Hayz — ayol organizmining sog‘ligi haqida har oy keladigan o‘ziga xos «hisobot». Sikl qanchalik muntazam ekani, hayz necha kun davom etishi va qancha qon ketishi gormonlar, qalqonsimon bez, vazn, stress va bachadon holati haqida ko‘p narsa aytadi. Shuning uchun Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti va ginekologlar hayz siklini qon bosimi yoki puls kabi «hayotiy ko‘rsatkich» deb hisoblashni tavsiya qiladi.
Bu maqolada hayz sikli qanday ishlashi, qaysi ko‘rsatkichlar normal hisoblanishi, qachon xavotirlanish kerakligi va hayz kunlarida gigiyenaga oid amaliy maslahatlarni ko‘rib chiqamiz.
Hayz nima va hayz sikli qanday kechadi
Hayz sikli — bir hayzning birinchi kunidan keyingi hayzning birinchi kunigacha bo‘lgan davr. Uni miyadagi gipotalamus va gipofiz hamda tuxumdonlar ishlab chiqaradigan gormonlar (FSG, LG, estrogen va progesteron) boshqaradi. Har oy organizm homiladorlikka tayyorlanadi: tuxumdonda tuxum hujayra yetiladi, bachadonning ichki qavati — endometriy — qalinlashadi. Homiladorlik bo‘lmasa, gormonlar darajasi tushadi va endometriy qon bilan birga ko‘chib tushadi. Ana shu jarayon hayz deb ataladi.
Siklning fazalari
- Hayz fazasi (1–5-kunlar atrofida) — endometriy ko‘chib tushadi, qon ketadi. Ba’zan qorin pastida tortuvchi og‘riq, charchoq bo‘ladi.
- Follikulyar faza — hayzning birinchi kunidan ovulyatsiyagacha. Estrogen ortadi, tuxumdonda follikul o‘sadi, endometriy qayta qalinlashadi. Siklning uzunligi asosan shu fazaga bog‘liq: u ba’zan qisqa, ba’zan uzun bo‘ladi.
- Ovulyatsiya — yetilgan tuxum hujayra tuxumdondan chiqadi. Odatda keyingi hayzdan taxminan 14 kun oldin sodir bo‘ladi, 28 kunlik siklda bu 14-kun atrofi. Homilador bo‘lish ehtimoli eng yuqori kunlarni ovulyatsiya kalendari yordamida taxminan hisoblash mumkin.
- Lyutein faza — ovulyatsiyadan keyingi hayzgacha, ko‘pchilikda 12–14 kun. Progesteron ko‘tariladi, ba’zilarda ko‘krak tortishishi, shishlar, kayfiyat o‘zgarishi kuzatiladi. Bu belgilar kuchli bo‘lsa, hayzoldi sindromi haqida o‘ylash kerak.
Hayz sikli normasi
Ko‘pchilik «28 kun» ni yagona norma deb o‘ylaydi, lekin bu faqat o‘rtacha raqam. Kattalar uchun xalqaro mezonlar quyidagicha:
- Sikl uzunligi: 21 kundan 35 kungacha (FIGO mezonlarida 24–38 kun) normal hisoblanadi.
- Muntazamlik: eng qisqa va eng uzun sikl orasidagi farq odatda 7–9 kundan oshmaydi.
- Hayz davomiyligi: 2 kundan 7 kungacha, ko‘pincha 3–5 kun.
- Qon miqdori: butun hayz davomida o‘rtacha 30–40 ml, ya’ni bir necha osh qoshig‘i. 80 ml dan ko‘pi ko‘p qon ketish hisoblanadi.
Birinchi va ikkinchi kunlarda qon ko‘proq, keyin kamayadi. Qonning rangi to‘q qizildan jigarrangacha bo‘lishi normal: oxirgi kunlarda qon sekin chiqib, oksidlangani uchun qoramtir ko‘rinadi. Kichik (tanga kattaligidan kichik) laxtalar ham uchrab turadi.
Hayz sikli qanday hisoblanadi
Qon ketishi boshlangan kun siklning 1-kuni hisoblanadi (oldingi bir-ikki kunlik jigarrang surtma emas). Keyingi hayzning birinchi kunigacha bo‘lgan kunlarni sanang — bu sizning sikl uzunligingiz. Kamida 3–6 oy yozib borsangiz, o‘zingizga xos o‘rtacha qiymat va tebranishni bilib olasiz. Buning uchun oddiy taqvim yoki telefon ilovasi yetarli; qon miqdori, og‘riq va kayfiyatni ham belgilab borish shifokor bilan suhbatda juda foydali.
Birinchi hayz va o‘smirlikdagi sikl
Birinchi hayz (menarxe) ko‘pincha 12–13 yoshda keladi, lekin 9 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan oraliq normal hisoblanadi. Odatda u ko‘krak bezlari o‘sa boshlaganidan 2–3 yil o‘tib paydo bo‘ladi. Agar qiz bola 15 yoshgacha hayz ko‘rmagan bo‘lsa yoki ko‘krak bezlari o‘sishi boshlanganiga 3 yil bo‘lsa-yu, hayz kelmasa, bolalar ginekologi yoki endokrinologga murojaat qilish kerak.
Dastlabki 2–3 yil sikl ko‘pincha notekis bo‘ladi, chunki ovulyatsiya hali har oy sodir bo‘lmaydi. O‘smirlarda 21 kundan 45 kungacha bo‘lgan sikl normal hisoblanadi. Ammo sikl 90 kundan uzun bo‘lsa, hayz 7 kundan ko‘p davom etsa yoki qon juda ko‘p ketsa, bu «yoshga xos» deb kutib o‘tirmaslik kerak: o‘smirlik davrida ham qon ivishi buzilishi, qalqonsimon bez muammolari yoki polikistoz tuxumdon sindromi aniqlanishi mumkin.
Menopauza oldidagi o‘zgarishlar
Taxminan 40–45 yoshdan keyin perimenopauza boshlanadi: tuxumdonlar faoliyati asta-sekin susayadi, sikl avval qisqaradi, keyin uzayadi, ba’zi oylarda hayz kelmay qoladi. Qon miqdori ham o‘zgaradi — ba’zan kam, ba’zan juda ko‘p. Menopauza deb oxirgi hayzdan keyin 12 oy o‘tgan holat aytiladi, u o‘rtacha 50–51 yoshda keladi.
Bu davrdagi notekislik ko‘pincha tabiiy, lekin har qanday o‘zgarishni «yosh» ga to‘nkash xato. Juda ko‘p yoki uzoq qon ketish, hayzlar orasidagi qon, ayniqsa menopauzadan keyingi har qanday qon ketish albatta ginekolog ko‘rigini talab qiladi — bu endometriy giperplaziyasi, polip yoki o‘sma belgisi bo‘lishi mumkin.
Hayz kechikishi va notekis sikl
Sikl bir oy biroz uzunroq bo‘lishi stress, kasallik, sayohat yoki vaznning keskin o‘zgarishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Jinsiy hayot bo‘lsa, birinchi navbatda homiladorlik testini qilish kerak. Uzoq davom etadigan notekislik sabablari orasida polikistoz tuxumdon sindromi, qalqonsimon bez kasalliklari, prolaktin oshishi, ortiqcha jismoniy yuklama va kam ovqatlanish bor. Bu mavzuni hayz kechikishi sabablari maqolamizda batafsil yoritganmiz.
Hayzda qon ko‘p kelishi
Ko‘p qon ketish (menorragiya) ayollarning taxminan har beshinchisida uchraydi, lekin ko‘pchilik buni «menga shunaqa» deb qabul qiladi. Quyidagi belgilar e’tibor talab qiladi:
- prokladka yoki tamponni ketma-ket bir necha soat davomida har 1–2 soatda almashtirishga to‘g‘ri keladi;
- kechasi turib almashtirish yoki ikkita prokladka ishlatish kerak bo‘ladi;
- 2–3 sm dan katta laxtalar chiqadi;
- hayz 7 kundan ko‘p davom etadi;
- kiyim va choyshab tez-tez bulg‘anadi, qon ketishi sababli uydan chiqishga qiynalasiz.
Sabablari turlicha: bachadon miomasi, endometriy polipi, adenomioz, gormonal buzilishlar, qon ivishi kasalliklari (masalan, fon Villebrand kasalligi), ba’zi dorilar va spiral. Doimiy ko‘p qon ketish temir zaxirasini tugatadi va kamqonlik (anemiya) ga olib keladi. Uning belgilari — holsizlik, bosh aylanishi, hansirash, yurak tez urishi, rangparlik, soch to‘kilishi. Shuning uchun ko‘p qon ketadigan ayolga umumiy qon tahlili va ferritin tekshiruvi tavsiya etiladi.
Diqqat: qon ketishi juda kuchli bo‘lsa (bir soatda prokladka butunlay to‘lsa), hushdan ketish, kuchli bosh aylanishi yoki homiladorlik ehtimoli bo‘lsa va qorin keskin og‘risa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Og‘riqli hayz: qachon normal, qachon emas
Hayzning birinchi kunlarida qorin pastidagi tortuvchi og‘riq ko‘p uchraydi va u birlamchi dismenoreya deyiladi. U prostaglandin moddalari bachadonni qisqartirishi bilan bog‘liq, odatda hayz boshlanishidan biroz oldin yoki boshida paydo bo‘lib, 1–3 kunda o‘tadi. Ko‘pincha o‘smirlik va yoshlikda kuchliroq bo‘ladi. Issiq grelka, yengil jismoniy faollik va dorixonada retseptsiz beriladigan og‘riq qoldiruvchi yallig‘lanishga qarshi vositalar (yo‘riqnomaga qat’iy amal qilgan holda) ko‘pincha yordam beradi. Amaliy usullarni hayz og‘rig‘ini kamaytirish haqidagi maqolada to‘plaganmiz.
Ikkilamchi dismenoreya esa biror kasallik natijasidir. Og‘riq yillar o‘tib kuchaysa, oddiy og‘riq qoldiruvchilar yordam bermasa, hayzdan bir necha kun oldin boshlansa, jinsiy aloqa yoki hojatxonaga borish paytida og‘riq bo‘lsa, homilador bo‘lish qiyin bo‘lsa — endometrioz, adenomioz yoki mioma ehtimoli bor. Endometriozda tashxis ko‘pincha yillar kechikib qo‘yiladi, chunki og‘riqni «normal» deb hisoblashadi.
Hayz kunlaridagi gigiyena
Qaysi vositani tanlash — shaxsiy qulaylik masalasi. Muhimi, uni to‘g‘ri ishlatish:
- Prokladkalar — eng oddiy variant. Har 4–6 soatda yoki to‘lganda almashtiring; xushbo‘ylashtirilgan prokladkalar sezgir terini qitiqlashi mumkin.
- Tamponlar — qon miqdoriga mos eng kam so‘rish darajasini tanlang, har 4–8 soatda almashtiring, 8 soatdan ortiq qoldirmang.
- Hayz kosachasi (kapa) — tibbiy silikondan, qayta ishlatiladi. 12 soatgacha qolishi mumkin, har bo‘shatishda yuviladi, hayz tugagach qaynatib zararsizlantiriladi. Spiral bo‘lsa, ishlatishdan oldin ginekolog bilan maslahatlashing.
- Hayz trusiklari — kam qon kunlari yoki qo‘shimcha himoya uchun qulay.
Tashqi jinsiy a’zolarni kuniga 1–2 marta iliq suv bilan yuvish yetarli. Qin ichini chayish (dushlash) va xushbo‘y gellar tabiiy mikroflorani buzadi va kandidoz yoki bakterial vaginozga sabab bo‘lishi mumkin. Hayz kunlarida cho‘milish, dush qabul qilish va me’yoridagi jismoniy mashqlar mumkin.
Toksik shok sindromi
Bu kam uchraydigan, lekin hayot uchun xavfli holat bo‘lib, ko‘pincha tampon yoki kosacha uzoq qolib ketganda bakteriyalar toksini bilan bog‘liq. Belgilari: to‘satdan yuqori harorat, quyoshda kuyganga o‘xshash toshma, qusish yoki ich ketishi, bosh aylanishi, bosim tushishi, chalkashlik. Bunday holatda tamponni darhol olib tashlang va 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Qachon ginekologga borish kerak
- 15 yoshgacha hayz kelmagan bo‘lsa;
- sikl muntazam ravishda 21 kundan qisqa yoki 35 kundan uzun bo‘lsa (o‘smirlarda 45 kundan uzun);
- sikllar orasidagi farq oydan oyga 7–9 kundan ortiq bo‘lsa;
- homiladorlik bo‘lmasa-da, ketma-ket 3 oy hayz kelmasa;
- hayz 7 kundan ortiq davom etsa yoki yuqorida aytilgan ko‘p qon ketish belgilari bo‘lsa;
- hayzlar orasida yoki jinsiy aloqadan keyin qon kelsa;
- menopauzadan keyin har qanday qon ketish bo‘lsa;
- og‘riq kundalik hayotingizga xalaqit bersa, o‘qish yoki ishga borolmay qolsangiz;
- yuzda va tanada tuk ko‘payishi, husnbuzar, vaznning tez ortishi notekis sikl bilan birga kechsa.
Ko‘rikka sikl kundaligi bilan borsangiz, shifokorga tashxis qo‘yish ancha oson bo‘ladi. Kerak bo‘lsa, kichik chanoq a’zolari UTT, gormonlar, qalqonsimon bez va qon tahlillari buyuriladi.
Xulosa
Normal hayz sikli 21–35 kun, hayz 2–7 kun davom etadi va o‘rtacha 30–40 ml qon ketadi. O‘smirlikda va menopauza oldidan notekislik tabiiy bo‘lishi mumkin, lekin ko‘p qon ketish, kuchli og‘riq, hayzlar orasidagi va menopauzadan keyingi qon — tekshiruvga sabab. Siklingizni yozib boring: bu oddiy odat ko‘plab muammolarni erta aniqlashga yordam beradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: progesteron normasi.
Mavzuga yaqin maqolalar: homiladorlik davri: haftalari va oylari, homiladorlik kalkulyatori.
Mavzuga yaqin maqolalar: homiladorlik testi.
Maqolada tilga olingan dorilar: Utrojestan kapsula.
Ko‘p beriladigan savollar
Hayz sikli necha kun bo‘ladi?
Kattalarda 21 kundan 35 kungacha bo‘lgan sikl normal hisoblanadi, o‘rtacha qiymat 28 kun atrofida. O‘smirlarda birinchi yillarda sikl 45 kungacha cho‘zilishi mumkin. Muhimi — sizning siklingiz oydan oyga juda ko‘p o‘zgarmasligi.
Hayz necha kun davom etadi?
Odatda 3–5 kun, normal oraliq esa 2 kundan 7 kungacha. Hayz muntazam ravishda 7 kundan uzoq davom etsa yoki juda qisqa va kam bo‘lib qolsa, ginekologga murojaat qiling.
Hayz necha yoshdan boshlanadi?
Ko‘pincha 12–13 yoshda, normal oraliq 9 yoshdan 15 yoshgacha. 9 yoshdan oldin hayz va jinsiy yetilish belgilari paydo bo‘lsa yoki 15 yoshgacha hayz kelmasa, bolani shifokorga ko‘rsatish kerak.
Hayz qoni ko‘p kelsa nima qilish kerak?
Prokladkani har 1–2 soatda almashtirish, katta laxtalar yoki 7 kundan uzoq hayz — ko‘p qon ketish belgilari. Ginekologga boring va kamqonlikni tekshirish uchun qon tahlili topshiring. Hushdan ketish, kuchli holsizlik yoki juda kuchli qon ketishida 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Hayz qonining rangi qanday bo‘lishi kerak?
To‘q qizil, qizil yoki oxirgi kunlarda jigarrang bo‘lishi normal. Kulrang yoki yashil tusli, yoqimsiz hidli ajralma, qichishish yoki harorat bilan kechsa, bu infeksiya belgisi bo‘lishi mumkin — shifokorga murojaat qiling.







