Kamqonlik (anemiya) — qonda gemoglobin yoki eritrotsitlar miqdori kamayib, a’zo va to‘qimalarga kislorod yetarli darajada yetib bormaydigan holat. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda har to‘rt kishidan biri, ayniqsa yosh bolalar, homilador va hayz ko‘radigan ayollar kamqonlikdan aziyat chekadi. O‘zbekistonda ham bu eng ko‘p uchraydigan muammolardan biri.
Kamqonlik — alohida kasallik emas, balki biror sababning natijasi. Shuning uchun «kamqonlik davolash» deganda faqat temir ichish emas, avval aynan nima sababdan gemoglobin tushganini aniqlash tushuniladi. Quyida kamqonlik turlari va sabablari, belgilari, darajalari, oqibatlari, tashxis va davolash tamoyillari haqida so‘z yuritamiz.
Kamqonlik nima va qachon tashxis qo‘yiladi
Gemoglobin — eritrotsitlar ichidagi temir saqlovchi oqsil bo‘lib, o‘pkadan kislorodni olib, butun tanaga tarqatadi. Uning miqdori kamaysa, yurak tezroq urib, kislorod tanqisligini qoplashga harakat qiladi, odam esa holsizlik va hansirashni sezadi.
JSST mezonlariga ko‘ra kamqonlik taxminan quyidagi chegaralardan past bo‘lganda qayd etiladi: kattalar erkaklarda gemoglobin 130 g/l, homilador bo‘lmagan ayollarda 120 g/l, homilador ayollarda va 5 yoshgacha bolalarda 110 g/l. Yosh, jins va laboratoriyaga qarab me’yorlar biroz farq qiladi — batafsil jadvallarni gemoglobin normasi maqolasida topasiz.
Kamqonlik turlari va sabablari
Temir tanqisligi kamqonligi
Eng ko‘p uchraydigan tur — barcha holatlarning yarmidan ko‘pi. Organizmga temir kam tushganda, yaxshi so‘rilmaganda yoki qon yo‘qotish orqali ko‘p sarflanganda rivojlanadi. Asosiy sabablar:
- ko‘p va uzoq davom etadigan hayz, bachadon miomasi;
- homiladorlik va emizish davri, tez-tez tug‘ish;
- oshqozon-ichakdan sezilmas qon ketishi: yara, gemorroy, poliplar, o‘sma;
- temirning so‘rilishi buzilishi: atrofik gastrit, seliakiya, oshqozon operatsiyalari;
- go‘sht kam iste’mol qilinadigan ovqatlanish, kichik bolalarda faqat sut bilan oziqlantirish;
- tez-tez donorlik, ichak gijjalari.
Muhim qoida: erkaklarda va menopauzadagi ayollarda temir tanqisligi aniqlansa, birinchi navbatda oshqozon-ichakdan qon ketishi istisno qilinadi. Bunday holatda faqat temir ichib qo‘yish xavfli bo‘lishi mumkin, chunki asosiy sabab — masalan, yara yoki ichak o‘smasi — e’tibordan chetda qoladi.
B12 va foliy kislotasi yetishmovchiligi kamqonligi
Bu vitaminlar yetishmasa, ilik katta, lekin «nuqsonli» eritrotsitlar ishlab chiqaradi (megaloblast kamqonlik). B12 tanqisligi ko‘pincha keksalarda, atrofik gastrit va oshqozon operatsiyasidan keyin, vegetarianlarda hamda metformin yoki oshqozon kislotasini kamaytiruvchi dorilarni uzoq ichadiganlarda uchraydi. Uning o‘ziga xos belgilari — qo‘l-oyoqda uvishish, muvozanat buzilishi, xotira pasayishi, tilning qizarib silliqlashishi. Foliy kislotasi tanqisligi ko‘proq kam sabzavot iste’mol qilish, alkogol va homiladorlik bilan bog‘liq.
Surunkali kasalliklar kamqonligi
Surunkali yallig‘lanish, infeksiyalar, revmatoid artrit, buyrak yetishmovchiligi va onkologik kasalliklarda organizm temirni «qamab qo‘yadi», buyraklar esa eritropoetin gormonini kam ishlab chiqaradi. Bu tur ikkinchi o‘rinda turadi. Masalan, qandli diabetda buyrak zararlanishi kamqonlikka olib kelishi mumkin — bu haqda diabet va kamqonlik maqolasida yozganmiz. Qalqonsimon bez faoliyati pasayishi ham gemoglobinni tushiradi.
Gemolitik kamqonlik
Eritrotsitlar me’yordagidan tezroq parchalanadi. Sabablari — irsiy nuqsonlar (masalan, G6FD fermenti tanqisligi: bunday odamlarda ayrim dorilar yoki dukkakli bakla iste’moli keskin gemoliz chaqiradi), autoimmun jarayonlar, ayrim infeksiyalar va dorilar. Belgilari: teri va ko‘z oqining sarg‘ayishi, siydikning to‘q rangga kirishi, taloq kattalashishi.
Talassemiya
Gemoglobin tuzilishining irsiy buzilishi. O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekistonda beta-talassemiya tashuvchiligi nisbatan ko‘p uchraydi. Tashuvchilarda (kichik talassemiya) gemoglobin biroz past, eritrotsitlar mayda, lekin ferritin me’yorda bo‘ladi. Bunday odamga temir dori yordam bermaydi, uzoq ichilsa esa temir to‘planib zarar qiladi. Ikkala turmush o‘rtog‘i tashuvchi bo‘lsa, bolada og‘ir talassemiya xavfi bor — shuning uchun nikohdan oldingi tibbiy ko‘rik va genetik maslahat muhim.
Aplastik kamqonlik
Kam uchraydigan, lekin og‘ir holat: suyak iligi barcha qon hujayralarini kam ishlab chiqaradi. Kamqonlik bilan birga tez-tez infeksiyalar va qon ketishga moyillik kuzatiladi. Gematolog tomonidan shoshilinch tekshiruv talab etiladi.
Kamqonlik belgilari
Yengil kamqonlik uzoq vaqt hech qanday belgi bermasligi mumkin, ayniqsa sekin rivojlansa — organizm moslashib oladi. Gemoglobin pasaygan sari quyidagilar paydo bo‘ladi:
- doimiy holsizlik, tez charchash, ish qobiliyati pasayishi;
- teri, lab va ko‘z qovog‘i ichki yuzasining oqarishi;
- zinaga chiqqanda yoki yurganda hansirash, yurak tez urishi (taxikardiya);
- bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i, ko‘z oldi qorong‘ilashishi;
- qo‘l-oyoq sovuq bo‘lishi, sovuqqa chidamsizlik;
- diqqatni jamlay olmaslik, uyquchanlik, asabiylik;
- yurak sohasida noqulaylik, ayniqsa yurak kasalligi bor keksalarda.
Temir tanqisligiga xos qo‘shimcha belgilar: soch to‘kilishi, tirnoqlarning mo‘rtlashishi va qoshiqsimon botiqlashishi, og‘iz burchaklarida yoriqlar, tilning achishishi, bo‘r, tuproq, muz yoki xom guruch yeyish istagi (pika), oyoqlarda bezovtalik sindromi.
Kamqonlik darajalari
JSST kamqonlikni gemoglobin darajasiga qarab uch darajaga ajratadi. Homilador bo‘lmagan ayollar va erkaklar uchun: yengil — 110 g/l dan me’yorning pastki chegarasigacha, o‘rta — 80–109 g/l, og‘ir — 80 g/l dan past. Homiladorlarda chegaralar biroz past: yengil 100–109, o‘rta 70–99, og‘ir 70 g/l dan kam.
MDH mamlakatlari amaliyotida ko‘pincha boshqacha bo‘linish ham ishlatiladi: I daraja — 90 g/l dan yuqori, II daraja — 70–90 g/l, III daraja — 70 g/l dan past. Daraja qanchalik og‘ir bo‘lsa, shunchalik tez tekshiruv va davolash zarur, lekin hatto yengil kamqonlikning ham sababi aniqlanishi kerak.
Kamqonlik oqibatlari
Davolanmagan kamqonlik faqat charchoq bilan cheklanmaydi:
- yurakga yuk ortadi: yurak urishi tezlashadi, vaqt o‘tib yurak yetishmovchiligi kuchayishi, stenokardiya xurujlari ko‘payishi mumkin;
- homiladorlikda erta tug‘ruq, kam vaznli chaqaloq tug‘ilishi va tug‘ruqdan keyingi qon ketishning og‘irroq kechish xavfi oshadi;
- bolalarda o‘sish, aqliy rivojlanish, o‘qish va diqqat sustlashadi, ba’zi o‘zgarishlar keyin to‘liq tiklanmasligi mumkin;
- immunitet pasayadi, infeksiyalar tez-tez qaytalanadi;
- keksalarda yiqilish, xotira pasayishi va boshqa kasalliklar og‘irlashuvi;
- B12 tanqisligida — davolanmasa qaytmas asab tizimi shikastlanishi.
Tashxis: qanday tahlillar topshiriladi
Kamqonlikni aniqlash umumiy qon tahlilidan boshlanadi: gemoglobin, eritrotsitlar soni, MCV (eritrotsit hajmi), MCH, retikulotsitlar. MCV past bo‘lsa — temir tanqisligi yoki talassemiya, yuqori bo‘lsa — B12 yoki foliy kislotasi tanqisligi haqida o‘ylanadi.
Keyingi qadam — temir zaxirasini baholash. Eng ishonchli ko‘rsatkich — ferritin tahlili: uning pastligi temir tanqisligini tasdiqlaydi. Yallig‘lanishda ferritin soxta normal bo‘lishi mumkin, shuning uchun shifokor zarur bo‘lsa zardob temiri, transferrin to‘yinganligi va C-reaktiv oqsilni ham buyuradi. Holatga qarab B12, foliy kislotasi, bilirubin, buyrak ko‘rsatkichlari, najasda yashirin qon testi, gemoglobin elektroforezi (talassemiyaga), ginekolog ko‘rigi, gastroskopiya yoki kolonoskopiya tavsiya etiladi.
Kamqonlik davolash tamoyillari
Davolash kamqonlik turi va sababiga bog‘liq. Asosiy tamoyil — sababni bartaraf etish va yetishmayotgan moddani to‘ldirish. Dori turi, dozasi va muddatini faqat shifokor belgilaydi.
- Temir tanqisligida odatda ichish uchun temir preparatlari buyuriladi. Ular ko‘pincha och qoringa yoki ovqatdan oldin, choy, qahva va sut bilan emas, balki suv yoki C vitaminiga boy sharbat bilan ichiladi. Shifokor ba’zan kunora qabul qilishni tavsiya etadi — bu so‘rilishni yaxshilaydi va oshqozonga yengilroq. Najasning qora rangga kirishi temir dorilarida odatiy holat;
- gemoglobin odatda 2–4 haftada ko‘tarila boshlaydi, lekin zaxirani to‘ldirish uchun davolash me’yorga yetgandan keyin ham bir necha oy davom ettiriladi. Dorini o‘zboshimchalik bilan erta to‘xtatmang;
- tabletkalarni ko‘tara olmaslik, so‘rilish buzilishi yoki og‘ir holatlarda temir tomir orqali yuboriladi — bu faqat tibbiy muassasada;
- B12 tanqisligida ko‘pincha vitamin inyeksiya shaklida, so‘rilish buzilmagan bo‘lsa — tabletkada buyuriladi; ba’zi bemorlarga umrbod kerak bo‘ladi;
- surunkali kasallik va buyrak kamqonligida asosiy kasallik davolanadi, ayrim hollarda eritropoetin preparatlari qo‘llanadi;
- og‘ir kamqonlik, yurak muammolari yoki faol qon ketishda shifoxonada qon quyiladi.
O‘zboshimchalik bilan temir ichish xavfsiz emas: talassemiya va ayrim boshqa holatlarda temir organizmda to‘planib, jigar va yurakka zarar yetkazadi, haqiqiy sabab esa aniqlanmay qoladi. Bolalar uchun temir tabletkalari bilan zaharlanish xavfli — dorilarni ular yeta olmaydigan joyda saqlang.
Kamqonlikni uy sharoitida davolash mumkinmi?
Halol javob: ovqat bilan tashxis qo‘yilgan kamqonlikni tuzatib bo‘lmaydi — temir zaxirasi tugagan bo‘lsa, faqat dori orqali uni tiklash mumkin. Lekin to‘g‘ri ovqatlanish davolashga yordam beradi va kamqonlik qaytalanishining oldini oladi:
- temirning eng yaxshi so‘riladigan manbalari — mol go‘shti, qo‘y go‘shti, jigar, parranda, baliq;
- o‘simlik manbalari — mosh, no‘xat, loviya, yasmiq, grechka, ismaloq, quritilgan o‘rik; ularni C vitaminiga boy pomidor, bulg‘or qalampiri, ko‘katlar, sitrus bilan birga iste’mol qiling;
- ovqat ustidan choy ichmang — ko‘k va qora choy temir so‘rilishini sezilarli kamaytiradi; choyni ovqatdan 1–2 soat keyin iching;
- B12 manbalari — go‘sht, tuxum, sut mahsulotlari; foliy kislotasi — ko‘katlar, dukkaklilar;
- anor, olma va lavlagi foydali, lekin ularda temir kam — ular dorining o‘rnini bosmaydi.
Homiladorlikda kamqonlik
Homiladorlikda qon hajmi oshadi, homila va yo‘ldosh uchun temir ehtiyoji ko‘payadi, shuning uchun kamqonlik juda ko‘p uchraydi. JSST homiladorlarga butun davr mobaynida temir va foliy kislotasini profilaktik qabul qilishni tavsiya etadi; foliy kislotasini homiladorlikni rejalashtirish bosqichidan boshlash homilada nerv nayi nuqsonlari xavfini kamaytiradi. Gemoglobin har trimestrda tekshiriladi, preparat va dozani ayollar maslahatxonasidagi shifokor belgilaydi. Haftalar bo‘yicha tavsiyalarni homiladorlik kalendarida kuzatib boring.
Bolalarda kamqonlik
Sog‘lom to‘liq muddatli chaqaloq onadan olgan temir zaxirasi taxminan 4–6 oyga yetadi. Shundan keyin temirga boy qo‘shimcha ovqat (go‘sht pyuresi, temir bilan boyitilgan bo‘tqalar) kiritilmasa, kamqonlik rivojlanadi. Chala tug‘ilgan bolalar, egizaklar va bir yoshgacha sigir suti ichgan bolalarda xavf yuqori. Bir yoshdan keyin ham sutni haddan ortiq ko‘p ichish (kuniga yarim litrdan ko‘p) bolaning ishtahasini bosib, temir tanqisligiga olib keladi. Bola rangpar, lanj, ishtahasi yo‘q bo‘lsa yoki tuproq, bo‘r yeyishga moyil bo‘lsa — pediatrga ko‘rsating va umumiy qon tahlili topshiring.
Xulosa
Kamqonlik — gemoglobin pasayishi bilan kechadigan va turli sabablarga ega holat. Eng ko‘p uchraydigan turi temir tanqisligi bo‘lsa-da, B12 tanqisligi, surunkali kasalliklar, gemoliz va O‘zbekistonda ko‘p uchraydigan talassemiyani ham unutmaslik kerak. Tashxis umumiy qon tahlili va ferritindan boshlanadi, davolashni esa shifokor sababga qarab tanlaydi. Ovqatlanish yordam beradi, lekin dori o‘rnini bosmaydi.
Mavzuga yaqin maqolalar: doimiy charchoq, bosh aylanishi, hayz sikli.
Mavzuga yaqin maqolalar: bezovta oyoqlar sindromi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Metformin tabletka.
Mavzuga oid dorilar haqida: Fersinol tomchi. Dorini faqat shifokor tavsiyasi bilan qabul qiling.
Ko‘p beriladigan savollar
Kamqonlik belgilari qanday bo‘ladi?
Asosiy belgilar — holsizlik, tez charchash, rangparlik, hansirash, yurak tez urishi, bosh aylanishi va qo‘l-oyoq sovqotishi. Temir tanqisligida soch to‘kilishi, tirnoq mo‘rtlashishi va bo‘r yoki muz yeyish istagi ham kuzatiladi.
Kamqonlikni uy sharoitida davolash mumkinmi?
Tasdiqlangan kamqonlikni faqat ovqat bilan davolab bo‘lmaydi. Uyda shifokor buyurgan dorini to‘g‘ri ichish, ovqat ustidan choy ichmaslik va go‘sht, dukkakli, ko‘katlarni ko‘paytirish mumkin. Davolashni sababni aniqlagan shifokor belgilaydi.
Kamqonlik darajalari qanday?
JSST bo‘yicha: yengil (110 g/l dan me’yorgacha), o‘rta (80–109 g/l) va og‘ir (80 g/l dan past). Homiladorlarda chegaralar pastroq. MDH amaliyotida I, II va III darajalar ishlatiladi.
Kamqonlik oqibatlari qanday bo‘lishi mumkin?
Davolanmasa yurakka yuk ortadi, immunitet pasayadi, homiladorlikda erta tug‘ruq va kam vaznli bola tug‘ilish xavfi oshadi, bolalarda o‘sish va aqliy rivojlanish sustlashadi. B12 tanqisligi asab tizimiga qaytmas zarar yetkazishi mumkin.
Kamqonlik davolash qancha davom etadi?
Temir tanqisligida gemoglobin 2–4 haftada ko‘tarila boshlaydi, lekin zaxirani tiklash uchun davolash odatda bir necha oy davom etadi. Muddatni nazorat tahlillari asosida shifokor belgilaydi.







