Bosh aylanishi — terapevt va nevrologga murojaat qilishning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri. Kimdir xona aylanayotganini his qiladi, kimningdir ko‘zi qorong‘ilashib, hushidan ketayotgandek bo‘ladi, yana kimdir yurganda chayqaladi. Bularning barchasini odamlar bir so‘z bilan ataydi, lekin ularning sabablari va xavf darajasi butunlay boshqa.
Yaxshi xabar: bosh aylanishining ko‘pchilik holatlari xavfsiz va davolanadi, eng ko‘p uchraydigan sababini esa ba’zan bir necha daqiqada bartaraf etish mumkin. Ammo kam hollarda bosh aylanishi insultning birinchi belgisi bo‘ladi. Quyida bosh aylanishi turlari, sabablari, xavfli belgilar va nima qilish kerakligi haqida so‘z yuritamiz.
Bosh aylanishi turlari
Shifokor birinchi navbatda «boshingiz qanday aylanadi?» deb so‘raydi. Javobga qarab sabablar doirasi keskin torayadi:
- Haqiqiy bosh aylanishi (vertigo) — atrofdagi narsalar yoki o‘zingiz aylanayotgandek, chayqalayotgandek his. Ko‘pincha ko‘ngil aynishi, qusish bilan kechadi. Odatda ichki quloqdagi muvozanat a’zosi (vestibulyar apparat) yoki kamroq hollarda miya bilan bog‘liq.
- Ko‘z qorong‘ilashishi, hushdan ketish oldi holati — boshda «bo‘shliq», ko‘z oldi qorayishi, quloq shang‘illashi, yiqilib qoladigandek his. Ko‘pincha qon bosimi pasayishi, suvsizlanish, kamqonlik, yurak ritmi buzilishi bilan bog‘liq.
- Muvozanat buzilishi — bosh aylanmaydi, lekin yurganda chayqalish, oyoq ostida yer mustahkam emasdek. Keksalarda ko‘p uchraydi: oyoqlar sezgisi pasayishi, ko‘rish yomonlashishi, Parkinson kasalligi, ba’zi dorilar sabab bo‘ladi.
- Noaniq bosh aylanishi — boshda og‘irlik, «tuman». Ko‘pincha xavotir, uyqusizlik, charchoq bilan bog‘liq.
Bosh aylanishi qancha davom etishi va nima qo‘zg‘atishi ham muhim: bir necha soniyalik xurujlarmi, soatlarmi yoki kunlarmi; bosh harakatida, o‘rnidan turganda yoki tinch holatda boshlanadimi.
Bosh aylanishining asosiy sabablari
Yotganda va bosh burilganda bosh aylanishi (DPPV)
Xavfsiz paroksizmal pozitsion bosh aylanishi (DPPV) — haqiqiy vertigoning eng ko‘p uchraydigan sababi. Ichki quloqdagi mayda kalsiy kristallari (otolitlar) o‘z joyidan ko‘chib, yarim doira kanallarga tushib qoladi. Natijada boshning ma’lum holatida — yotganda, to‘shakda bir yonboshdan ikkinchisiga ag‘darilganda, yuqoriga qaraganda yoki engashganda — kuchli, lekin qisqa (odatda bir daqiqadan kam) bosh aylanishi boshlanadi. Eshitish o‘zgarmaydi. Ko‘pincha 50 yoshdan keyin, bosh jarohatidan yoki uzoq yotishdan keyin uchraydi.
DPPV shifokor tomonidan maxsus sinama (Diks–Xolpayk sinamasi) bilan aniqlanadi va dori bilan emas, kristallarni joyiga qaytaruvchi manyovrlar bilan davolanadi. Eng mashhuri — Epli manyovri. Uning mohiyati: bemor o‘tirgan holatdan boshini kasal quloq tomonga 45 gradus burib, tez chalqancha yotadi (bosh biroz pastga osilgan holda), so‘ng bosh bosqichma-bosqich qarama-qarshi tomonga buriladi, keyin bemor yonboshga ag‘dariladi va o‘tiradi. Har bir holatda taxminan 30 soniya yoki bosh aylanishi to‘xtaguncha turiladi. Kristallar gravitatsiya ta’sirida kanaldan chiqib ketadi va ko‘pincha 1–3 seansdan keyin bosh aylanishi yo‘qoladi.
Birinchi marta manyovrni shifokor bajargani ma’qul: qaysi quloq va qaysi kanal zararlanganini aniqlash kerak, noto‘g‘ri tomonga qilingan manyovr foyda bermaydi. Bo‘yin umurtqalari og‘ir kasalligi, yurak muammolari bo‘lgan odamlarga manyovr ehtiyotkorlik bilan qilinadi. Bosh aylanishiga qarshi tabletkalar DPPVni davolamaydi va uzoq ichish tavsiya etilmaydi.
Vestibulyar nevrit va labirintit
To‘satdan boshlanadigan, bir necha kun davom etadigan kuchli bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, qusish, yurolmaslik — ko‘pincha vestibulyar nevrit (muvozanat nervining yallig‘lanishi, odatda virusli infeksiyadan keyin). Eshitish ham pasaysa, bu labirintit. O‘tkir davri bir necha kunda o‘tadi, to‘liq tiklanish esa haftalar oladi; muvozanat mashqlari (vestibulyar reabilitatsiya) tiklanishni tezlashtiradi. Muhim: xuddi shunday manzara miyacha insultida ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta paydo bo‘lgan doimiy kuchli bosh aylanishida shifokor ko‘rigi zarur.
Menyer kasalligi va vestibulyar migren
Menyer kasalligida 20 daqiqadan bir necha soatgacha davom etadigan bosh aylanishi xurujlari bir quloqda shang‘illash, to‘lalik hissi va eshitishning pasayishi bilan birga keladi. Vaqt o‘tishi bilan eshitish asta-sekin yomonlashishi mumkin, shuning uchun LOR shifokori kuzatuvi kerak. Vestibulyar migren esa — bosh og‘rig‘i bilan yoki usiz kechadigan qaytalanuvchi bosh aylanishi xurujlari; ko‘pincha migren tarixi bor ayollarda uchraydi.
O‘rnidan turganda bosh aylanishi: past bosim
Yotgan yoki o‘tirgan holatdan tez turganda ko‘z qorong‘ilashib, bosh aylansa, bu ko‘pincha ortostatik gipotenziya — tik turgandan keyingi 3 daqiqa ichida qon bosimining keskin pasayishi. Sabablari: suvsizlanish, issiq havo, uzoq yotish, qon bosimini tushiruvchi va siydik haydovchi dorilar, qandli diabetda nervlar shikastlanishi. Batafsil — past qon bosimi (gipotoniya) haqidagi maqolamizda.
Kamqonlik, suvsizlanish, qandning pasayishi
Holsizlik, rangparlik, hansirash bilan birga keladigan bosh aylanishi kamqonlik (anemiya) belgisi bo‘lishi mumkin — ayniqsa ko‘p hayz ko‘radigan ayollarda va homiladorlikda. Ich ketishi, qusish, kam suyuqlik ichish, issiqda uzoq qolish ham bosh aylantiradi. Qandli diabet bilan og‘rigan va insulin yoki qandni tushiruvchi tabletkalar ichadigan odamlarda bosh aylanishi, terlash, qo‘l titrashi qand pasayishi (gipoglikemiya) belgisi — darhol shirin narsa iste’mol qilish kerak.
Xavotir, yurak va dorilar
Xavotir va vahima xurujlari paytida tez nafas olish bosh aylanishi, qo‘l-oyoq uvishishi beradi. Bir necha oy davom etadigan, tik turganda va gavjum joylarda kuchayadigan doimiy «chayqalish» hissi — surunkali funksional bosh aylanishi deb ataladi va davolash mumkin. Yurak urishi buzilishi bilan birga kelgan bosh aylanishi yoki hushdan ketish esa yurak ritmi buzilishi belgisi bo‘lishi mumkin. Qon bosimiga qarshi, siydik haydovchi, tinchlantiruvchi, uyqu dorilari, antidepressantlar va tutqanoqqa qarshi dorilar ham ko‘pincha bosh aylanishiga sabab bo‘ladi — dori ichishni to‘xtatishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.
Bo‘yin osteoxondrozi bosh aylantiradimi?
MDH mamlakatlarida bosh aylanishi ko‘pincha «bo‘yin osteoxondrozi» yoki «tomir qisilishi» bilan izohlanadi. Haqiqat esa boshqacha. Bo‘yin umurtqalaridagi yoshga bog‘liq o‘zgarishlar rentgen yoki MRTda 40 yoshdan oshgan deyarli har bir odamda topiladi — bosh aylanmaydiganlarda ham. Umurtqa arteriyasining suyak o‘simtalari bilan qisilishi juda kam uchraydigan holat. «Servikogen bosh aylanishi» xalqaro ilmiy adabiyotda munozarali tashxis bo‘lib, faqat boshqa barcha sabablar istisno qilingandan keyin qo‘yiladi.
Bunday tashxisning asosiy xavfi shundaki, haqiqiy sabab — ko‘pincha bir manyovr bilan davolanadigan DPPV, past bosim, kamqonlik yoki hatto insult — e’tibordan chetda qoladi. Bo‘yindagi og‘riq va osteoxondrozni alohida davolash mumkin, lekin bosh aylanishining sababini alohida izlash kerak. Shuningdek, bo‘yinni keskin «qirsillatib» to‘g‘rilash muolajalaridan ehtiyot bo‘ling: kam bo‘lsa-da, ular umurtqa arteriyasi devori yorilishi va insultga olib kelishi mumkin.
Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi
Ko‘pincha tashxis uchun batafsil suhbat va ko‘rik yetarli. Shifokor qon bosimini yotgan va tik turgan holatda o‘lchaydi, ko‘z harakatlarini (nistagm), muvozanat va koordinatsiyani tekshiradi, DPPVga shubha bo‘lsa — pozitsion sinamalarni o‘tkazadi. Zarurat bo‘lsa, umumiy qon tahlili, qondagi qand, EKG va Xolter monitoringi, audiometriya (eshitish tekshiruvi) buyuriladi. MRT barcha bemorlarga kerak emas: u insultga, o‘smaga shubha bo‘lganda yoki nevrologik belgilarda o‘tkaziladi. «Bo‘yin tomirlari doppleri» yoki bo‘yin rentgeni bosh aylanishi sababini topishda odatda ko‘p ma’lumot bermaydi.
Bosh aylanganda nima qilish kerak: uy sharoitida xavfsizlik
- Bosh aylana boshlasa, darhol o‘tiring yoki yoting, bir nuqtaga tikilib qarang — yiqilish va jarohatdan saqlanish eng muhim.
- O‘rnidan sekin turing: avval bir necha soniya o‘tiring, oyoqlarni qimirlating, keyin turing.
- Yetarli suyuqlik iching, ayniqsa issiq kunlarda va ich ketishida.
- Kechasi yo‘lak va hojatxonaga kichik chiroq qo‘ying, sirpanchiq gilamlarni olib tashlang, vannaxonada tutqich o‘rnating.
- Bosh aylanishi xurujlari bo‘layotgan paytda mashina haydamang, balandlikda ishlamang.
- Spirtli ichimlik va uyqu dorilarini cheklang.
- Vestibulyar nevritdan keyin yoki surunkali bosh aylanishida shifokor tavsiya qilgan muvozanat mashqlarini muntazam bajaring — miya yangi sharoitga moslashadi.
Bosh aylanishiga qarshi dorilar faqat o‘tkir davrda qisqa muddat qo‘llaniladi va shifokor tomonidan sababga qarab tanlanadi. Ularni uzoq ichish miyaning moslashuvini sekinlashtiradi.
Xulosa
Bosh aylanishi — tashxis emas, alomat. Uni to‘g‘ri tasvirlash (aylanishmi, ko‘z qorong‘ilashishimi, chayqalishmi, qancha davom etadi va nima qo‘zg‘atadi) sababni topishning yarmi. Eng ko‘p uchraydigan sabab — DPPV — Epli manyovri bilan tez davolanadi; past bosim, kamqonlik, suvsizlanish va dorilar ham ko‘p uchraydi. Bo‘yin osteoxondrozi kamdan-kam hollarda bosh aylanishining haqiqiy sababi bo‘ladi. To‘satdan boshlangan bosh aylanishi muvozanat, ko‘rish, yuz, qo‘l yoki nutq buzilishi bilan kechsa — vaqtni yo‘qotmang, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: VSD (vegetativ distoniya), bradikardiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Bosh aylanishi nimadan bo‘ladi?
Eng ko‘p uchraydigan sabablar — ichki quloq kasalliklari (DPPV, vestibulyar nevrit, Menyer kasalligi), qon bosimi pasayishi, kamqonlik, suvsizlanish, xavotir va dorilarning nojo‘ya ta’siri. Kamdan-kam hollarda sabab insult yoki yurak ritmi buzilishi bo‘ladi.
Bosh aylanishi va ko‘ngil aynishi birga bo‘lsa nima qilish kerak?
Bu ko‘pincha haqiqiy vertigoda — ichki quloq zararlanganda kuzatiladi. Yoting, ko‘zni bir nuqtaga qarating, oz-ozdan suv iching. Agar bu birinchi marta, to‘satdan bo‘lsa va to‘xtamasa yoki yurolmaslik, ikki ko‘rish, nutq buzilishi qo‘shilsa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Yotganda bosh aylanishi sabablari qanday?
Yotganda yoki to‘shakda ag‘darilganda bir daqiqadan kam davom etadigan bosh aylanishi deyarli har doim DPPV belgisi. U ichki quloqdagi kristallar ko‘chishi bilan bog‘liq va shifokor bajaradigan Epli manyovri bilan ko‘pincha 1–3 seansda o‘tadi.
Bosh aylanishini uy sharoitida davolash mumkinmi?
Yengil holatlarda — suyuqlik ichish, sekin turish, muvozanat mashqlari yordam beradi. DPPV tasdiqlangandan keyin shifokor Epli manyovrini uyda mustaqil bajarishni o‘rgatishi mumkin. Ammo sababi aniqlanmagan, qaytalanuvchi bosh aylanishini faqat uyda davolash noto‘g‘ri.
Bosh aylanishiga qarshi qanday dori bor?
Universal dori yo‘q: davolash sababga bog‘liq. DPPVda dori emas, manyovr yordam beradi; past bosim, kamqonlik, Menyer kasalligida esa har birining o‘z davosi bor. Bosh aylanishini bostiruvchi dorilar faqat qisqa muddat va shifokor tavsiyasi bilan ichiladi.







