Gepatit B — gepatit B virusi (HBV) chaqiradigan jigar yallig‘lanishi. U dunyodagi eng keng tarqalgan jiddiy infeksiyalardan biri: Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, sayyoramizda yuz millionlab odamlar surunkali gepatit B bilan yashaydi, ularning ko‘pchiligi esa buni bilmaydi. O‘zbekiston ham bu infeksiya nisbatan ko‘p tarqalgan mintaqalar qatoriga kiradi.
Gepatit B belgilari ko‘pincha umuman sezilmaydi yoki oddiy holsizlikka o‘xshaydi, shuning uchun kasallik yillar davomida yashirin kechib, jigar sirrozi yoki saratoniga olib kelishi mumkin. Quyida gepatit B nima ekanini, qanday yuqishi va yuqmasligini, qaysi tahlillar topshirilishini, kasallik qanday davolanishini va undan qanday himoyalanish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Gepatit B nima
Gepatit B virusi jigar hujayralariga kirib ko‘payadi. Organizm virusga qarshi kurashganda immun tizimi infeksiyalangan jigar hujayralariga hujum qiladi va jigar yallig‘lanadi. Kasallik ikki shaklda kechadi:
- O‘tkir gepatit B — infeksiyadan keyingi dastlabki 6 oy. Kattalarning ko‘pchiligida (90–95 foizdan ortig‘ida) immun tizimi virusni o‘zi yengadi va odam butunlay sog‘ayadi, keyin umrbod immunitet qoladi;
- Surunkali gepatit B — virus organizmda 6 oydan ortiq saqlansa. Yuqish yoshi qancha kichik bo‘lsa, surunkaliga o‘tish xavfi shuncha yuqori: onadan yuqqan chaqaloqlarning taxminan 90 foizida, 1–5 yoshli bolalarning 25–50 foizida, kattalarning esa 5 foizdan kamida infeksiya surunkali bo‘lib qoladi.
Gepatit B qanday yuqadi
Virus qon va boshqa biologik suyuqliklar orqali yuqadi. Asosiy yo‘llari:
- Onadan bolaga — tug‘ruq paytida; gepatit B ko‘p tarqalgan hududlarda bu eng muhim yo‘l;
- Qon orqali — sterillanmagan shprits, tibbiy va stomatologik asboblar, tatuirovka, pirsing, manikyur asboblari, umumiy ustara va tish cho‘tkasi orqali;
- Jinsiy yo‘l bilan — himoyalanmagan jinsiy aloqada;
- Oila ichida — surunkali gepatit B bilan og‘rigan odam bilan uzoq birga yashaganda, ko‘pincha mayda jarohatlar va shaxsiy gigiyena buyumlari orqali.
Gepatit B nima orqali yuqmaydi
Gepatit B oziq-ovqat, suv, umumiy idish-tovoq, qo‘l berib ko‘rishish, quchoqlash, yo‘tal, aksirish yoki emizish orqali yuqmaydi. Shuning uchun gepatit B bilan og‘rigan odamni oila, maktab yoki ish jamoasidan ajratish kerak emas. Bu xavotirlar ko‘pincha bemorlarning tekshiruvdan qochishiga sabab bo‘ladi.
Gepatit B belgilari
Infeksiyadan keyin belgilar odatda 1–6 oy o‘tib paydo bo‘ladi. Ko‘p odamlarda, ayniqsa bolalarda, o‘tkir gepatit B umuman belgisiz o‘tadi. Belgilar bo‘lsa, ular quyidagicha:
- kuchli holsizlik va charchoq;
- ishtaha pasayishi, ko‘ngil aynishi, qusish;
- o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik yoki og‘riq;
- bo‘g‘imlarda og‘riq, harorat biroz ko‘tarilishi;
- siydikning qoramtir («choy rangi») bo‘lishi;
- najasning oqarishi;
- teri va ko‘z oqining sarg‘ayishi (sariqlik).
Surunkali gepatit B ko‘pincha yillar davomida hech qanday belgi bermaydi yoki faqat charchoq bilan namoyon bo‘ladi. Belgilar ko‘pincha jigar jiddiy shikastlangandan keyin — sirroz bosqichida paydo bo‘ladi: qorin kattalashishi (assit), oyoqlar shishi, oson ko‘karish va qon ketishi, chalkash fikrlash. Shuning uchun gepatit B ni belgilarga qarab emas, tahlil orqali aniqlash muhim.
Gepatit B tahlillari
Gepatit B qon tahlili orqali aniqlanadi. Asosiy ko‘rsatkichlar:
- HBsAg (virusning yuza antigeni) — asosiy skrining testi. Musbat bo‘lsa, odam hozir infeksiyalangan; 6 oydan ortiq musbat saqlansa, gepatit surunkali hisoblanadi;
- Anti-HBs (HBsAg ga qarshi antitanalar) — himoya mavjudligini ko‘rsatadi: emlashdan keyin yoki infeksiyadan sog‘aygandan so‘ng paydo bo‘ladi;
- Anti-HBc — odam qachondir virus bilan uchrashganini ko‘rsatadi (emlash bu antitanani hosil qilmaydi); IgM sinfi yaqinda yuqqan o‘tkir infeksiyaga xos;
- HBeAg va anti-HBe — virusning faolligi va yuqumliligi haqida qo‘shimcha ma’lumot beradi;
- HBV DNK (PZR) — qondagi virus miqdori; davolash kerak-kerakmasligini hal qilishda va davolash samarasini kuzatishda asosiy ko‘rsatkich;
- Jigar ko‘rsatkichlari (ALT, AST, bilirubin), qon ivishi, UTT va jigar elastografiyasi (fibroskan) — jigar qanchalik shikastlanganini baholash uchun.
HBsAg musbat chiqqan har bir odam gepatit D ga ham tekshirilishi kerak: gepatit D virusi faqat gepatit B bor odamda ko‘paya oladi va kasallikni ancha og‘irlashtiradi.
Kim tekshirilishi kerak
- barcha homilador ayollar;
- gepatit B bilan og‘rigan odamning oila a’zolari va jinsiy sheriklari;
- qon yoki uning komponentlari quyilgan, gemodializdagi bemorlar;
- tibbiyot xodimlari;
- jigar ko‘rsatkichlari sababsiz oshgan har bir odam;
- kimyoterapiya yoki immunitetni pasaytiruvchi davo boshlanishidan oldin barcha bemorlar.
Gepatit B davolash
O‘tkir gepatit B
O‘tkir gepatit B da maxsus virusga qarshi davo ko‘pincha talab qilinmaydi: organizm virusni o‘zi yengadi. Shifokor holatni kuzatadi, dam olish, yetarli suyuqlik va ovqatlanishni tavsiya qiladi. Spirtli ichimlik va jigarga zararli dorilardan (shu jumladan shifokor bilan kelishilmagan «jigar uchun» o‘simlik vositalaridan) voz kechish kerak. Og‘ir kechganda — kuchli sariqlik, qon ivishining buzilishi, ongning chalkashishida — shifoxonada davolanadi.
Surunkali gepatit B
Surunkali gepatit B bilan og‘rigan har bir odam ham darhol dori ichishi shart emas. Gepatolog yoki infeksionist HBV DNK miqdori, ALT darajasi, jigar fibrozi darajasi, yoshi va oilada jigar saratoni bor-yo‘qligiga qarab qaror qabul qiladi. Davolash kerak bo‘lmagan bemorlar ham muntazam — odatda har 6–12 oyda — tekshiruvdan o‘tib turishi kerak.
- Virusga qarshi tabletkalar — tenofovir yoki entekavir. Ular virusning ko‘payishini kuchli bostiradi, jigar yallig‘lanishini kamaytiradi va sirroz hamda jigar saratoni xavfini sezilarli pasaytiradi. Ular odatda uzoq muddat, ko‘pincha umrbod qabul qilinadi; o‘zboshimchalik bilan to‘xtatish keskin xurujga olib kelishi mumkin;
- Peginterferon — ayrim bemorlarda cheklangan muddatli in’eksiya kursi sifatida qo‘llanadi, lekin nojo‘ya ta’sirlari ko‘p.
Hozirgi dorilar virusni to‘liq yo‘q qilish (HBsAg ning yo‘qolishi) imkonini kamdan-kam beradi, ammo to‘g‘ri davolangan bemorlar ko‘pincha uzoq va to‘laqonli hayot kechiradi. «Gepatit B ni bir kursda butunlay davolaymiz» degan reklama va xalq usullariga ishonmang.
Homiladorlikda gepatit B
Homiladorlikda barcha ayollar HBsAg ga tekshiriladi. Ona gepatit B bilan og‘rigan bo‘lsa, virus ko‘pincha tug‘ruq paytida bolaga o‘tadi va chaqaloqda deyarli har doim surunkali infeksiya rivojlanadi. Buni oldini olish mumkin:
- chaqaloq tug‘ilgach, birinchi 12–24 soat ichida gepatit B ga qarshi vaksina va maxsus immunoglobulin oladi, so‘ngra emlash kursini jadval bo‘yicha davom ettiradi;
- onada virus miqdori yuqori bo‘lsa, shifokor homiladorlikning uchinchi trimestrida virusga qarshi dori (odatda tenofovir) buyurishi mumkin — bu bolaga yuqish xavfini yanada kamaytiradi;
- gepatit B o‘z-o‘zidan kesar kesishga ko‘rsatma emas;
- emlangan chaqaloqni ko‘krak suti bilan boqish mumkin.
Gepatit B ga qarshi emlash
Gepatit B ga qarshi vaksina xavfsiz va juda samarali: to‘liq kursdan keyin 95 foizdan ortiq odamda uzoq muddatli himoya hosil bo‘ladi. O‘zbekistonda u milliy emlash kalendariga kiritilgan va birinchi dozasi tug‘ruqxonada, hayotning birinchi kunida qilinadi. Bolalikda emlanmagan kattalar, ayniqsa tibbiyot xodimlari, gemodializdagi bemorlar va gepatit B bilan og‘rigan odamning oila a’zolari ham emlanishi tavsiya etiladi. Emlashdan oldin HBsAg va anti-HBs ga tekshirilish maqsadga muvofiq.
Gepatit B asoratlari
- Jigar sirrozi — uzoq davom etgan yallig‘lanish natijasida jigar to‘qimasi chandiq bilan almashadi va jigar ishdan chiqa boshlaydi;
- Jigar saratoni (gepatotsellyulyar karsinoma) — surunkali gepatit B da sirroz bo‘lmasa ham rivojlanishi mumkin; shuning uchun xavf guruhidagi bemorlarga har 6 oyda jigar UTT tavsiya etiladi;
- Gepatit D bilan birga kechishi — eng og‘ir shakl, sirroz tezroq rivojlanadi;
- Fulminant gepatit — o‘tkir gepatitning kam uchraydigan, hayot uchun xavfli shakli; jigar ko‘chirib o‘tkazishni talab qilishi mumkin.
Gepatit B bilan yashash: amaliy maslahatlar
- spirtli ichimliklardan butunlay voz keching;
- har qanday dori va biologik faol qo‘shimchani shifokor bilan kelishib iching;
- gepatit A ga qarshi emlanish haqida shifokor bilan gaplashing;
- oila a’zolari va jinsiy sherigingiz tekshirilsin va emlansin;
- ustara, tish cho‘tkasi, manikyur asboblarini boshqalar bilan bo‘lishmang;
- shifokor va stomatologga gepatit B borligini ayting;
- belgilangan tekshiruvlarni o‘tkazib yubormang, hatto o‘zingizni yaxshi his qilsangiz ham.
Xulosa
Gepatit B — qon, jinsiy yo‘l va onadan bolaga yuqadigan virusli jigar kasalligi. U ko‘pincha belgisiz kechadi, shuning uchun asosiy yo‘l — HBsAg tahlilini topshirish. Surunkali gepatit B ni zamonaviy dorilar bilan nazorat qilish va sirroz hamda jigar saratoni xavfini sezilarli kamaytirish mumkin. Eng ishonchli himoya esa emlash.
Mavzuga yaqin maqolalar: gepatit A (Botkin kasalligi).
Mavzuga yaqin maqolalar: ALT va AST normasi.
Mavzuga yaqin maqolalar: gepatit turlari va belgilari.
Ko‘p beriladigan savollar
Gepatit B butunlay davolanadimi?
O‘tkir gepatit B kattalarning ko‘pchiligida o‘zi o‘tib ketadi. Surunkali gepatit B ni hozirgi dorilar bilan to‘liq yo‘q qilish kamdan-kam mumkin, ammo virusni uzoq muddat bostirib, jigarni himoya qilish mumkin.
Gepatit B bilan og‘rigan odam bilan bir idishdan ovqatlansa bo‘ladimi?
Ha. Gepatit B umumiy idish-tovoq, ovqat, qo‘l berib ko‘rishish yoki quchoqlash orqali yuqmaydi. Faqat qon tegishi mumkin bo‘lgan shaxsiy buyumlarni — ustara, tish cho‘tkasi, manikyur asboblarini bo‘lishmaslik kerak.
HBsAg musbat chiqdi, nima qilish kerak?
Vahima qilmang va infeksionist yoki gepatologga murojaat qiling. U HBV DNK, jigar ko‘rsatkichlari, gepatit D va jigar holatini tekshirib, davolash kerak-kerakmasligini aniqlaydi.
Gepatit B bilan farzand ko‘rish mumkinmi?
Ha. To‘g‘ri kuzatuv va chaqaloqni tug‘ilgandan keyin darhol emlash hamda immunoglobulin yuborish bilan bolaga yuqish xavfi juda past bo‘ladi.
Gepatit B vaksinasi necha yil himoya qiladi?
To‘liq emlash kursini olgan sog‘lom odamlarda himoya odatda uzoq, ko‘pchilikda umrbod saqlanadi. Ko‘pchilik uchun qayta emlash (buster) talab qilinmaydi; ayrim xavf guruhlarida shifokor antitanalar darajasini tekshirib, qaror qiladi.







