Teri qurib, qizarib, tunda uyqu bermaydigan darajada qichisa va bu holat oylab yoki yillab qaytalanaversa, ko‘pincha gap ekzema haqida boradi. Ekzema — dunyoda eng ko‘p uchraydigan surunkali teri kasalliklaridan biri: u bolalarning taxminan har beshinchisida va kattalarning bir qismida uchraydi. U yuqumli emas, lekin hayot sifatini sezilarli pasaytiradi.
Yaxshi xabar shuki, ekzemani to‘liq «o‘chirib» qo‘yadigan bitta dori bo‘lmasa-da, uni nazorat qilish mumkin. Asosiy sir — har kungi to‘g‘ri teri parvarishi va dorilarni o‘z vaqtida, to‘g‘ri ishlatish. Quyida ekzema nima, u qanday ko‘rinadi, nima kuchaytiradi va zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra qanday davolanadi — shuni ko‘rib chiqamiz.
Ekzema nima
Ekzema — terining himoya to‘sig‘i buzilishi va immun tizimining ortiqcha sezgirligi bilan kechadigan surunkali yallig‘lanish kasalligi. Sog‘lom teri g‘isht devorga o‘xshaydi: hujayralar «g‘isht», ular orasidagi yog‘lar esa «sement». Ekzemada bu «sement» yetishmaydi: teri namlikni yo‘qotadi, qurib qoladi, tashqaridan esa allergenlar, tirnash beruvchi moddalar va mikroblar oson kiradi. Natijada yallig‘lanish va qichishish boshlanadi, qashish esa terini yanada shikastlaydi — «qichishish–qashish» doirasi hosil bo‘ladi.
Ekzema kasalligi deganda ko‘pincha atopik ekzema (atopik dermatit) tushuniladi. Bundan tashqari qo‘l ekzemasi, dishidrotik ekzema, tangasimon (nummulyar) ekzema kabi shakllar bor. Teri yallig‘lanishining boshqa turlari — kontakt, seboreyali, perioral dermatit — haqida dermatit turlari maqolamizda alohida yozganmiz.
Ekzema qanday ko‘rinadi
Ko‘pchilik internetda ekzema rasmini qidiradi, lekin rasmga qarab o‘zingizga tashxis qo‘yish qiyin. Odatda ekzema quyidagicha ko‘rinadi:
- o‘tkir bosqichda — qizargan, biroz shishgan teri, mayda pufakchalar, ular yorilib nam ajralma chiqaradi va sarg‘ish qatqaloq bilan qoplanadi;
- surunkali bosqichda — quruq, po‘st tashlaydigan, qalinlashgan teri, uning chiziqlari chuqurlashadi, qashilgan izlar va yoriqlar ko‘rinadi;
- oq teriga ega odamlarda dog‘lar qizil, qoramag‘izroq teri rangida esa ular jigarrang, binafsharang yoki kulrang ko‘rinishi mumkin;
- deyarli har doim — qichishish, ko‘pincha kechqurun va tunda kuchayadi.
Bolalarda atopik ekzema
Atopik ekzema ko‘pincha hayotning birinchi oylarida boshlanadi. Chaqaloqlarda avval yonoqlar, peshona, bosh terisi qizarib, «ho‘llanib» turadi, keyin tirsak va tizzaning tashqi yuzasiga o‘tadi; taglik sohasi odatda toza qoladi. 2 yoshdan keyin toshma tirsak va tizza bukilmalari, bilak, to‘piq va bo‘yinga ko‘chadi. Ko‘p bolalarda ekzema maktab yoshiga kelib yengillashadi yoki yo‘qoladi, lekin ba’zilarida keyinchalik allergik rinit yoki astma qo‘shilishi mumkin — buni «atopik yurish» deyishadi.
Kattalarda ekzema
Kattalarda ekzema bolalikdan davom etishi yoki birinchi marta paydo bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha qo‘llar, bukilmalar, bo‘yin, ko‘z qovoqlari va yuz zararlanadi, teri qalinlashgan va quruq bo‘ladi. Kattalarda o‘xshash toshma psoriaz, zamburug‘li temiratki yoki kontakt dermatit ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta paydo bo‘lgan toshmani dermatolog ko‘rgani ma’qul.
Qo‘l ekzemasi va dishidrotik ekzema
Qo‘l ekzemasi kattalardagi eng ko‘p uchraydigan shakllardan biri. Kaftlar va barmoqlar quruq, qizargan, yorilgan, ba’zan og‘riqli bo‘ladi. Dishidrotik ekzemada esa barmoqlarning yon yuzalari va kaftlarda teri ostida «sago doni» kabi mayda, juda qichiydigan pufakchalar chiqadi, keyin ular quriydi va po‘st tashlaydi. Qo‘l ekzemasini ko‘pincha kasbiy omillar — tez-tez qo‘l yuvish, suv, yuvish vositalari, rezina qo‘lqop, sement, bo‘yoq, soch bo‘yog‘i — kuchaytiradi.
Ekzemaning sabablari va kuchaytiruvchi omillar
Ekzema bitta sababdan emas, irsiyat va tashqi muhit birikuvidan kelib chiqadi. Oilada ekzema, allergik rinit yoki astma bo‘lsa, xavf yuqori. Ko‘p bemorlarda teri to‘sig‘ini ta’minlovchi oqsillar (masalan, filaggrin) genlarida o‘zgarish bor. Kasallik davomida esa toshmani quyidagi omillar qo‘zg‘atadi:
- sovun, ko‘pikli gellar, qattiq yuvish vositalari, issiq suvda uzoq cho‘milish;
- quruq havo, qish mavsumi, isitgichlar, yoki aksincha issiq va terlash;
- jun va sintetik kiyim, tirnash beruvchi matolar;
- xushbo‘y moddalar, ba’zi kosmetika va konservantlar;
- chang kanasi, hayvon juni, gulchang — sezgir odamlarda;
- stress va uyqusizlik;
- teriga bakterial yoki virusli infeksiya qo‘shilishi.
Har bir bemorning «qo‘zg‘atuvchilari» turlicha, shuning uchun bir necha hafta davomida toshma qachon kuchayganini yozib borish foydali.
Ekzema va ovqat allergiyasi: afsonalar
Ota-onalar ko‘pincha bolaning ekzemasini ovqatga bog‘lab, parhezni tobora qattiqlashtiradi. Zamonaviy tavsiyalar boshqacha:
- «Ekzemaning sababi — ovqat». Ko‘pchilik bolalarda ekzema ovqat allergiyasi bilan bog‘liq emas. Og‘ir ekzemali kichik bolalarda ovqat allergiyasi ko‘proq uchraydi, ammo bu ham alohida tekshiruv bilan aniqlanadi.
- «Tahlil musbat chiqdi — demak, mahsulotni olib tashlash kerak». Qondagi sezgirlik testlari ko‘pincha «yolg‘on musbat» chiqadi. Mahsulot faqat aniq reaksiya bo‘lsa (masalan, yeganidan keyin 2 soat ichida eshakemi, qusish, shish) va allergolog tasdiqlasa chiqariladi.
- «Qattiq parhez bolaga zarar qilmaydi». Asossiz parhez o‘sish va rivojlanishni sekinlashtiradi, ba’zan hatto haqiqiy allergiya xavfini oshiradi. Parhezni faqat shifokor bilan rejalashtiring.
- «Ekzema yuqadi». Yo‘q, ekzema yuqumli kasallik emas.
Allergiya qanday yuzaga kelishi va qanday tekshirilishi haqida allergiya haqidagi maqolamizda batafsil o‘qishingiz mumkin.
Ekzema davolash: asosiy tamoyillar
Emolientlar — davolashning poydevori
Emolientlar — yog‘li namlantiruvchi krem, malham va losonlar. Ular teriga «sement» vazifasini bajaradi va toshma bo‘lmagan kunlarda ham kerak. Asosiy qoidalar:
- kuniga kamida 2 marta va har yuvinishdan keyin, butun tanaga mo‘l surting;
- sovun o‘rniga emolientli yuvish vositasidan foydalaning, iliq (issiq emas) suvda qisqa cho‘miling;
- terini sochiq bilan ishqalamay, bosib quriting va 3 daqiqa ichida emolient surting;
- kremni ishqalamasdan, tuk o‘sishi yo‘nalishida surting;
- xushbo‘y moddasiz vositalarni tanlang; qish va quruq teriga yog‘liroq malham mos;
- bankadan qoshiq bilan oling — qo‘l tiqilsa, bakteriya tushadi.
Gormonli malhamlar: qo‘rqmasdan, lekin to‘g‘ri
Topik kortikosteroidlar (gormonli krem va malhamlar) ekzema xuruji uchun asosiy dori hisoblanadi. Bu yerda ikki xato ko‘p uchraydi. Birinchisi — «gormondan qo‘rqish»: ota-ona yoki bemor kremni juda kam, juda qisqa surtadi, yallig‘lanish bosilmaydi va ekzema cho‘zilib ketadi. Ikkinchisi — noto‘g‘ri ishlatish: kuchli gormonli kremni yuzga, oylab, shifokorsiz surtish, bu esa terining yupqalashuvi, cho‘zilish izlari, tomirlar ko‘rinishi va yuzda perioral dermatitga olib kelishi mumkin.
To‘g‘ri yondashuv: gormonli vositaning kuchi tana sohasiga qarab tanlanadi — yuz, ko‘z qovoqlari, bo‘yin, teri burmalari va jinsiy a’zolar sohasiga kuchsiz vositalar, kaft va tovonga kuchliroq vositalar kerak bo‘ladi. Qaysi krem, qancha miqdorda va necha kun surtilishini shifokor belgilaydi; retseptsiz krem bo‘lsa, yo‘riqnomaga qat’iy amal qiling. Krem yallig‘langan joyga surtiladi, emolient esa butun teriga; ular orasida bir oz vaqt qoldirish tavsiya etiladi. Ko‘p hollarda shifokor xuruj bosilgach, qaytalanishning oldini olish uchun haftada bir necha marta «parvarish» rejimini taklif qiladi.
Boshqa dorilar
Yuz va qovoqlar kabi nozik sohalarda yoki gormonni uzoq ishlatib bo‘lmaganda dermatolog kalsinevrin ingibitorlari (takrolimus yoki pimekrolimus saqlovchi malhamlar) tayinlashi mumkin — ular terini yupqalashtirmaydi, ammo faqat shifokor ko‘rsatmasi bilan ishlatiladi. Tunda qichishish uyquni buzsa, shifokor qisqa muddat tinchlantiruvchi ta’sirli antigistamin tavsiya qilishi mumkin, lekin antigistaminlar ekzemaning o‘zini davolamaydi. Og‘ir va keng tarqalgan holatlarda fototerapiya, tizimli dorilar yoki zamonaviy biologik va «kichik molekulali» dorilar qo‘llaniladi — ularni faqat mutaxassis tanlaydi.
Ekzemada infeksiya belgilari
Ekzemali teri infeksiyaga moyil. Quyidagilar infeksiya qo‘shilganini ko‘rsatishi mumkin:
- toshma tez yomonlashgan, sarg‘ish-tilla rang qatqaloqlar, yiring, nam ajralma paydo bo‘lgan — ko‘pincha stafilokokk infeksiyasi;
- teri og‘riqli, issiq, shishgan, harorat ko‘tarilgan.
Gerpetik ekzema (Kaposhi ekzemasi) — shoshilinch holat. Bu oddiy uchuq virusi ekzemali teriga tarqalganda yuzaga keladi: ekzema sohasida bir xil ko‘rinishdagi mayda pufakchalar va «teshilgan» kabi yumaloq yaralar to‘dasi, og‘riq, harorat va holsizlik paydo bo‘ladi. Bunday holatda o‘sha kuni shifokorga boring yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, ayniqsa toshma ko‘z atrofida bo‘lsa yoki bola juda holsiz bo‘lsa — virusga qarshi davolash kechiktirilmasligi kerak.
Qo‘l ekzemasi va ish
Tibbiyot xodimlari, sartaroshlar, oshpazlar, farroshlar, quruvchilar va mexaniklarda qo‘l ekzemasi ko‘p uchraydi. Uni nazorat qilish uchun:
- nam ishda paxta astarli himoya qo‘lqoplaridan foydalaning, qo‘lqopni uzoq vaqt kiymang va ichi nam bo‘lsa almashtiring;
- qo‘lni iliq suvda, yumshoq vosita bilan yuving va yaxshilab quriting; mumkin bo‘lsa, spirtli antiseptik qo‘l yuvishdan kamroq tirnash beradi;
- ish oralig‘ida va ishdan keyin emolient surting;
- uzuklarni nam ishda yechib qo‘ying;
- ekzema ish joyidagi modda bilan bog‘liq deb gumon qilsangiz, dermatologdan aplikatsion (patch) test haqida so‘rang va ish beruvchingizga ayting.
Xulosa
Ekzema — terining himoya to‘sig‘i buzilishi bilan bog‘liq surunkali, yuqmaydigan kasallik. Uni davolashning asosi — har kuni mo‘l emolient surtish va qo‘zg‘atuvchilardan qochish. Xuruj paytida gormonli malhamlar shifokor ko‘rsatmasi yoki yo‘riqnomaga ko‘ra, to‘g‘ri kuch va to‘g‘ri sohaga ishlatilsa, xavfsiz va samarali. Asossiz qattiq parhez tutmang, infeksiya belgilarini kuzating va gerpetik ekzema gumonida kechiktirmay shifokorga boring.
Yana o‘qing: qo‘tir kasalligi.
Qish mavsumi uchun foydali: qishda teri quruqligi.
Mavzuga yaqin maqolalar: atopik dermatit.
Ko‘p beriladigan savollar
Ekzema nima?
Ekzema — teri quruqligi, qizarish va kuchli qichishish bilan kechadigan surunkali yallig‘lanish kasalligi. U terining himoya to‘sig‘i buzilishi va immun tizimining ortiqcha sezgirligidan kelib chiqadi, yuqumli emas.
Ekzema kasalligi nimadan paydo bo‘ladi?
Irsiy moyillik va tashqi omillar birikuvidan: sovun, quruq havo, issiqlik va terlash, jun kiyim, xushbo‘y moddalar, chang kanasi, stress va infeksiyalar xurujni qo‘zg‘atadi. Ko‘pchilik hollarda ovqat asosiy sabab emas.
Ekzema davolash mumkinmi?
Ekzemani to‘liq va abadiy yo‘qotadigan dori yo‘q, lekin uni yaxshi nazorat qilish mumkin. Asos — kundalik emolientlar, xuruj paytida esa shifokor tayinlagan gormonli yoki kalsinevrin ingibitori saqlovchi malhamlar. Bolalarning ko‘pchiligida ekzema yosh bilan yengillashadi.
Ekzema rasmi qanday ko‘rinadi?
O‘tkir bosqichda — qizargan, shishgan, mayda pufakchali, nam teri; surunkali bosqichda — quruq, po‘st tashlaydigan, qalinlashgan teri, qashilgan izlar va yoriqlar. Bolalarda yonoq va bukilmalarda, kattalarda ko‘pincha qo‘l va bukilmalarda uchraydi.
Gormonli kremni ishlatish xavflimi?
Shifokor ko‘rsatmasiga yoki yo‘riqnomaga ko‘ra, to‘g‘ri kuch va qisqa kurslarda ishlatilsa — xavfsiz. Xavf kuchli kremni yuzga, teri burmalariga yoki oylab nazoratsiz surtishda paydo bo‘ladi.







