Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Alomatlar

Bosh aylanishi: sabablari, turlari, qachon xavfli va nima qilish kerak

Bosh aylanishi nimadan bo‘ladi: haqiqiy vertigo, ko‘z qorong‘ilashishi va muvozanat buzilishi farqi, yotganda bosh aylanishi (DPPV) va Epli manyovri, vestibulyar nevrit, Menyer kasalligi, past bosim, kamqonlik. Insult belgilari, tekshiruvlar va bo‘yin osteoxondrozi haqidagi afsona.

Xasan BoliyevX
Xasan BoliyevYangilangan: 10-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan9 daqiqada o'qiladi
2
Uy ichida ikki qo‘lini peshonasiga qo‘yib turgan, o‘zini yomon his qilayotgan ayol

Davomini o'qing

Bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi: sabablari va xavfli belgilar
Alomatlar

Bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi: sabablari va xavfli belgilar

23-iyul·11 daq
Allergiyadan bosh og‘rig‘i va burun bitishi bilan bezovtalangan ayol
Alomatlar

Allergiya va bosh og‘rig‘i: sabablari, belgilari va davolash

27-aprel, 2023·7 daq
Homiladorlikda bosh og‘rig‘i: xavfsiz dori va xavfli belgilar
Ayollar salomatligi

Homiladorlikda bosh og‘rig‘i: xavfsiz dori va xavfli belgilar

23-iyul·10 daq
Bosh og‘rig‘i turlari: sababni qanday aniqlash mumkin
Kasalliklar

Bosh og‘rig‘i turlari: sababni qanday aniqlash mumkin

23-iyul·14 daq
Bosh og‘rig‘ini uyda kamaytirish: dorisiz qoldirishning samarali usullari
Sog'lom turmush

Bosh og‘rig‘ini uyda kamaytirish: dorisiz qoldirishning samarali usullari

23-iyul·9 daq
Bosh og‘rig‘iga qarshi dorilar: ro‘yxat va qaysi biri yaxshi
Dorilar

Bosh og‘rig‘iga qarshi dorilar: ro‘yxat va qaysi biri yaxshi

23-iyul·10 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Bosh aylanishi turlari
  2. Bosh aylanishining asosiy sabablari
  3. Bo‘yin osteoxondrozi bosh aylantiradimi?
  4. Xavfli belgilar: qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi
  6. Bosh aylanganda nima qilish kerak: uy sharoitida xavfsizlik
  7. Xulosa
  8. Ko‘p beriladigan savollar

Bosh aylanishi — terapevt va nevrologga murojaat qilishning eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri. Kimdir xona aylanayotganini his qiladi, kimningdir ko‘zi qorong‘ilashib, hushidan ketayotgandek bo‘ladi, yana kimdir yurganda chayqaladi. Bularning barchasini odamlar bir so‘z bilan ataydi, lekin ularning sabablari va xavf darajasi butunlay boshqa.

Yaxshi xabar: bosh aylanishining ko‘pchilik holatlari xavfsiz va davolanadi, eng ko‘p uchraydigan sababini esa ba’zan bir necha daqiqada bartaraf etish mumkin. Ammo kam hollarda bosh aylanishi insultning birinchi belgisi bo‘ladi. Quyida bosh aylanishi turlari, sabablari, xavfli belgilar va nima qilish kerakligi haqida so‘z yuritamiz.

Bosh aylanishi turlari

Shifokor birinchi navbatda «boshingiz qanday aylanadi?» deb so‘raydi. Javobga qarab sabablar doirasi keskin torayadi:

  • Haqiqiy bosh aylanishi (vertigo) — atrofdagi narsalar yoki o‘zingiz aylanayotgandek, chayqalayotgandek his. Ko‘pincha ko‘ngil aynishi, qusish bilan kechadi. Odatda ichki quloqdagi muvozanat a’zosi (vestibulyar apparat) yoki kamroq hollarda miya bilan bog‘liq.
  • Ko‘z qorong‘ilashishi, hushdan ketish oldi holati — boshda «bo‘shliq», ko‘z oldi qorayishi, quloq shang‘illashi, yiqilib qoladigandek his. Ko‘pincha qon bosimi pasayishi, suvsizlanish, kamqonlik, yurak ritmi buzilishi bilan bog‘liq.
  • Muvozanat buzilishi — bosh aylanmaydi, lekin yurganda chayqalish, oyoq ostida yer mustahkam emasdek. Keksalarda ko‘p uchraydi: oyoqlar sezgisi pasayishi, ko‘rish yomonlashishi, Parkinson kasalligi, ba’zi dorilar sabab bo‘ladi.
  • Noaniq bosh aylanishi — boshda og‘irlik, «tuman». Ko‘pincha xavotir, uyqusizlik, charchoq bilan bog‘liq.

Bosh aylanishi qancha davom etishi va nima qo‘zg‘atishi ham muhim: bir necha soniyalik xurujlarmi, soatlarmi yoki kunlarmi; bosh harakatida, o‘rnidan turganda yoki tinch holatda boshlanadimi.

Bosh aylanishining asosiy sabablari

Yotganda va bosh burilganda bosh aylanishi (DPPV)

Xavfsiz paroksizmal pozitsion bosh aylanishi (DPPV) — haqiqiy vertigoning eng ko‘p uchraydigan sababi. Ichki quloqdagi mayda kalsiy kristallari (otolitlar) o‘z joyidan ko‘chib, yarim doira kanallarga tushib qoladi. Natijada boshning ma’lum holatida — yotganda, to‘shakda bir yonboshdan ikkinchisiga ag‘darilganda, yuqoriga qaraganda yoki engashganda — kuchli, lekin qisqa (odatda bir daqiqadan kam) bosh aylanishi boshlanadi. Eshitish o‘zgarmaydi. Ko‘pincha 50 yoshdan keyin, bosh jarohatidan yoki uzoq yotishdan keyin uchraydi.

DPPV shifokor tomonidan maxsus sinama (Diks–Xolpayk sinamasi) bilan aniqlanadi va dori bilan emas, kristallarni joyiga qaytaruvchi manyovrlar bilan davolanadi. Eng mashhuri — Epli manyovri. Uning mohiyati: bemor o‘tirgan holatdan boshini kasal quloq tomonga 45 gradus burib, tez chalqancha yotadi (bosh biroz pastga osilgan holda), so‘ng bosh bosqichma-bosqich qarama-qarshi tomonga buriladi, keyin bemor yonboshga ag‘dariladi va o‘tiradi. Har bir holatda taxminan 30 soniya yoki bosh aylanishi to‘xtaguncha turiladi. Kristallar gravitatsiya ta’sirida kanaldan chiqib ketadi va ko‘pincha 1–3 seansdan keyin bosh aylanishi yo‘qoladi.

Birinchi marta manyovrni shifokor bajargani ma’qul: qaysi quloq va qaysi kanal zararlanganini aniqlash kerak, noto‘g‘ri tomonga qilingan manyovr foyda bermaydi. Bo‘yin umurtqalari og‘ir kasalligi, yurak muammolari bo‘lgan odamlarga manyovr ehtiyotkorlik bilan qilinadi. Bosh aylanishiga qarshi tabletkalar DPPVni davolamaydi va uzoq ichish tavsiya etilmaydi.

Vestibulyar nevrit va labirintit

To‘satdan boshlanadigan, bir necha kun davom etadigan kuchli bosh aylanishi, ko‘ngil aynishi, qusish, yurolmaslik — ko‘pincha vestibulyar nevrit (muvozanat nervining yallig‘lanishi, odatda virusli infeksiyadan keyin). Eshitish ham pasaysa, bu labirintit. O‘tkir davri bir necha kunda o‘tadi, to‘liq tiklanish esa haftalar oladi; muvozanat mashqlari (vestibulyar reabilitatsiya) tiklanishni tezlashtiradi. Muhim: xuddi shunday manzara miyacha insultida ham bo‘lishi mumkin, shuning uchun birinchi marta paydo bo‘lgan doimiy kuchli bosh aylanishida shifokor ko‘rigi zarur.

Menyer kasalligi va vestibulyar migren

Menyer kasalligida 20 daqiqadan bir necha soatgacha davom etadigan bosh aylanishi xurujlari bir quloqda shang‘illash, to‘lalik hissi va eshitishning pasayishi bilan birga keladi. Vaqt o‘tishi bilan eshitish asta-sekin yomonlashishi mumkin, shuning uchun LOR shifokori kuzatuvi kerak. Vestibulyar migren esa — bosh og‘rig‘i bilan yoki usiz kechadigan qaytalanuvchi bosh aylanishi xurujlari; ko‘pincha migren tarixi bor ayollarda uchraydi.

O‘rnidan turganda bosh aylanishi: past bosim

Yotgan yoki o‘tirgan holatdan tez turganda ko‘z qorong‘ilashib, bosh aylansa, bu ko‘pincha ortostatik gipotenziya — tik turgandan keyingi 3 daqiqa ichida qon bosimining keskin pasayishi. Sabablari: suvsizlanish, issiq havo, uzoq yotish, qon bosimini tushiruvchi va siydik haydovchi dorilar, qandli diabetda nervlar shikastlanishi. Batafsil — past qon bosimi (gipotoniya) haqidagi maqolamizda.

Kamqonlik, suvsizlanish, qandning pasayishi

Holsizlik, rangparlik, hansirash bilan birga keladigan bosh aylanishi kamqonlik (anemiya) belgisi bo‘lishi mumkin — ayniqsa ko‘p hayz ko‘radigan ayollarda va homiladorlikda. Ich ketishi, qusish, kam suyuqlik ichish, issiqda uzoq qolish ham bosh aylantiradi. Qandli diabet bilan og‘rigan va insulin yoki qandni tushiruvchi tabletkalar ichadigan odamlarda bosh aylanishi, terlash, qo‘l titrashi qand pasayishi (gipoglikemiya) belgisi — darhol shirin narsa iste’mol qilish kerak.

Xavotir, yurak va dorilar

Xavotir va vahima xurujlari paytida tez nafas olish bosh aylanishi, qo‘l-oyoq uvishishi beradi. Bir necha oy davom etadigan, tik turganda va gavjum joylarda kuchayadigan doimiy «chayqalish» hissi — surunkali funksional bosh aylanishi deb ataladi va davolash mumkin. Yurak urishi buzilishi bilan birga kelgan bosh aylanishi yoki hushdan ketish esa yurak ritmi buzilishi belgisi bo‘lishi mumkin. Qon bosimiga qarshi, siydik haydovchi, tinchlantiruvchi, uyqu dorilari, antidepressantlar va tutqanoqqa qarshi dorilar ham ko‘pincha bosh aylanishiga sabab bo‘ladi — dori ichishni to‘xtatishdan oldin shifokor bilan maslahatlashing.

Bo‘yin osteoxondrozi bosh aylantiradimi?

MDH mamlakatlarida bosh aylanishi ko‘pincha «bo‘yin osteoxondrozi» yoki «tomir qisilishi» bilan izohlanadi. Haqiqat esa boshqacha. Bo‘yin umurtqalaridagi yoshga bog‘liq o‘zgarishlar rentgen yoki MRTda 40 yoshdan oshgan deyarli har bir odamda topiladi — bosh aylanmaydiganlarda ham. Umurtqa arteriyasining suyak o‘simtalari bilan qisilishi juda kam uchraydigan holat. «Servikogen bosh aylanishi» xalqaro ilmiy adabiyotda munozarali tashxis bo‘lib, faqat boshqa barcha sabablar istisno qilingandan keyin qo‘yiladi.

Bunday tashxisning asosiy xavfi shundaki, haqiqiy sabab — ko‘pincha bir manyovr bilan davolanadigan DPPV, past bosim, kamqonlik yoki hatto insult — e’tibordan chetda qoladi. Bo‘yindagi og‘riq va osteoxondrozni alohida davolash mumkin, lekin bosh aylanishining sababini alohida izlash kerak. Shuningdek, bo‘yinni keskin «qirsillatib» to‘g‘rilash muolajalaridan ehtiyot bo‘ling: kam bo‘lsa-da, ular umurtqa arteriyasi devori yorilishi va insultga olib kelishi mumkin.

Xavfli belgilar: qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

Bosh aylanishi to‘satdan boshlansa va quyidagi belgilardan biri bilan kechsa, bu insult bo‘lishi mumkin. Eslab qolish uchun BE-FAST qoidasini qo‘llang:

  • B (Balance) — muvozanat: to‘satdan yura olmaslik, bir tomonga yiqilish;
  • E (Eyes) — ko‘z: ikki ko‘rish, bir ko‘zda yoki ko‘rish maydonining yarmida ko‘rmay qolish;
  • F (Face) — yuz: yuzning bir tomoni osilib qolishi, tabassum qiyshayishi;
  • A (Arm) — qo‘l: bir qo‘l yoki oyoqda kuchsizlik, uvishish;
  • S (Speech) — nutq: gapirish qiyinlashishi, so‘zlarni tushunmaslik;
  • T (Time) — vaqt: darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling va belgilar boshlangan vaqtni yozib qo‘ying.

Shuningdek, juda kuchli to‘satdan boshlangan bosh og‘rig‘i, hushdan ketish, ko‘krak og‘rig‘i, kuchli yurak urishi yoki hansirash bilan kechgan bosh aylanishi ham shoshilinch yordam talab qiladi. 60 yoshdan katta, gipertoniya, diabet, yurak kasalligi bo‘lgan odamda birinchi marta to‘satdan boshlangan va to‘xtamayotgan bosh aylanishini «oddiy» deb hisoblamang. Insultning boshqa belgilari va birinchi yordam haqida — insult belgilari maqolasida.

Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi

Ko‘pincha tashxis uchun batafsil suhbat va ko‘rik yetarli. Shifokor qon bosimini yotgan va tik turgan holatda o‘lchaydi, ko‘z harakatlarini (nistagm), muvozanat va koordinatsiyani tekshiradi, DPPVga shubha bo‘lsa — pozitsion sinamalarni o‘tkazadi. Zarurat bo‘lsa, umumiy qon tahlili, qondagi qand, EKG va Xolter monitoringi, audiometriya (eshitish tekshiruvi) buyuriladi. MRT barcha bemorlarga kerak emas: u insultga, o‘smaga shubha bo‘lganda yoki nevrologik belgilarda o‘tkaziladi. «Bo‘yin tomirlari doppleri» yoki bo‘yin rentgeni bosh aylanishi sababini topishda odatda ko‘p ma’lumot bermaydi.

Bosh aylanganda nima qilish kerak: uy sharoitida xavfsizlik

  • Bosh aylana boshlasa, darhol o‘tiring yoki yoting, bir nuqtaga tikilib qarang — yiqilish va jarohatdan saqlanish eng muhim.
  • O‘rnidan sekin turing: avval bir necha soniya o‘tiring, oyoqlarni qimirlating, keyin turing.
  • Yetarli suyuqlik iching, ayniqsa issiq kunlarda va ich ketishida.
  • Kechasi yo‘lak va hojatxonaga kichik chiroq qo‘ying, sirpanchiq gilamlarni olib tashlang, vannaxonada tutqich o‘rnating.
  • Bosh aylanishi xurujlari bo‘layotgan paytda mashina haydamang, balandlikda ishlamang.
  • Spirtli ichimlik va uyqu dorilarini cheklang.
  • Vestibulyar nevritdan keyin yoki surunkali bosh aylanishida shifokor tavsiya qilgan muvozanat mashqlarini muntazam bajaring — miya yangi sharoitga moslashadi.

Bosh aylanishiga qarshi dorilar faqat o‘tkir davrda qisqa muddat qo‘llaniladi va shifokor tomonidan sababga qarab tanlanadi. Ularni uzoq ichish miyaning moslashuvini sekinlashtiradi.

Xulosa

Bosh aylanishi — tashxis emas, alomat. Uni to‘g‘ri tasvirlash (aylanishmi, ko‘z qorong‘ilashishimi, chayqalishmi, qancha davom etadi va nima qo‘zg‘atadi) sababni topishning yarmi. Eng ko‘p uchraydigan sabab — DPPV — Epli manyovri bilan tez davolanadi; past bosim, kamqonlik, suvsizlanish va dorilar ham ko‘p uchraydi. Bo‘yin osteoxondrozi kamdan-kam hollarda bosh aylanishining haqiqiy sababi bo‘ladi. To‘satdan boshlangan bosh aylanishi muvozanat, ko‘rish, yuz, qo‘l yoki nutq buzilishi bilan kechsa — vaqtni yo‘qotmang, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Mavzuga yaqin maqolalar: VSD (vegetativ distoniya), bradikardiya.

Ko‘p beriladigan savollar

Bosh aylanishi nimadan bo‘ladi?

Eng ko‘p uchraydigan sabablar — ichki quloq kasalliklari (DPPV, vestibulyar nevrit, Menyer kasalligi), qon bosimi pasayishi, kamqonlik, suvsizlanish, xavotir va dorilarning nojo‘ya ta’siri. Kamdan-kam hollarda sabab insult yoki yurak ritmi buzilishi bo‘ladi.

Bosh aylanishi va ko‘ngil aynishi birga bo‘lsa nima qilish kerak?

Bu ko‘pincha haqiqiy vertigoda — ichki quloq zararlanganda kuzatiladi. Yoting, ko‘zni bir nuqtaga qarating, oz-ozdan suv iching. Agar bu birinchi marta, to‘satdan bo‘lsa va to‘xtamasa yoki yurolmaslik, ikki ko‘rish, nutq buzilishi qo‘shilsa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Yotganda bosh aylanishi sabablari qanday?

Yotganda yoki to‘shakda ag‘darilganda bir daqiqadan kam davom etadigan bosh aylanishi deyarli har doim DPPV belgisi. U ichki quloqdagi kristallar ko‘chishi bilan bog‘liq va shifokor bajaradigan Epli manyovri bilan ko‘pincha 1–3 seansda o‘tadi.

Bosh aylanishini uy sharoitida davolash mumkinmi?

Yengil holatlarda — suyuqlik ichish, sekin turish, muvozanat mashqlari yordam beradi. DPPV tasdiqlangandan keyin shifokor Epli manyovrini uyda mustaqil bajarishni o‘rgatishi mumkin. Ammo sababi aniqlanmagan, qaytalanuvchi bosh aylanishini faqat uyda davolash noto‘g‘ri.

Bosh aylanishiga qarshi qanday dori bor?

Universal dori yo‘q: davolash sababga bog‘liq. DPPVda dori emas, manyovr yordam beradi; past bosim, kamqonlik, Menyer kasalligida esa har birining o‘z davosi bor. Bosh aylanishini bostiruvchi dorilar faqat qisqa muddat va shifokor tavsiyasi bilan ichiladi.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Xasan BoliyevX
MUALLIF

Xasan Boliyev

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Fundamental tibbiyot yo‘nalishi, 3-kurs talabasi. Kasalliklar va alomatlar mavzularida yozadi, saytdagi maqolalarni muntazam o‘qib, xatolarni tahririyatga bildiradi.

Ushbu sahifada

1/8
  1. Bosh aylanishi turlari
  2. Bosh aylanishining asosiy sabablari
  3. Bo‘yin osteoxondrozi bosh aylantiradimi?
  4. Xavfli belgilar: qachon darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  5. Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi
  6. Bosh aylanganda nima qilish kerak: uy sharoitida xavfsizlik
  7. Xulosa
  8. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi