Zinadan tushayotganda tizzadagi og‘riq, ertalab bo‘g‘imlarning «qotib» qolishi, cho‘kkalab o‘tirganda eshitiladigan qisirlash — ko‘pchilik bularni shunchaki yoshga bog‘laydi. Aslida bu belgilar ko‘pincha artrozdan (xalqaro adabiyotda — osteoartrit) darak beradi. Artroz dunyodagi eng ko‘p tarqalgan bo‘g‘im kasalligi: 60 yoshdan oshganlarning katta qismida rentgenda uning belgilari topiladi, ammo hammada ham og‘riq bo‘lavermaydi.
Yaxshi xabar shundaki, artroz «faqat yomonlashib boradigan» kasallik emas. To‘g‘ri tanlangan mashqlar, ortiqcha vaznni kamaytirish va kerak bo‘lganda dori-darmon ko‘p odamlarda og‘riqni sezilarli kamaytiradi va harakatni saqlab qoladi. Quyida artroz kasalligi nima ekanini, belgilarini, tashxis va davolash usullarini — qaysi biri ishlashini, qaysi biri esa shunchaki pul sarfi ekanini ko‘rib chiqamiz.
Artroz nima
Bo‘g‘imdagi suyaklarning uchlari silliq tog‘ay bilan qoplangan — u harakatda ishqalanishni kamaytiradi va zarbani yumshatadi. Artrozda tog‘ay asta-sekin yupqalashadi va notekis bo‘lib qoladi, uning ostidagi suyak qalinlashadi, bo‘g‘im chetlarida suyak o‘simtalari (osteofitlar) paydo bo‘ladi, bo‘g‘im xaltasi va atrofdagi mushaklar ham o‘zgaradi. Ya’ni bu faqat tog‘ayning «yeyilishi» emas, butun bo‘g‘imning kasalligi.
Artroz ko‘pincha quyidagi bo‘g‘imlarda uchraydi:
- tizza artrozi (gonartroz) — eng ko‘p uchraydigan turi, yurish va zinadan chiqib-tushishda og‘riq beradi;
- son-chanoq bo‘g‘imi artrozi (koksartroz) — og‘riq chov sohasida, son old yuzasida, ba’zan tizzaga tarqaladi;
- qo‘l bo‘g‘imlari artrozi — barmoqlarning uchki va o‘rta bo‘g‘imlarida tugunchalar, bosh barmoq asosida og‘riq;
- oyoq bosh barmog‘i asosi va umurtqa pog‘onasi bo‘g‘imlari.
Artroz sabablari va xavf omillari
Artrozning yagona sababi yo‘q — u bir necha omil yig‘indisidan rivojlanadi:
- yosh — 45–50 yoshdan keyin xavf sezilarli oshadi;
- ortiqcha vazn — tizzaga tushadigan yukni oshiradi, yog‘ to‘qimasi esa yallig‘lanishni kuchaytiruvchi moddalar ishlab chiqaradi; shuning uchun semizlik qo‘l bo‘g‘imlari artrozi xavfini ham oshiradi;
- bo‘g‘im jarohati — menisk yoki bog‘lam yirtilishi, sinish bir necha yil o‘tib shu bo‘g‘imda artrozga olib kelishi mumkin;
- ayol jinsi — ayniqsa menopauzadan keyin tizza va qo‘l artrozi ko‘proq uchraydi;
- irsiyat, bo‘g‘imning tug‘ma tuzilish xususiyatlari, oyoqlarning qiyshiqligi;
- bo‘g‘imga uzoq yillar davomida og‘ir yuk tushadigan kasb (doimiy cho‘kkalab ishlash, og‘ir yuk ko‘tarish);
- boshqa bo‘g‘im kasalliklari — masalan, podagra yoki revmatoid artrit bo‘g‘imni oldindan shikastlaydi.
Muhim: oddiy yugurish yoki faol sport sog‘lom bo‘g‘imda artroz xavfini oshirmaydi. Aksincha, harakatsizlik mushaklarni zaiflashtiradi va bo‘g‘imni himoyasiz qoldiradi.
Artroz belgilari
Artroz odatda sekin, oylar va yillar davomida rivojlanadi. Asosiy belgilar:
- harakatda kuchayadigan og‘riq — yurish, zinadan tushish, uzoq tik turishda kuchayadi, dam olganda kamayadi;
- ertalabki qotish qisqa — odatda 30 daqiqadan kam davom etadi, bo‘g‘im «yoyilgach» o‘tib ketadi; uzoq o‘tirgandan keyin turganda ham shunday bo‘ladi;
- qisirlash va g‘ijirlash (krepitatsiya) harakat paytida;
- harakat hajmining kamayishi — tizzani to‘liq bukish yoki yozish, oyoq kiyimini kiyish qiyinlashadi;
- bo‘g‘imning kattalashishi, deformatsiyasi, barmoqlarda qattiq tugunchalar;
- vaqti-vaqti bilan bo‘g‘imda suyuqlik yig‘ilishi (shish), ayniqsa ko‘p yurgandan keyin;
- kasallik og‘irlashganda — kechasi va dam olayotganda ham og‘riq, «bo‘g‘im tutilib qolishi».
Rentgendagi o‘zgarishlar va og‘riq kuchi doim ham mos kelmaydi: rentgenda kuchli artroz bo‘lgan odam deyarli og‘riq sezmasligi, aksincha, kichik o‘zgarishlarda kuchli og‘riq bo‘lishi mumkin. Shuning uchun davolash rasmga emas, odamning holatiga qarab tanlanadi.
Artroz, artrit va podagra: farqi nimada
Bu nomlar ko‘pincha chalkashtiriladi. Artroz — asosan tog‘ay va bo‘g‘im tuzilishining o‘zgarishi, yallig‘lanish kuchsiz, og‘riq harakat bilan bog‘liq, ertalabki qotish qisqa. Artrit — bo‘g‘im yallig‘lanishi: masalan, revmatoid artritda bir nechta bo‘g‘im (ko‘pincha qo‘l panjasi) simmetrik shishadi, ertalabki qotish bir soat va undan ko‘p davom etadi, holsizlik bo‘ladi. Podagra esa to‘satdan, ko‘pincha tunda bitta bo‘g‘imning qizarib, shishib, chidab bo‘lmas og‘rishi bilan boshlanadi. Umurtqa pog‘onasidagi og‘riqlar ko‘pincha osteoxondroz bilan bog‘lanadi. Bu kasalliklarni davolash butunlay farq qiladi, shuning uchun tashxisni shifokor qo‘yishi kerak.
Artroz qanday aniqlanadi
45 yoshdan oshgan, harakatda bo‘g‘imi og‘riydigan va ertalabki qotishi 30 daqiqadan oshmaydigan odamda artroz tashxisini ko‘pincha shifokor suhbat va ko‘rik asosida qo‘yadi. Xalqaro tavsiyalar (NICE, EULAR) bunday holatda tasvirli tekshiruvni har doim ham zarur deb hisoblamaydi.
- rentgen — bo‘g‘im tirqishining torayishi, osteofitlar, suyak zichlashuvini ko‘rsatadi; boshqa sabablarni istisno qilish yoki operatsiyani rejalashtirishda kerak;
- MRT yoki UTT — faqat alohida holatlarda (menisk, bog‘lam shikastlanishi gumon qilinsa);
- qon tahlillari artrozni tasdiqlamaydi, lekin revmatoid artrit yoki podagrani istisno qilish uchun buyurilishi mumkin;
- bo‘g‘im shishgan bo‘lsa, ba’zan bo‘g‘im suyuqligi olinib tekshiriladi.
Artroz bosqichlari (darajalari)
Shifokorlar rentgen o‘zgarishlarini ko‘pincha Kellgren–Lourens shkalasi bo‘yicha 0 dan 4 gacha baholaydi. Oddiy tilda: 1-bosqich — shubhali, juda kichik o‘zgarishlar; 2-bosqich — aniq osteofitlar, tirqish biroz toraygan; 3-bosqich — tirqish sezilarli toraygan, ko‘p osteofitlar; 4-bosqich — tirqish deyarli yo‘q, suyak deformatsiyasi kuchli. Ammo «bosqich» davolashni yolg‘iz o‘zi belgilamaydi: hatto 3–4-bosqichda ham mashqlar foyda beradi, operatsiya esa rasmga emas, og‘riq va hayot sifatiga qarab hal qilinadi.
Artroz kasalligi davolash usullari
Artrozni to‘liq qaytaradigan dori hozircha yo‘q. Davolashning maqsadi — og‘riqni kamaytirish, harakatni saqlash va kasallik rivojini sekinlashtirish. Barcha xalqaro tavsiyalarda (OARSI, ACR, NICE, EULAR) davolash bir xil asosdan boshlanadi.
1. Jismoniy mashqlar — asosiy davo
Mushaklarni (ayniqsa sonning old yuzasi mushaklarini) mustahkamlovchi mashqlar va aerob faollik — yurish, velosiped, suzish, suvda gimnastika — artrozda eng isbotlangan usul. Ular og‘riqni ko‘plab dorilar darajasida kamaytiradi va nojo‘ya ta’siri deyarli yo‘q. Mashq paytida yengil og‘riq xavfli emas; agar u mashqdan keyin bir-ikki soatda o‘tib ketsa, yuklama to‘g‘ri tanlangan. Harakatdan qochish, aksincha, bo‘g‘imni yanada zaiflashtiradi.
2. Vaznni kamaytirish
Ortiqcha vazn bo‘lsa, uni 5–10% ga kamaytirish tizza og‘rig‘ini sezilarli yengillashtiradi: har bir tashlangan kilogramm yurishda tizzaga tushadigan yukni bir necha kilogrammga kamaytiradi. O‘z vazningiz me’yorda yoki yo‘qligini tana vazni indeksi kalkulyatori yordamida tekshirib ko‘ring.
3. Fizioterapiya va yordamchi vositalar
Fizioterapevt yoki LFK mutaxassisi shaxsiy mashqlar dasturini tuzadi. Qulay, yumshoq tagli poyabzal, kerak bo‘lsa hassa (og‘riqli oyoqqa qarama-qarshi qo‘lda), tizza uchun bandaj yordam berishi mumkin. Issiq yoki sovuq kompress vaqtincha og‘riqni yengillashtiradi.
4. Dori vositalari
- Mahalliy NYaQV (yallig‘lanishga qarshi gel yoki surtmalar) — tizza va qo‘l artrozida birinchi navbatdagi dori: samarali va tabletkalarga qaraganda xavfsizroq;
- NYaQV tabletkalari (masalan, ibuprofen, naproksen va boshqalar) — og‘riq kuchli bo‘lganda qisqa kurslarda, yo‘riqnomaga rioya qilgan holda; me’da yarasi, buyrak kasalligi, yurak yetishmovchiligi, yuqori qon bosimi bo‘lsa yoki qon suyultiruvchi dori ichsangiz, avval shifokor bilan maslahatlashing;
- paratsetamol — xavfsiz hisoblanadi, ammo artrozdagi samarasi kichik; yo‘riqnomadagi kunlik me’yordan oshirmaslik, jigar kasalligida ehtiyot bo‘lish kerak;
- kuchliroq og‘riq qoldiruvchilarni (masalan, opioidlarni) uzoq muddat ishlatish tavsiya etilmaydi.
5. Bo‘g‘imga ukollar
Glyukokortikoid (gormon) ukoli kuchli og‘riq yoki bo‘g‘imda shish bo‘lganda bir necha hafta yengillik beradi. Uni faqat shifokor qiladi va yiliga bir necha martadan ko‘p qilinmaydi. Gialuron kislotasi ukollarining samarasi kichik va o‘zgaruvchan — ba’zi odamlarga yordam beradi, lekin ko‘plab tavsiyalar uni muntazam qo‘llashni tavsiya etmaydi. PRP (plazma) va «ildiz hujayra» ukollari hali yetarli darajada isbotlanmagan va qimmat.
6. Xondroprotektorlar haqida halol gap
Glyukozamin va xondroitin asosidagi preparatlar keng reklama qilinadi, ammo yirik tadqiqotlarda ularning og‘riqqa ta’siri platsebodan deyarli farq qilmagan, tog‘ayni «tiklashi» isbotlanmagan. Shuning uchun NICE, ACR va OARSI ularni tavsiya etmaydi. Ular odatda zararsiz, lekin mashq va vazn tashlash o‘rnini bosa olmaydi.
7. Operatsiya — bo‘g‘im protezi
Agar boshqa usullar yordam bermasa, og‘riq uyqu va kundalik hayotni buzsa, bo‘g‘imni endoprotez bilan almashtirish (tizza yoki son-chanoq bo‘g‘imi) juda samarali operatsiya hisoblanadi. Artrozda tizzani artroskopik «tozalash» va «yuvish» foyda bermaydi va tavsiya etilmaydi.
Artroz bilan yashash: kundalik maslahatlar
- har kuni harakat qiling, uzoq vaqt bir joyda o‘tirmang;
- og‘riq kuchaygan kunlarda yuklamani kamaytiring, lekin butunlay to‘xtatmang;
- yurishni og‘riqsiz masofadan boshlab, asta-sekin uzaytiring;
- muvozanat mashqlari yiqilish xavfini kamaytiradi;
- uyda pastak o‘rindiqlardan, chuqur cho‘kkalashdan qoching;
- bo‘g‘imni «isitadigan» noma’lum surtmalar va «mo‘jizaviy» kapsulalarga pul sarflashdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Xulosa
Artroz — bo‘g‘imning surunkali kasalligi bo‘lib, asosan tizza, son-chanoq va qo‘l bo‘g‘imlarida uchraydi. Uning asosiy belgilari — harakatda kuchayadigan og‘riq, qisqa ertalabki qotish va qisirlash. Tashxis ko‘pincha ko‘rik asosida qo‘yiladi, rentgen esa yordamchi. Eng samarali davo — muntazam mashqlar va ortiqcha vaznni kamaytirish; dorilar, ukollar va operatsiya ularni to‘ldiradi. Isitma bilan bo‘g‘im qizib shishsa — kutmasdan shoshilinch yordamga murojaat qiling.
Yana o‘qing: brutsellyoz.
Mavzuga yaqin maqolalar: koksartroz.
Mavzuga yaqin maqolalar: artrit va revmatoid artrit.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen tabletka, Paratsetamol tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Artroz nima?
Artroz (osteoartrit) — bo‘g‘im tog‘ayi yupqalashib, uning ostidagi suyak va bo‘g‘im atrofi to‘qimalari o‘zgaradigan surunkali kasallik. U harakatda og‘riq, qisqa ertalabki qotish va harakat cheklanishi bilan namoyon bo‘ladi.
Artroz kasalligi davolash mumkinmi?
Tog‘ayni to‘liq tiklab bo‘lmaydi, lekin og‘riqni kamaytirish va harakatni saqlash mumkin. Asosiy davo — mashqlar va vazn tashlash, qo‘shimcha ravishda mahalliy yallig‘lanishga qarshi gellar, kerak bo‘lsa tabletkalar va ukollar, og‘ir holatda esa bo‘g‘im protezi.
Artroz kasalligi belgilari qanday?
Artroz kasalligi belgilari (kirillchada ko‘pincha «артроз касаллиги белгилари» deb qidiriladi): yurish va zinadan tushishda kuchayadigan og‘riq, ertalab 30 daqiqagacha davom etadigan qotish, harakatda qisirlash, bo‘g‘imning kattalashishi va harakat hajmining kamayishi.
Tizza artrozida yurish mumkinmi?
Ha, va hatto zarur. Muntazam yurish va mushaklarni mustahkamlash tizza og‘rig‘ini kamaytiradi. Yuklamani asta-sekin oshiring va og‘riq mashqdan keyin uzoq saqlanib qolsa, hajmini kamaytiring.
Xondroprotektorlar artrozga yordam beradimi?
Glyukozamin va xondroitinning samarasi tadqiqotlarda deyarli platsebo darajasida bo‘lgan, shuning uchun xalqaro tavsiyalar ularni tavsiya etmaydi. Ularga umid bog‘lab mashq va vazn nazoratini qoldirmang.







