Infarkt va insult ko‘pincha keksalar kasalligi deb hisoblanadi. Biroq so‘nggi yillarda shifokorlar yosh odamlarda ham yurak-qon tomir kasalliklari uchrashiga ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Bu borada muhim omillardan biri — ruhiy salomatlik va yurak o‘rtasidagi bog‘liqlik. Kuzatuvlar depressiya, xavotir buzilishlari, uyqusizlik va boshqa ruhiy muammolari bo‘lgan yoshlarda yurak xuruji va insult xavfi yuqoriroq bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Bu bog‘liqlik ruhiy muammosi bor har bir odamda yurak kasalligi albatta rivojlanadi degani emas. Ammo bu ruhiy salomatlikka faqat «kayfiyat masalasi» deb qaramaslik, balki uni umumiy salomatlikning bir qismi sifatida ko‘rish kerakligini bildiradi. Quyida bu bog‘liqlik qanday ishlashi va xavfni kamaytirish uchun nimalar qilish mumkinligi haqida gaplashamiz.
Qaysi ruhiy holatlar yurakka ta’sir qilishi mumkin
- Depressiya — uzoq davom etuvchi tushkunlik, qiziqish yo‘qolishi, holsizlik.
- Xavotir buzilishlari — doimiy bezovtalik, vahima xurujlari.
- Surunkali uyqusizlik — uyquga keta olmaslik, tez-tez uyg‘onish, uyqudan keyin dam olmaganlik hissi.
- Travmadan keyingi stress buzilishi — og‘ir voqeadan keyin uzoq saqlanuvchi xotiralar, qo‘rquv va hushyorlik.
- Bipolyar buzilish va shizofreniya kabi og‘irroq ruhiy kasalliklar.
- Spirtli ichimlik va boshqa moddalarga qaramlik.
Ruhiy holat yurakka qanday ta’sir qiladi
Biologik mexanizmlar
Surunkali stress va ruhiy zo‘riqish paytida organizm doimo «xavf» rejimida ishlaydi. Stress gormonlari — adrenalin va kortizol — ko‘proq ajraladi. Buning natijasida:
- qon bosimi va yurak urishi tezligi oshadi;
- tomirlar devorida yallig‘lanish kuchayadi;
- qon quyulishga moyilroq bo‘ladi;
- qonda qand va yog‘lar miqdori oshishi mumkin;
- qorin sohasida yog‘ to‘planishi kuchayadi.
Bu o‘zgarishlar yillar davomida ateroskleroz — tomirlarda blyashka hosil bo‘lishini tezlashtiradi, bu esa infarkt va insultning asosiy sababi hisoblanadi.
Turmush tarzi orqali ta’sir
Ruhiy muammolar odatlarga ham ta’sir qiladi. Tushkunlik yoki xavotir bilan yashayotgan odam ko‘pincha:
- stressni chekish yoki spirtli ichimlik bilan «yengillatishga» harakat qiladi;
- kamroq harakat qiladi;
- noto‘g‘ri ovqatlanadi — ko‘p shirinlik va tez tayyorlanadigan ovqat yeydi yoki ovqatni o‘tkazib yuboradi;
- yomon uxlaydi;
- shifokorga kamroq boradi, tekshiruvlarni kechiktiradi, buyurilgan dorilarni muntazam qabul qilmaydi.
Dorilarning ta’siri
Ruhiy kasalliklarni davolashda qo‘llaniladigan ayrim dorilar vazn, qondagi qand va xolesterin darajasiga ta’sir qilishi mumkin. Bu dorilarni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish kerak degani emas — davolanmagan ruhiy kasallik yurak uchun ham xavfli. Buning o‘rniga davolovchi shifokor bilan birga vazn, qon bosimi va qon tahlillarini muntazam kuzatib borish kerak.
Nega aynan yoshlar e’tibor berishi kerak
Yosh odamlar yurak kasalligini o‘zlariga aloqador deb o‘ylamaydi, shuning uchun bosim, qand va xolesterinni kamdan-kam tekshiradi. Ruhiy muammolar esa ko‘pincha aynan yoshlik davrida boshlanadi. Natijada xavf omillari yillar davomida sezilmasdan to‘planib boradi.
Yaxshi tomoni shundaki, yosh davrda odatlarni o‘zgartirish va ruhiy holatni davolash eng ko‘p foyda beradi. Bugun qilingan qadamlar keyingi o‘n yilliklarda yurak va miyani himoya qiladi.
Yoshlarda infarkt va insult belgilari
Yosh odamlar ham bu belgilarni bilishi va ularga e’tiborsiz qaramasligi kerak:
Infarkt belgilari
- ko‘krakda bosuvchi, siquvchi yoki kuydiruvchi og‘riq, ayniqsa bir necha daqiqadan ortiq davom etsa;
- og‘riqning chap qo‘l, yelka, bo‘yin, jag‘ yoki orqaga tarqalishi;
- nafas qisishi, sovuq ter, ko‘ngil aynishi, kuchli holsizlik;
- qo‘rquv hissi, bosh aylanishi.
Insult belgilari
- yuzning bir tomoni qiyshayishi;
- qo‘l yoki oyoqda to‘satdan kuchsizlik, uvishish;
- nutqning buzilishi, so‘zlarni tushunmaslik;
- to‘satdan ko‘rishning yomonlashishi;
- kuchli, odatiy bo‘lmagan bosh og‘rig‘i, muvozanatni yo‘qotish.
Vahima xuruji ham ko‘krak og‘rig‘i, yurak tez urishi va nafas qisishi bilan kechishi mumkin. Ammo farqni uyda aniqlash qiyin, shuning uchun bunday belgilar birinchi marta yoki kuchli paydo bo‘lsa, ularni yurak muammosi sifatida qabul qilib, yordam chaqirish kerak.
Yurak va ruhiy salomatlikni himoya qilish usullari
- Ruhiy holatingizni jiddiy qabul qiling. Uzoq davom etuvchi tushkunlik, xavotir va uyqusizlik — davolanishi kerak bo‘lgan holatlar. Psixolog, psixoterapevt yoki psixiatr yordami samarali bo‘lishi mumkin.
- Muntazam harakat qiling. Jismoniy faollik ham yurakni mustahkamlaydi, ham kayfiyatni yaxshilaydi va xavotirni kamaytiradi.
- Uyquni tartibga soling. Bir xil vaqtda yotish va turish, uyqudan oldin ekransiz vaqt, kechqurun kofe ichmaslik.
- Chekishni tashlang va spirtli ichimliklarni cheklang. Ular stressni vaqtincha «bosadi», lekin yurakka jiddiy zarar yetkazadi va ruhiy holatni ham yomonlashtiradi.
- To‘g‘ri ovqatlaning. Sabzavot, meva, dukkaklilar, baliq, to‘liq donli mahsulotlar; tuz, shakar va qovurilgan taomlarni kamaytirish.
- Ko‘rsatkichlaringizni biling. Qon bosimi, qondagi qand va xolesterinni vaqti-vaqti bilan tekshirib turing.
- Muloqotni saqlang. Oila va do‘stlar bilan aloqa, qiziqishlar va ijtimoiy faollik ruhiy barqarorlikni mustahkamlaydi.
- Stressni boshqarishni o‘rganing. Nafas mashqlari, sayr, sevimli mashg‘ulot va dam olishga vaqt ajratish yordam beradi.
Yaqinlar qanday yordam berishi mumkin
Ruhiy muammosi bor odam ko‘pincha o‘z ahvolini yashiradi yoki uni jiddiy deb hisoblamaydi. Oila a’zolari va do‘stlar bu yerda katta rol o‘ynaydi. Ularni tinglash, ayblamaslik, «o‘zingni qo‘lga ol» kabi gaplardan saqlanish va mutaxassisga murojaat qilishga undash muhim. Birgalikda sayr qilish, sport bilan shug‘ullanish yoki sog‘lom taom tayyorlash ham ruhiy, ham yurak salomatligi uchun foydali. Agar yaqiningiz ko‘krak og‘rig‘i yoki boshqa xavotirli belgilardan shikoyat qilsa, ularni «asab» deb e’tiborsiz qoldirmang — tekshiruvdan o‘tishiga yordam bering.
Profilaktik tekshiruvlar
Yoshingizdan qat’i nazar, oilaviy poliklinikada vaqti-vaqti bilan qon bosimini o‘lchatish, qondagi qand va xolesterin darajasini tekshirtirish, vazn va bel aylanasini nazorat qilish tavsiya etiladi. Ruhiy holat uchun davolanayotgan bo‘lsangiz, bu tekshiruvlar ayniqsa muhim. Shifokorga kayfiyat, uyqu va stress haqida ham ochiq gapiring — bu ma’lumot umumiy xavfni to‘g‘ri baholashga yordam beradi.
Xulosa
Ruhiy salomatlik va yurak bir-biri bilan chambarchas bog‘liq: depressiya, xavotir va uyqusizlik yoshlarda ham yurak xuruji va insult xavfini oshirishi mumkin. Ruhiy holatni vaqtida davolash, harakat, sifatli uyqu, zararli odatlardan voz kechish va xavf omillarini muntazam tekshirish ham ruhni, ham yurakni himoya qiladi. Yordam so‘rash zaiflik emas — bu sog‘lom kelajak sari muhim qadam.
Ko‘p beriladigan savollar
Depressiya yurak kasalligiga olib keladimi?
Depressiya yurak-qon tomir kasalliklari xavfini oshiruvchi omillardan biri hisoblanadi. U stress gormonlari, yallig‘lanish va turmush tarzi orqali ta’sir qiladi. Bu har bir depressiyali odamda yurak kasalligi bo‘ladi degani emas, ammo davolanish xavfni kamaytiradi.
Yosh odamda infarkt bo‘lishi mumkinmi?
Ha, kamroq bo‘lsa ham, yosh odamlarda ham infarkt uchraydi. Chekish, yuqori bosim, diabet, semizlik, irsiyat va surunkali stress xavfni oshiradi. Ko‘krakdagi kuchli og‘riqni hech qachon e’tiborsiz qoldirmang.
Vahima xurujini yurak xurujidan qanday farqlash mumkin?
Ikkalasida ham ko‘krak og‘rig‘i, yurak tez urishi va nafas qisishi bo‘lishi mumkin, shuning uchun ularni uyda farqlash qiyin. Belgilar birinchi marta yoki kuchli paydo bo‘lsa, tez yordam chaqirish kerak.
Ruhiy dorilar yurakka zarar qiladimi?
Ayrim dorilar vazn, qand va xolesteringa ta’sir qilishi mumkin. Ularni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang, balki shifokor bilan birga vazn, bosim va tahlillarni muntazam kuzatib boring.







