davolanmaydi: zamburug‘ soch ildiziga kirib boradi va ichiladigan dori kerak bo‘ladi. Uni faqat shifokor tayinlaydi, kurs odatda bir necha hafta davom etadi va nazorat tahlillari bilan tugatiladi. Shifokor tashxisni Vud lampasi (ultrabinafsha nur), mikroskopiya yoki ekma orqali tasdiqlaydi.
Uy hayvonlari: mushuk va itni veterinarga olib boring
Agar bola yoki kattalarda qirquvchi temiratki aniqlansa va uyda mushuk yoki it bo‘lsa, hayvonni albatta veterinarga ko‘rsating, hatto unda junsiz joylar ko‘rinmasa ham. Hayvon davolanmasa, odam qayta-qayta yuqtiraveradi. Hayvonni ko‘chaga haydash yoki uxlatib yuborish shart emas — u ham davolanadi. Shu davrda hayvon bilan muloqotdan keyin qo‘lni sovunlab yuving, gilam va divanni tez-tez changyutkich bilan tozalang, choyshablarni issiq suvda yuving.
Rangli temiratki
Qanday ko‘rinadi. Ko‘krak, orqa, yelka va bo‘yinda mayda, keyin bir-biriga qo‘shilib ketadigan dog‘lar. Ular och jigarrang, pushti yoki aksincha atrofdagi teridan oqroq bo‘lishi mumkin — shuning uchun «rangli» deyiladi. Dog‘ni tirnoq bilan qirilsa, mayda kepaksimon po‘st ko‘chadi. Odatda qichimaydi yoki biroz qichiydi. Yozda, quyoshda toblanganda dog‘lar yaqqolroq ko‘rinadi, chunki ular qoraymaydi.
Sababi va yuqumliligi. Har bir odam terisida yashaydigan Malassezia achitqi zamburug‘i issiq, nam havo, ko‘p terlash, yog‘li kremlar ta’sirida ko‘payib ketadi. Bu infeksiya «yuqtirilmaydi», shuning uchun amalda yuqumli hisoblanmaydi va bemorni ajratish shart emas.
Davolash tamoyili. Zamburug‘ga qarshi shampunlar (ketokonazol yoki selen sulfidi saqlovchi) terining o‘ziga qisqa vaqt surtib yuviladi yoki zamburug‘ga qarshi kremlar ishlatiladi — yo‘riqnomaga qarang. Keng tarqalgan yoki tez-tez qaytalanadigan holatlarda shifokor ichiladigan dori tayinlashi mumkin. Muhim: zamburug‘ yo‘qolgandan keyin ham teri rangi bir necha oy ichida asta-sekin tiklanadi, bu davolash samarasizligini anglatmaydi. Kasallik qaytalanishga moyil, shuning uchun issiq mavsumdan oldin profilaktik yuvinish tavsiya etilishi mumkin.
Pushti temiratki (Jiber temiratkisi)
Qanday ko‘rinadi. Avval ko‘krak, qorin yoki orqada 2–10 sm kattalikdagi bitta oval, pushti dog‘ — «ona dog‘» chiqadi. Uning chetida nozik po‘st halqasi bo‘ladi. Bir-ikki haftadan keyin tanada ko‘plab kichikroq oval dog‘lar paydo bo‘ladi va ular teri burmalari bo‘ylab qiya joylashib, orqada «archa shoxlari» shaklini eslatadi. Yuz odatda zararlanmaydi. Ba’zan toshmadan oldin yengil holsizlik, tomoq og‘rig‘i kuzatiladi.
Sababi va yuqumliligi. Aniq sababi to‘liq aniqlanmagan, odam gerpesviruslari 6 va 7-turining qayta faollashuvi bilan bog‘lanadi. Amalda yuqumli emas, bolani bog‘cha yoki maktabdan ajratish shart emas.
Davolash tamoyili. Kasallik 6–8 hafta ichida (ba’zan 12 haftagacha) o‘z-o‘zidan o‘tadi va iz qoldirmaydi. Qichishsa, namlantiruvchi kremlar, yo‘riqnomaga ko‘ra antigistamin tabletka yordam beradi. Issiq vanna, jun kiyim, qattiq yuvg‘ichlar va spirtli eritmalar toshmani kuchaytiradi. Homilador ayolda pushti temiratkiga o‘xshash toshma chiqsa, albatta shifokorga ayting. Shifokor ba’zan o‘xshash ko‘rinadigan ikkilamchi zaxmni istisno qilish uchun qon tahlili tavsiya qiladi.
O‘rab oluvchi temiratki (opiqlik)
Qanday ko‘rinadi. Avval tananing bir tomonida, bir chiziq bo‘ylab achishish, sanchiq, uvishish yoki kuchli og‘riq paydo bo‘ladi. 1–5 kundan keyin aynan shu joyda qizargan teri ustida suyuqlik to‘la pufakchalar to‘dasi chiqadi. Toshma belbog‘ kabi tanani yarim «o‘rab» oladi, lekin o‘rta chiziqdan o‘tmaydi. Ko‘pincha ko‘krak, bel, yuz va peshonada uchraydi. Pufakchalar 7–10 kunda qotib, qo‘tir bo‘ladi.
Sababi. Bolalikda suvchechak bilan og‘rigan odamda virus nerv tugunlarida «uxlab» yotadi. Yosh ulg‘ayganda, stress, og‘ir kasallik yoki immunitet pasayganda u qayta faollashadi. 50 yoshdan keyin xavf keskin oshadi.
Yuqumliligi. O‘rab oluvchi temiratki boshqa odamga temiratki sifatida yuqmaydi. Ammo pufakchalar suyuqligidagi virus suvchechak bilan og‘rimagan va emlanmagan odamga (ayniqsa homilador ayol, chaqaloq, immuniteti past bemorga) suvchechak yuqtirishi mumkin. Pufakchalar qotguncha ularni yopiq tuting.
Davolash tamoyili. Virusga qarshi dorilar eng yaxshi natijani toshma chiqqandan keyingi birinchi 72 soat ichida boshlansa beradi — shuning uchun opiqlikni sezgan zahoti o‘sha kuni shifokorga boring. Dorini va dozani faqat shifokor tanlaydi. Og‘riq uchun shifokor tavsiyasiga ko‘ra og‘riq qoldiruvchilar beriladi. Asoratlardan biri — toshma o‘tgandan keyin ham oylab davom etadigan nerv og‘rig‘i (postgerpetik nevralgiya). Undan va kasallikning o‘zidan himoyalanishning eng ishonchli yo‘li — opiqlikka qarshi vaksina: u odatda 50 yoshdan oshganlarga va immuniteti past kattalarga tavsiya etiladi. Vaksina mavjudligini shifokoringizdan so‘rang.
Shoshilinch holat: toshma peshona, ko‘z atrofi yoki burun uchida bo‘lsa, ko‘z qizarsa, og‘risa yoki ko‘rish xiralashsa — bu ko‘zni zararlashi mumkin, darhol o‘sha kuni ko‘z shifokori yoki shoshilinch yordamga murojaat qiling. Quloq atrofida toshma va yuzning bir tomoni qiyshayishi ham shoshilinch holat.
Qizil yassi temiratki
Qanday ko‘rinadi. Bilak ichki yuzasi, boldir, bel sohasida binafsharang-qizil, yaltiroq, yassi, ko‘pburchak shaklidagi tugunchalar. Ular kuchli qichiydi, ustida ingichka oq to‘rsimon chiziqlar ko‘rinishi mumkin. Og‘iz ichida, lunjning ichki yuzasida oq to‘rsimon dog‘lar paydo bo‘ladi, ba’zan achishadi. Tirnoqlar va bosh terisi ham zararlanishi mumkin.
Sababi va yuqumliligi. Bu immun tizimining o‘z teri hujayralariga qarshi reaksiyasi, infeksiya emas va yuqmaydi. Ba’zi dorilar shunga o‘xshash toshma chiqarishi mumkin. Qizil yassi temiratki gepatit C bilan bog‘liqligi aniqlangani uchun shifokor ko‘pincha gepatit tahlilini tavsiya qiladi.
Davolash tamoyili. Dermatolog odatda gormonli malhamlar va qichishni kamaytiruvchi vositalar tayinlaydi; og‘ir holatlarda boshqa davolash usullari qo‘llaniladi. Teridagi shakli ko‘pincha 1–2 yilda so‘nadi, og‘izdagi shakli esa uzoqroq davom etadi va muntazam ko‘rikni talab qiladi.
Temiratki haqidagi afsonalar
- «Yod yoki brilliant yashili surtsa o‘tadi». Yod va spirtli eritmalar zamburug‘ni yo‘qotmaydi, terini kuydiradi, dog‘ni bo‘yab qo‘yadi va shifokorga tashxis qo‘yishni qiyinlashtiradi.
- «Sarimsoq, sirka, kul, kerosin — eng yaxshi davo». Bunday xalq usullari kimyoviy kuyish, allergiya va infeksiya qo‘shilishiga olib keladi.
- «Gormonli malham hamma toshmaga yordam beradi». Zamburug‘li temiratkiga gormonli krem surtilsa, qizarish vaqtincha kamayadi, ammo zamburug‘ chuqurroq tarqaladi va tashxis yashirinib qoladi.
- «Temiratki faqat mushukdan yuqadi». Faqat qirquvchi temiratki hayvondan yuqadi; rangli, pushti va qizil yassi temiratkining hayvonga aloqasi yo‘q.
- «Temiratkili odamni cho‘miltirib bo‘lmaydi». Dush qabul qilish mumkin va kerak; faqat dog‘ni qattiq ishqalamang va o‘z sochig‘ingizdan foydalaning.
Bolalarda temiratki: bog‘cha va maktab
Bolalarda eng ko‘p uchraydigan tur — mushuk yoki itdan yuqqan qirquvchi temiratki, ko‘pincha bosh terisida. Bosh terisida po‘st tashlaydigan dog‘ yoki soch to‘kilgan yumaloq joy ko‘rsangiz, o‘zingiz krem surtmay, bolani dermatologga yoki pediatrga olib boring. Davolash boshlangach, bola odatda bir necha kundan keyin jamoaga qaytishi mumkin, ammo bog‘cha va maktabning o‘z qoidalari bo‘lishi mumkin — shifokorning ma’lumotnomasi va ko‘rsatmasiga amal qiling. Oila a’zolarini ham ko‘rikdan o‘tkazing, bolaning taroq va bosh kiyimini alohida qiling. Pushti va rangli temiratki bilan bola jamoaga bemalol borishi mumkin.
Temiratkining oldini olish
- ko‘chadagi mushuk va itlarni silagandan keyin qo‘lni sovunlab yuving;
- uy hayvonlarini muntazam veterinar ko‘rigidan o‘tkazing;
- taroq, sochiq, bosh kiyim va kiyimlarni boshqalar bilan almashmang;
- terlagandan keyin dush qabul qiling, paxtali kiyim kiying;
- qandli diabetni nazorat qiling;
- 50 yoshdan oshgan bo‘lsangiz, opiqlikka qarshi emlanish haqida shifokor bilan gaplashing.
Oyoq barmoqlari orasidagi va tirnoq zamburug‘i ham dermatofitlardan kelib chiqadi va badanga o‘tishi mumkin, shuning uchun uni ham vaqtida davolang. Teri burmalari va shilliq qavatlardagi achitqi zamburug‘lari esa boshqa kasallik — kandidoz haqida alohida maqolamizda yozganmiz.
Xulosa
Temiratki — bu bitta kasallik emas, balki turli teri kasalliklarining xalq nomi. Mushuk va itdan yuqadigan qirquvchi temiratki yuqumli va zamburug‘ga qarshi dori bilan davolanadi; rangli temiratki deyarli yuqmaydi; pushti temiratki o‘z-o‘zidan o‘tadi; opiqlik virusga qarshi dorini erta boshlashni talab qiladi; qizil yassi temiratki esa dermatolog nazoratida davolanadi. Yod, sirka va boshqa xalq usullaridan voz keching, uy hayvonini veterinarga ko‘rsating va noaniq dog‘ni shifokorga ko‘rsating.
Mavzuga yaqin maqolalar: vitiligo.
Mavzuga yaqin maqolalar: tirnoq zamburug‘i.
Mavzuga yaqin maqolalar: belbog‘simon temiratki.
Mavzuga yaqin maqolalar: pushti temiratki.
Maqolada tilga olingan dorilar: Klotrimazol krem.
Ko‘p beriladigan savollar
Temiratki nima?
Temiratki — terida dog‘, po‘st tashlash yoki toshma bilan kechadigan bir nechta turli kasallikning xalq nomi. Ularning sababi zamburug‘, virus yoki immun reaksiya bo‘lishi mumkin, shuning uchun davolash turiga qarab tanlanadi.
Temiratki sabablari
Qirquvchi temiratkiga dermatofit zamburug‘lar sabab bo‘ladi va ular ko‘pincha mushuk, itdan yuqadi. Rangli temiratki teridagi achitqi zamburug‘ining ko‘payishidan, opiqlik suvchechak virusining qayta faollashuvidan kelib chiqadi. Pushti va qizil yassi temiratkining sababi immun tizimi bilan bog‘liq.
Temiratki belgilari qanday bo‘ladi?
Ko‘pincha cheti qizargan va po‘st tashlaydigan halqa, mayda rangli dog‘lar, «archa shoxi» kabi joylashgan oval dog‘lar yoki tananing bir tomonida og‘riqli pufakchalar ko‘rinishida bo‘ladi. Qichishish ko‘p uchraydi, lekin har doim ham bo‘lmaydi.
Temiratkini davolash usullari qanday?
Badandagi kichik zamburug‘li dog‘larga retseptsiz zamburug‘ga qarshi krem yo‘riqnomaga ko‘ra surtiladi. Bosh terisidagi temiratki, keng tarqalgan holatlar va opiqlik uchun dorini faqat shifokor tayinlaydi. Pushti temiratki maxsus davolashsiz o‘tadi.
Temiratkini uyda davolash mumkinmi?
Faqat tashxis aniq bo‘lsa va badanda bitta-ikkita kichik zamburug‘li dog‘ bo‘lsa. Yod, sirka, sarimsoq va kerosin kabi xalq usullari zararli. Bolada, bosh terisida, yuzda yoki opiqlik gumon qilinsa, shifokorga boring.







