Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Bezovta oyoqlar sindromi: sabablari va davolash

Bezovta oyoqlar sindromi nima: kechqurun va tunda oyoqlarni qimirlatish istagi, dam olganda kuchayishi. Tashxis mezonlari, temir tanqisligi va ferritin 75 dan past bo‘lishi, homiladorlik, buyrak kasalligi, belgilarni kuchaytiradigan dorilar, uyqu gigiyenasi, davo guruhlari va oyoq tortishishidan farqi.

Xasan BoliyevX
Xasan BoliyevYangilangan: 16-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan8 daqiqada o'qiladi
2
Pijamadagi ayol kechasi karavot chetida o‘tirib, uxlay olmay oyoqlarini cho‘zmoqda

Davomini o'qing

Qishki qo‘lqop kiygan qo‘llar sovuq havoda termos va issiq ichimlik krujkasini ushlab turibdi
Kasalliklar

Reyno sindromi: sovuqda barmoqlar oqarishi, sabablari va davolash

4-noyabr·8 daq
Mutaxassis kushetkada yotgan bemorning oyoq kaftini qo‘llari bilan tekshirmoqda
Kasalliklar

Yassi oyoqlik: belgilari, darajalari, mashqlar va davolash

4-noyabr·10 daq
Qorin og‘rig‘i bilan ovqatdan keyin bezovtalik his qilayotgan odam
Kasalliklar

Ta’sirlangan ichak sindromi: belgilari, sabablari, tashxis va davolash

24-aprel, 2023·9 daq
Tibbiy niqob va ko‘k qo‘lqop kiygan shifokor jingalak sochli bemorning og‘zini ochtirib tomog‘ini ko‘rmoqda
Kasalliklar

Faringit: belgilari, sabablari va davolash — anginadan farqi

4-noyabr·9 daq
Nuqtali ko‘ylakdagi erkak deraza yonida turib bilagini qashimoqda
Kasalliklar

Qo‘tir kasalligi: belgilari, yuqish yo‘llari va davolash

4-noyabr·8 daq
Shifokor bemor bilan tahlil natijalarini muhokama qilmoqda — gepatit C tashxisi
Kasalliklar

Gepatit C: belgilari, qanday yuqadi va davolanadimi

25-oktabr·8 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Bezovta oyoqlar sindromi nima
  2. Tashxis mezonlari
  3. Oyoq tortishishi (spazm) bilan farqi
  4. Temir tanqisligi bilan aloqasi
  5. BOSni qo‘zg‘atadigan va kuchaytiradigan holatlar
  6. Uyda nima yordam beradi
  7. Davolash guruhlari
  8. Qachon shifokorga borish kerak
  9. Xulosa
  10. Ko‘p beriladigan savollar

Kun bo‘yi hammasi yaxshi, lekin kechqurun divanga yoki yotoqqa yotishingiz bilan oyoqlarda tushunib bo‘lmaydigan noxush sezgi boshlanadi: go‘yo ichida nimadir o‘rmalayotgandek, tortilayotgandek yoki «tinchlik bermayotgandek». Oyoqni qimirlatsangiz yoki yursangiz, biroz yengillashadi, tinchlansangiz — yana qaytadi. Natijada uxlab qolish soatlab cho‘ziladi. Bunday holat bezovta oyoqlar sindromi (BOS, inglizcha restless legs syndrome, RLS) deb ataladi.

Bu sindrom keng tarqalgan: katta yoshlilarning taxminan 5–10 foizida uchraydi, ayollarda ikki baravar tez-tez. Ko‘pchilik uni «asabdan» yoki «charchoqdan» deb o‘ylab, yillar davomida shifokorga bormaydi. Holbuki sabablari ko‘pincha aniq va davo samarali bo‘lishi mumkin. Quyida belgilari, tashxis mezonlari, temir bilan aloqasi, yomonlashtiruvchi omillar va davolash yo‘llarini ko‘rib chiqamiz.

Bezovta oyoqlar sindromi nima

BOS — oyoqlarni qimirlatishga qarshilik qilib bo‘lmaydigan istak bilan namoyon bo‘ladigan nevrologik-sensor holat. Bu «og‘riq» emas, aksincha o‘ziga xos noqulaylik: bemorlar uni «o‘rmalash», «qaynash», «elektr toki», «ichidan qichish», «tortish» deb ta’riflaydi. Sezgi odatda boldir va son ichida, ba’zan qo‘llarda ham bo‘ladi, ko‘pincha ikkala oyoqda.

Kasallikning aniq mexanizmi to‘liq o‘rganilmagan. Asosiy gipotezalar: miyada temir almashinuvining buzilishi va dofamin (harakat va mukofot bilan bog‘liq modda) tizimidagi nomutanosiblik. Irsiy moyillik ham muhim: yaqin qarindoshlarda bo‘lsa, xavf ortadi.

Tashxis mezonlari

BOS tahlil bilan emas, bemor hikoyasi asosida qo‘yiladi. Xalqaro mezonlar (IRLSSG) bo‘yicha to‘rtta asosiy belgi birgalikda bo‘lishi kerak:

  • oyoqlarni qimirlatish istagi, odatda noxush sezgi bilan birga (yoki ular tufayli);
  • dam olganda kuchayadi yoki boshlanadi — o‘tirganda, yotganda, uzoq yo‘lda, kinoteatrda;
  • harakatdan yengillashadi — yurish, cho‘zilish, oyoqni silkitish vaqtida kamida qisman;
  • kechqurun yoki tunda yomonlashadi — kunning boshida ancha kuchsiz yoki yo‘q.

Beshinchi shart: bu belgilar boshqa sabab bilan tushuntirilmasligi kerak (masalan, oyoq mushaklari tortishishi, artrit, venoz yetishmovchilik yoki shunchaki noqulay holat bilan).

Tungi harakatlar va uyqu

BOS bilan kasallanganlarning ko‘pchiligida uyqu paytida oyoqlarning o‘zi-o‘zidan, har 20–40 soniyada tekislanishi (davriy oyoq harakatlari) kuzatiladi. Odam buni sezmasligi mumkin, lekin yaqinlari bilishadi, ba’zida bu uyquni bo‘lib, ertalab charchoq va uyquchanlikka olib keladi. Surunkali uyqu yetishmasligi esa kayfiyat, diqqat va yurak-qon tomir salomatligiga ta’sir qiladi.

Oyoq tortishishi (spazm) bilan farqi

Ikkala holat ham tunda bezovta qilgani uchun chalkashtiriladi, lekin ular boshqa-boshqa:

  • tortishishda mushak qattiq qisqarib, tosh bo‘lib qoladi, o‘tkir og‘riq bor, mushakni silash yoki cho‘zish yordam beradi va bir necha daqiqada o‘tadi;
  • BOSda mushak qotib qolmaydi: asosiy sezgi — ichki noqulaylik va harakatga ehtiyoj, og‘riq asosiy emas; yurish yengillashtiradi, lekin tinchlansangiz yana qaytadi, bir necha soat davom etishi mumkin;
  • tortishish ko‘pincha bitta mushakda bo‘ladi, BOS esa butun oyoqda va simmetrik.

Temir tanqisligi bilan aloqasi

BOS va temir tanqisligi o‘rtasidagi bog‘liqlik eng yaxshi isbotlangan omillardan biri. Qonda gemoglobin normal bo‘lsa ham, zaxira temirning (ferritin) kamayishi miyada temir yetishmovchiligiga olib kelishi va belgilarni kuchaytirishi mumkin. Shuning uchun BOS shubha qilinganda ferritin tahlili birinchi o‘rinda turadi.

Zamonaviy tavsiyalarda BOS bemorlarida ferritin 75 mkg/l dan past bo‘lsa, temir preparatlarini sinab ko‘rish tavsiya etiladi (ayrim manbalarda chegara 50–100 oralig‘ida beriladi, ya’ni ferritinning «normal» deb hisoblanadigan chegarasi BOS uchun yuqoriroq). Shifokor transferrin to‘yinishini ham ko‘radi. Agar tanqislik sababi aniq bo‘lmasa (ayniqsa erkaklarda va postmenopauzadagi ayollarda), qon yo‘qotish manbasini, masalan hazm yo‘lidan, qidirish kerak. Batafsil: kamqonlik.

BOSni qo‘zg‘atadigan va kuchaytiradigan holatlar

Ba’zan sindrom «birlamchi» (sababsiz, irsiy), ba’zan esa boshqa holat fonida paydo bo‘ladi:

  • homiladorlik — ayniqsa uchinchi trimestrda har uchinchi-to‘rtinchi ayolda; temir va folat tanqisligi hissa qo‘shadi, odatda tug‘ruqdan keyin o‘tib ketadi (homiladorlik kalendari);
  • buyrak kasalligi, ayniqsa gemodializdagi bemorlarda;
  • qandli diabet va polineyropatiya, qalqonsimon bez muammolari;
  • revmatoid artrit, periferik nerv zararlanishlari, Parkinson kasalligi, ayrim orqa miya kasalliklari;
  • uyqu apnoesi va surunkali uyqusizlik;
  • kofein, alkogol, nikotin ko‘p iste’mol qilish.

Belgilarni kuchaytiruvchi dorilar

BOS bor bo‘lsa, quyidagi dorilar ahvolni yomonlashtirishi mumkin. Ularni o‘zboshimchalik bilan bekor qilmang, shifokor bilan maslahatlashing:

  • eskirgan (birinchi avlod) antigistamin dorilar — difengidramin, xlorfenamin va shunga o‘xshash, ba’zi shamollashga qarshi aralashmalarda ham bor;
  • ba’zi antidepressantlar — SIOZS (serotonin qayta qamrab olinishini to‘suvchilar), mirtazapin, trisiklik antidepressantlar;
  • antipsixotiklar va ko‘ngil aynishiga qarshi ayrim dorilar (metoklopramid, proxlorperazin);
  • ba’zi qo‘zg‘atuvchi dorilar va ko‘p miqdordagi kofein.

Allergiya uchun antigistaminga ehtiyoj bo‘lsa, shifokor ikkinchi avlod preparatlarni tanlashi mumkin. Agar BOS yaqinda boshlangan bo‘lsa va yangi dori qabul qilgan bo‘lsangiz, buni shifokorga ayting.

Uyda nima yordam beradi

Yengil va o‘rtacha holatlarda turmush tarzidagi o‘zgarishlar ko‘pincha yetarli yoki dori bilan birgalikda yordam beradi:

  • uyqu gigiyenasi: bir vaqtda yotish va turish, yotoqxonani salqin, qorong‘i va jim saqlash, yotishdan oldin ekranlardan voz kechish;
  • kechqurun kofeinni (qahva, qora choy, kola, energetik ichimliklar) va alkogolni chiqarib tashlash, chekishni to‘xtatish;
  • kechqurun iliq vanna yoki boldirlarni massaj qilish, yotishdan oldin yengil cho‘zilish mashqlari;
  • kun davomida muntazam o‘rtacha faollik (yurish, suzish, yoga) — lekin kech kechqurun kuchli mashq qilmaslik;
  • noqulaylik boshlanganda turib biroz yurish yoki aqliy faol mashg‘ulot (kitob, krossvord) bilan chalg‘ish;
  • ovqatda temir va folatga boy mahsulotlar — qizil go‘sht, jigar, dukkaklilar, ko‘katlar; lekin temir qo‘shimchasini tahlilsiz ichmaslik kerak.

Davolash guruhlari

Dori kerakligi belgilarning qanchalik tez-tez va og‘ir bo‘lishiga bog‘liq. Kamdan-kam va yengil bo‘lsa, faqat turmush tarzi choralari yetarli. Doimiy va uyquni buzadigan holatda shifokor quyidagi guruhlardan birini tanlaydi (dozalarni bu yerda keltirmaymiz — ular individual).

Temir preparatlari (tanqislik bo‘lsa)

Ferritin past bo‘lsa, temir birinchi qadam. Og‘iz orqali qabul qilish ko‘pchilikka yetarli, lekin so‘rilish sekin; og‘ir yoki so‘rilmaydigan holatlarda tomir ichiga kiritish ko‘riladi. Natija odatda haftalar-oylar ichida ko‘rinadi, ferritin nazorati kerak.

Alfa-2-delta ligandlari

Gabapentin, pregabalin va gabapentin enakarbil zamonaviy tavsiyalarda (jumladan AASM 2024 va Yevropa tavsiyalari) ko‘pincha birinchi tanlov dorilar hisoblanadi, ayniqsa uyqusizlik, og‘riq yoki xavotir birga bo‘lsa. Yon ta’sirlari: uyquchanlik, bosh aylanishi, vazn ortishi, shish. Ular dofamin agonistlaridan farqli ravishda «augmentatsiya» chaqirmaydi.

Dofamin agonistlari va augmentatsiya xavfi

Pramipeksol, ropinirol va rotigotin oldin birinchi qator dori edi, ular belgilarni tez kamaytiradi. Lekin uzoq qo‘llanilganda augmentatsiya rivojlanishi mumkin: belgilar kunning oldingi soatlarida boshlanadi, kuchayadi va qo‘llarga ham o‘tadi, dori esa oldingidek yordam bermaydi. Shu sababli hozirgi tavsiyalarda ular birinchi qatordan chiqarilgan, kam dozada va qisqa muddatga qo‘llanadi, ba’zan impuls nazorati buzilishi (qimor, ortiqcha xarid) kabi yon ta’sirlar ham kuzatiladi. Augmentatsiya paydo bo‘lsa, dorini shifokor nazoratida boshqasiga almashtiradi.

Boshqa variantlar

Qiyin holatlarda ba’zan opioidlarning kichik miqdori nevrolog nazoratida qo‘llanadi; shuningdek pnevmatik kompression qurilmalar va ayrim neyrostimulyatorlar tadqiq qilinmoqda. Melatonin, magniy va boshqa «uyqu uchun» qo‘shimchalar BOS uchun yetarli dalilga ega emas.

Qachon shifokorga borish kerak

Quyidagi hollarda nevrolog yoki oilaviy shifokorga murojaat qiling:

  • belgilar haftasiga bir necha marta takrorlansa va uyquni buzsa;
  • kunduzgi uyquchanlik, diqqat pasayishi, kayfiyat tushishi paydo bo‘lsa;
  • BOS yaqinda yangi dori yoki homiladorlikdan keyin boshlangan bo‘lsa;
  • oyoqlarda uvishish, kuyish yoki zaiflik ham bo‘lsa (polineyropatiya bilan farqlash kerak);
  • dofamin dorilarini qabul qilayotgan bo‘lsangiz va belgilar kunning oldingi qismiga ko‘chgan bo‘lsa.

Shoshilinch yordam (103) kerak bo‘ladigan holatlar BOS uchun xos emas, lekin oyoqda to‘satdan bir tomonlama shish, qizarish va og‘riq (chuqur vena trombozi), oyoqlarda tez rivojlanayotgan zaiflik yoki siydik va najasni ushlay olmaslik paydo bo‘lsa, kutmay 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Xulosa

Bezovta oyoqlar sindromi — kechqurun va tunda dam olganda boshlanuvchi, harakat bilan yengillashuvchi oyoqlarni qimirlatish istagi. Tashxis bemor hikoyasi va to‘rt mezon asosida qo‘yiladi, uni boshqa sabablardan ajratish kerak. Eng muhim tekshiruv — ferritin: 75 mkg/l dan past bo‘lsa temir to‘ldirish foyda berishi mumkin. Uyqu gigiyenasi, kofeinni cheklash va belgilarni kuchaytiruvchi dorilarni qayta ko‘rish yordam beradi. Dori kerak bo‘lsa, birinchi tanlov odatda gabapentinoidlar, dofamin agonistlari esa augmentatsiya xavfi sababli ehtiyotkorlik bilan qo‘llanadi.

Maqolada tilga olingan dorilar: Metoklopramid tabletka, Dimedrol in’yeksiya.

Ko‘p beriladigan savollar

Bezovta oyoqlar sindromi nima?

Bu kechqurun va tunda, dam olganda kuchayadigan, harakat qilganda yengillashadigan oyoqlarni qimirlatish istagi. U o‘rmalash, tortish yoki «ichki qichish» kabi sezgilar bilan keladi va uyquni buzadi. Katta yoshlilarning taxminan 5–10 foizida uchraydi.

Bezovta oyoqlar sindromi qanday davolanadi?

Avval temir tanqisligini tekshirish (ferritin) va tuzatish, belgilarni kuchaytiradigan dorilar va kofeinni qayta ko‘rish, uyqu gigiyenasi. Doimiy og‘ir holatda shifokor gabapentin yoki pregabalin guruhini, ba’zan dofamin agonistlarini tanlaydi. Augmentatsiya xavfi sababli dofamin dorilari ehtiyotkorlik bilan qo‘llanadi.

Kechasi oyoqlar tinim bermaydi, nima qilish kerak?

Turib biroz yuring, boldirlarni cho‘zing, iliq vanna qiling, kechqurun qahva va alkogoldan saqlaning. Agar bu haftasiga bir necha marta takrorlansa, ferritin va boshqa tahlillar uchun shifokorga boring: sabab ko‘pincha temir tanqisligi bo‘ladi.

Bezovta oyoqlar sindromi va oyoq tortishishi bir xilmi?

Yo‘q. Tortishishda mushak qattiq qisqarib og‘riydi va bir necha daqiqada o‘tadi. BOSda mushak qotmaydi, asosiy sezgi — harakatga ehtiyoj va ichki noqulaylik, u tinchlikda soatlab davom etishi mumkin.

Homiladorlikda bezovta oyoqlar sindromi o‘tib ketadimi?

Ko‘pchilik ayollarda tug‘ruqdan keyin bir necha hafta ichida o‘tadi. Shu orada temir va folat tanqisligini tekshirib to‘ldirish, kechqurun yengil yurish va massaj yordam beradi. Dorilarni faqat homiladorlikni olib boruvchi shifokor bilan kelishib qabul qiling.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Xasan BoliyevX
MUALLIF

Xasan Boliyev

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Fundamental tibbiyot yo‘nalishi, 3-kurs talabasi. Kasalliklar va alomatlar mavzularida yozadi, saytdagi maqolalarni muntazam o‘qib, xatolarni tahririyatga bildiradi.

Ushbu sahifada

1/10
  1. Bezovta oyoqlar sindromi nima
  2. Tashxis mezonlari
  3. Oyoq tortishishi (spazm) bilan farqi
  4. Temir tanqisligi bilan aloqasi
  5. BOSni qo‘zg‘atadigan va kuchaytiradigan holatlar
  6. Uyda nima yordam beradi
  7. Davolash guruhlari
  8. Qachon shifokorga borish kerak
  9. Xulosa
  10. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi