Gemoglobin — qizil qon tanachalari (eritrotsitlar) ichidagi temir saqlovchi oqsil. U o‘pkadan kislorodni olib, butun tana a’zolariga yetkazadi. Gemoglobin kamaysa, to‘qimalar kislorod tanqisligini sezadi: odam tez charchaydi, hansiraydi, rangi oqaradi. Bu holat anemiya yoki xalq tilida kamqonlik deyiladi.
O‘zbekistonda kamqonlik, ayniqsa tug‘ish yoshidagi ayollar, homiladorlar va kichik bolalar orasida keng tarqalgan muammo. Quyida gemoglobin normasi jadvali, past gemoglobin sabablari va belgilari, tahlil natijasini qanday tushunish va gemoglobinni xavfsiz oshirish yo‘llarini ko‘rib chiqamiz.
Gemoglobin qanday o‘lchanadi: g/l va g/dl
Gemoglobin umumiy qon tahlilida aniqlanadi. O‘zbekiston va MDH laboratoriyalarida u odatda gramm/litr (g/l)da yoziladi, masalan 125 g/l. Xorijiy laboratoriyalar va ko‘plab xalqaro manbalarda esa g/dl ishlatiladi: 12,5 g/dl. Bir birlikdan ikkinchisiga o‘tish oson: g/dl ni 10 ga ko‘paytirsangiz, g/l hosil bo‘ladi (12 g/dl = 120 g/l). Tahlil uchun maxsus tayyorgarlik kerak emas, lekin qon odatda ertalab olinadi.
Gemoglobin normasi: JSST jadvali
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) 2024-yilgi yo‘riqnomasida anemiya chegaralarini yangiladi. Quyidagi raqamlardan past gemoglobin anemiya hisoblanadi (dengiz sathiga yaqin hududda yashovchi, chekmaydigan odamlar uchun):
- Bolalar 6–23 oylik: 105 g/l dan past;
- Bolalar 24–59 oylik (2–5 yosh): 110 g/l dan past;
- Bolalar 5–11 yosh: 115 g/l dan past;
- O‘smirlar 12–14 yosh: 120 g/l dan past;
- Ayollar (15 yoshdan, homilador emas): 120 g/l dan past;
- Erkaklar (15 yoshdan): 130 g/l dan past;
- Homiladorlar, 1- va 3-trimestr: 110 g/l dan past;
- Homiladorlar, 2-trimestr: 105 g/l dan past.
Baland tog‘li hududlarda yashovchilar va chekuvchilarda gemoglobin tabiiy ravishda yuqoriroq bo‘ladi, shuning uchun JSST ular uchun chegarani biroz ko‘tarishni tavsiya qiladi.
Laboratoriya blankasidagi normalar
Tahlil blankasida odatda «referens oraliq» ko‘rsatiladi. Taxminan ayollarda 120–150 g/l, erkaklarda 130–170 g/l atrofida bo‘ladi. Har bir laboratoriya o‘z uskunasi va usuliga qarab biroz boshqacha oraliq beradi, shuning uchun natijani aynan o‘sha laboratoriya ko‘rsatgan norma bilan solishtiring. Chegaradagi natija (masalan, 118 g/l) hali tashxis emas — shifokor uni boshqa ko‘rsatkichlar bilan birga baholaydi.
Bolalarda gemoglobin normasi
Yangi tug‘ilgan chaqaloqda gemoglobin juda yuqori (taxminan 140–200 g/l) bo‘ladi, keyingi 2–3 oyda tabiiy ravishda pasayadi — bu «fiziologik anemiya» va odatda davolashni talab qilmaydi. 6 oylikdan keyin bola ona qornida to‘plagan temir zaxirasini sarflab bo‘ladi, shuning uchun aynan shu yoshda temir yetishmovchiligi tez-tez uchraydi. Qo‘shimcha ovqatga go‘sht, tuxum sarig‘i, dukkaklilar o‘z vaqtida kiritilishi muhim, sigir sutini esa 1 yoshgacha asosiy ichimlik qilmaslik kerak.
Anemiya darajalari
JSST anemiyani og‘irligiga qarab uch darajaga ajratadi. Katta yoshdagi homilador bo‘lmagan odamlar uchun:
- Yengil: ayollarda 110–119 g/l, erkaklarda 110–129 g/l;
- O‘rtacha: 80–109 g/l;
- Og‘ir: 80 g/l dan past.
Homiladorlar va 5 yoshgacha bolalarda chegaralar pastroq: og‘ir anemiya taxminan 70 g/l dan past deb hisoblanadi. Yengil anemiya ham e’tiborsiz qoldirilmasligi kerak — u ko‘pincha temir zaxirasi tugab borayotganini ko‘rsatadi.
Past gemoglobin sabablari
Eng ko‘p uchraydigan sabab — temir tanqisligi. U yoki ovqat bilan temir kam kelganda, yoki temir ko‘p yo‘qotilganda, yoki organizmga temir ko‘proq kerak bo‘lganda paydo bo‘ladi. Asosiy sabablar:
- Ko‘p va uzoq hayz ko‘rish — tug‘ish yoshidagi ayollarda eng ko‘p uchraydigan sabab;
- Homiladorlik va emizish, ayniqsa tug‘ruqlar orasidagi tanaffus qisqa bo‘lsa;
- Oshqozon-ichakdan yashirin qon ketishi: yara, gemorroy, poliplar, ichak o‘smalari — ayniqsa erkaklar va menopauzadan keyingi ayollarda anemiya bo‘lsa, albatta tekshirish kerak;
- Temirning so‘rilishi buzilishi: seliakiya, gastrit, oshqozon operatsiyalari;
- B12 vitamini yoki foliy kislotasi tanqisligi — bunda eritrotsitlar katta bo‘ladi;
- Surunkali buyrak kasalligi — buyrak eritrotsitlar hosil bo‘lishini rag‘batlantiruvchi gormon ishlab chiqaradi (buyrak salomatligi haqida: buyrakni qanday asrash);
- Surunkali yallig‘lanish va kasalliklar, jumladan qandli diabet — batafsil: diabet va kamqonlik;
- Talassemiya — irsiy kasallik, O‘rta Osiyo, jumladan O‘zbekistonda ham uchraydi; bunda temir yetarli bo‘lsa ham gemoglobin past bo‘ladi va temir preparatlari yordam bermaydi.
Past gemoglobin belgilari
Gemoglobin sekin pasaysa, organizm moslashadi va belgilar uzoq vaqt sezilmasligi mumkin. Tez-tez uchraydigan belgilar:
- doimiy charchoq, holsizlik, ish qobiliyati pasayishi;
- teri, lablar va ko‘z qovog‘i ichki qismining oqarishi;
- yurganda yoki zinadan chiqqanda hansirash, yurak tez urishi;
- bosh aylanishi, bosh og‘rig‘i, diqqatni jamlay olmaslik;
- sovuqqa chidamsizlik, qo‘l-oyoqlarning muzlashi;
- temir tanqisligiga xos belgilar: soch to‘kilishi, mo‘rt va qoshiqsimon tirnoqlar, og‘iz burchaklarining yorilishi, bo‘r, loy yoki muz yegisi kelishi, bezovta oyoqlar.
Ayollarda past gemoglobin belgilari ko‘pincha «oddiy charchoq» deb e’tiborsiz qoldiriladi. Agar shunday belgilar bo‘lsa, bir oddiy qon tahlili muammoni aniqlab beradi.
Tashxis: qaysi tahlillar kerak
- Umumiy qon tahlili — gemoglobin, eritrotsitlar soni va boshqa ko‘rsatkichlar;
- MCV (eritrotsitning o‘rtacha hajmi): kichik bo‘lsa — ko‘pincha temir tanqisligi yoki talassemiya, katta bo‘lsa — B12 yoki foliy kislotasi tanqisligi;
- Ferritin — organizmdagi temir zaxirasini ko‘rsatadi; past ferritin temir tanqisligini tasdiqlaydi (batafsil: ferritin tahlili);
- zarurat bo‘lsa — B12 va foliy kislotasi, retikulotsitlar, buyrak tahlillari, najasda yashirin qon, gemoglobin elektroforezi (talassemiyani aniqlash uchun).
Shifokor sababini aniqlamasdan turib anemiyani faqat «temir bilan» davolash noto‘g‘ri: masalan, talassemiyada ortiqcha temir zararli, ichakdan qon ketishida esa asosiy kasallik e’tiborsiz qoladi.
Gemoglobinni qanday oshirish mumkin
Ovqatlanish
Temir ikki xil bo‘ladi. Gem temiri hayvon mahsulotlarida bo‘ladi va yaxshi so‘riladi: mol va qo‘y go‘shti, jigar, kurka, baliq. Gem bo‘lmagan temir o‘simliklarda bo‘ladi va yomonroq so‘riladi: yasmiq, loviya, no‘xat, mosh, ismaloq, grechka, yong‘oqlar. So‘rilishni yaxshilash uchun:
- temirga boy ovqat bilan birga C vitaminiga boy mahsulot yeng: bulg‘or qalampiri, pomidor, karam, sitrus mevalar, kivi;
- choy va qahvani ovqat paytida emas, ovqatdan 1–2 soat keyin iching — ular temir so‘rilishini sezilarli kamaytiradi;
- sut va kalsiyli mahsulotlarni temirga boy ovqatdan alohida iste’mol qiling.
Anor va olma haqidagi afsona
Anor, olma, lavlagi va anor sharbati gemoglobinni oshiradi, degan fikr juda keng tarqalgan. Aslida bu mahsulotlarda temir juda kam va u yomon so‘riladi. Ular foydali meva, lekin temir tanqisligini davolay olmaydi. Bir bo‘lak mol go‘shti yoki bir likopcha yasmiqdan bir necha stakan anor sharbatiga qaraganda ko‘proq temir olasiz.
Temir preparatlari
Agar temir tanqisligi tahlil bilan tasdiqlansa, faqat ovqat bilan zaxirani tiklash qiyin — shifokor temir preparatini buyuradi. Preparat, doza va davomiylikni faqat shifokor tanlaydi: temirni o‘zboshimchalik bilan ichish talassemiya yoki boshqa kasalliklarda zarar keltirishi mumkin, bolalarda esa temir tabletkalari bilan zaharlanish xavfli. Preparat qora rangli najas, ich qotishi yoki ko‘ngil aynishiga sabab bo‘lishi mumkin — bunday nojo‘ya ta’sirlarni shifokorga ayting.
Gemoglobinni 1 kunda yoki 3 kunda oshirish mumkinmi?
Yo‘q. Yangi eritrotsitlar hosil bo‘lishi uchun vaqt kerak. To‘g‘ri davolanishda gemoglobinning sezilarli oshishi odatda 2–4 haftada ko‘rinadi, normaga qaytishi 1–2 oy, temir zaxirasini (ferritinni) to‘ldirish esa yana bir necha oy davom etadi. Shuning uchun gemoglobin normaga kelgach ham davolashni o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang. Tez yordam kerak bo‘lgan og‘ir hollarda gemoglobinni faqat shifoxonada qon quyish yo‘li bilan tez oshirish mumkin.
Homiladorlikda gemoglobin
Homiladorlikda qon hajmi ko‘payadi va gemoglobin tabiiy ravishda biroz «suyuladi», ayniqsa 2-trimestrda. Shuning uchun normalar pastroq: 1- va 3-trimestrda 110 g/l, 2-trimestrda 105 g/l dan past bo‘lsa anemiya hisoblanadi. Ayni paytda homila va yo‘ldosh uchun temirga ehtiyoj keskin ortadi.
Davolanmagan anemiya muddatidan oldin tug‘ish, kam vaznli bola tug‘ilishi va tug‘ruqdagi qon yo‘qotishni og‘irroq o‘tkazish xavfini oshiradi. JSST barcha homiladorlarga temir va foliy kislotasi qo‘shimchasini tavsiya qiladi — qaysi preparat va qancha ichishni ayollar maslahatxonasi shifokori belgilaydi. Homiladorlikning 2–3-trimestrida gemoglobin past chiqsa, ferritin tekshirilib, davolash kuchaytiriladi. Tahlil va ko‘rik sanalarini homiladorlik kalendari yordamida rejalashtirishingiz mumkin.
Yuqori gemoglobin
Gemoglobin normadan yuqori bo‘lishi kamroq uchraydi. Sabablari: chekish, suvsizlanish (qon quyuqlashadi), baland tog‘da yashash, surunkali o‘pka kasalliklari, uyqudagi nafas to‘xtashlari, testosteron preparatlari, kamdan-kam hollarda — qon kasalligi (politsitemiya). Yuqori gemoglobin qon quyuqlashishi va tromb xavfini oshirishi mumkin, shuning uchun takroran baland chiqsa, shifokorga murojaat qiling.
Xulosa
Gemoglobin normasi ayollarda 120 g/l dan, erkaklarda 130 g/l dan yuqori; bolalar va homiladorlarda chegaralar yoshga va muddatga qarab pastroq. Past gemoglobinning eng ko‘p sababi — temir tanqisligi, lekin B12 tanqisligi, yashirin qon ketishi, buyrak kasalligi va talassemiyani ham istisno qilish kerak. Tashxis uchun umumiy qon tahlili, MCV va ferritin kerak. Go‘sht, jigar va dukkaklilar C vitamini bilan foydali, ammo anor tanqislikni davolamaydi; temir preparatlarini faqat shifokor buyuradi va natija haftalar ichida ko‘rinadi.
Gemoglobin umumiy qon tahlili tarkibida aniqlanadi: boshqa ko‘rsatkichlar haqida umumiy qon tahlili normalari maqolasida o‘qing.
Boshqa tahlillarning normalari bir joyda: qon va siydik tahlili normalari jadvali.
Gemoglobin past bo‘lsa, sabablari va davolash haqida: kamqonlik (anemiya).
Ko‘p beriladigan savollar
Hemoglobin normasi qancha?
JSST bo‘yicha katta yoshdagi ayollarda gemoglobin 120 g/l, erkaklarda 130 g/l dan past bo‘lsa anemiya hisoblanadi. Laboratoriya blankalaridagi norma odatda ayollarda 120–150 g/l, erkaklarda 130–170 g/l atrofida.
Bolalarda gemoglobin normasi qancha?
6–23 oylik bolalarda 105 g/l, 2–5 yoshda 110 g/l, 5–11 yoshda 115 g/l, 12–14 yoshda 120 g/l dan past gemoglobin anemiya hisoblanadi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda gemoglobin ancha yuqori bo‘ladi.
Qon gemoglobin normasi homiladorlikda qancha?
1- va 3-trimestrda gemoglobin 110 g/l dan, 2-trimestrda 105 g/l dan yuqori bo‘lishi kerak. Past bo‘lsa, shifokor ferritinni tekshirib, temir preparatini buyuradi.
Gemoglobin miqdorini oshirish uchun nima yeyish kerak?
Mol va qo‘y go‘shti, jigar, baliq, yasmiq, loviya va no‘xatni C vitaminiga boy sabzavot va mevalar bilan birga yeng, choy va qahvani ovqatdan keyin iching. Anor va olmada temir kam. Tasdiqlangan temir tanqisligida ovqat yetmaydi — shifokor preparat buyuradi.
Gemoglobinni tez oshirish mumkinmi?
Bir necha kunda mumkin emas. To‘g‘ri davolanishda gemoglobin 2–4 haftada sezilarli ko‘tariladi, temir zaxirasi esa bir necha oyda tiklanadi. Juda past gemoglobin va og‘ir belgilarda shifoxonada qon quyish kerak bo‘lishi mumkin.







