Astma xuruji — astma bilan yashovchi odamda nafas olish birdan qiyinlashadigan, xurujli holat. Bu paytda bronxlar torayadi, shilliq qavat yallig‘lanadi va havo yo‘llariga shilliq to‘planadi. Natijada bemor hansirash, ko‘krak qafasida siqilish va quruq yo‘tal paydo bo‘lishini his qiladi.
Astma xuruji yengil bo‘lishi mumkin, lekin ba’zi hollarda hayot uchun xavfli darajaga chiqadi. Shuning uchun belgilarni erta tanib, shifokor tuzgan rejaga amal qilish va o‘z vaqtida tez yordam chaqirish muhim. Bu maqolada astma xurujining belgilari, birinchi yordam, davolash va profilaktika haqida oddiy, amaliy ma’lumot beriladi.
Astma xuruji nima?
Astma — nafas yo‘llarining surunkali yallig‘lanish kasalligi. U doimiy ravishda “bor” bo‘ladi, ammo alomatlar hamma vaqt kuchli bo‘lmasligi mumkin. Astma xuruji — bu kasallikning kuchayishi, ya’ni bronxlar tashqi ta’sirga javoban birdan torayishi. Bunday holatda nafas chiqarish ayniqsa qiyinlashadi, chunki havo yo‘llari ichkaridan shishadi va torayadi.
Xurujni oddiy “nafas qisishi” bilan aralashtirmaslik kerak. Agar odam gapirishga qiynalsa, lablari ko‘karib ketsa, yordamchi mushaklar bilan nafas olsa yoki ingalyatordan keyin ham yengillik bo‘lmasa, bu shoshilinch holat hisoblanadi.
Astma xurujining asosiy belgilari
Alomatlar har bir bemorda turlicha namoyon bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- nafas olishning qiyinlashishi, ayniqsa nafas chiqarishda;
- ko‘krak qafasida siqilish yoki bosim hissi;
- quruq, xurujli yo‘tal, kechasi yoki ertalab kuchayishi;
- hansirash va tez-tez nafas olish;
- nafas olganda xirillash yoki hushtak tovushi;
- gapirish, yurish yoki zinapoyaga chiqishda qiyinchilik;
- xavotir, qo‘rquv va terlash.
Bu belgilar birdan paydo bo‘lishi yoki bir necha soat davomida kuchayishi mumkin. Belgilarning tez kuchayishi har doim jiddiy e’tibor talab qiladi.
Og‘ir xuruj belgilari — shoshilinch yordam kerak
- odam bir nafasda faqat bir-ikki so‘z aytoladi;
- lablar yoki barmoq uchlari ko‘karadi;
- ko‘krak qafasi ichkariga tortilib nafas oladi;
- hushdan ketish, uyquchanlik yoki chalkashlik kuzatiladi;
- nafas olish juda sayoz yoki xirillash birdan yo‘qoladi;
- tez ta’sir etuvchi ingalyatordan keyin ham yengillik bo‘lmaydi.
Bunday holatda darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qilish kerak. Bemorni yolg‘iz qoldirmang.
Nima uchun astma xuruji yuzaga keladi?
Xurujning sababi ko‘pincha bir nechta omillarning birgalikda ta’siri bo‘ladi. Eng ko‘p uchraydigan qo‘zg‘atuvchilar:
- uy changi, chang oqadigan gilamlar, yostiq va ko‘rpalar;
- gulchang, mog‘or, hayvon juni yoki oziq-ovqat allergiyalari;
- o‘tkir respirator infeksiyalar, gripp va shamollash;
- tamaki tutuni, o‘t, ko‘mir yoki gaz tutuni;
- sovuq havo, keskin harorat o‘zgarishi, changli yo‘l;
- jismoniy zo‘riqish, kuchli stress va uyqu buzilishi;
- ba’zi dorilarga sezuvchanlik — bunday holatda faqat shifokor bilan maslahatlashish kerak.
Har bir bemorda “o‘z” qo‘zg‘atuvchisi bo‘ladi. Ularni kundalikda kuzatish xurujlarni kamaytirishga yordam beradi.
Astma xurujida birinchi yordam
Astma xuruji paytida vahima qilish emas, ketma-ket va xotirjam harakat qilish muhim. Quyidagi qadamlar umumiy yo‘l-yo‘riq bo‘lib, har bir bemorda shifokor tuzgan individual reja bo‘lishi kerak.
- Bemorni qulay holatga keltiring. Uni yotqizmang; tik o‘tirish yoki qo‘llarini stolga tirab o‘tirish nafas olishni osonlashtiradi. Kiyimning bo‘yni va ko‘kragini qisadigan qismlarini bo‘shating.
- Havoni toza qiling. Tutun, chang, o‘tkir hid va aerozollardan uzoqlashtiring. Xonani haddan tashqari sovuq yoki issiq qilmang.
- Shifokor tavsiya qilgan tez ta’sir etuvchi ingalyatordan foydalaning. Uni qanday ishlatish bo‘yicha oldin o‘rgangan bo‘lishingiz kerak. Sprey uchun spacer (yordamchi kamera) bo‘lsa, undan foydalanish samaraliroq bo‘ladi.
- Yengillik bo‘lmasa, tez yordam chaqiring. Ayniqsa nafas olish tez yomonlashsa, gapirish qiyinlashsa yoki lablar rangi o‘zgarsa, kutish xavfli.
- Bemorni yolg‘iz qoldirmang. Uning ahvolini kuzatib turing, nafasini va gapirish qobiliyatini baholang.
- Sedativ, antibiotik yoki tasodifiy dorilarni bermang. Ular xurujni to‘xtatmaydi va ahvolni og‘irlashtirishi mumkin.
Xuruj paytida “o‘tib ketadi” deb kutish yoki faqat xalq usullariga tayanish xavfli. Tez ta’sir etuvchi ingalyator va shifokor rejasi — birinchi navbatdagi yordam.
Astma xurujini davolash
Astma xurujini davolash ikki yo‘nalishda olib boriladi: xuruj paytida nafas yo‘llarini tez kengaytirish va kelajakda xurujlarning oldini olish. Xuruj paytida shifokor tavsiya qilgan bronxodilatatorlar qo‘llanadi. Og‘ir holatlarda kasalxona sharoitida kislorod, nebulayzer orqali dori va yallig‘lanishga qarshi vositalar kerak bo‘lishi mumkin.
Uzoq muddatli davolashda asosiy o‘rinni ingalyatsion glyukokortikosteroidlar egallaydi. Ular nafas yo‘llaridagi yallig‘lanishni kamaytiradi va xurujlar sonini kamaytirishga yordam beradi. Bu dorilarni o‘z holicha to‘xtatish yoki almashtirish mumkin emas. Doza va davolash rejasini faqat shifokor belgilaydi.
Astma bilan yashovchi odamning “harakat rejasi” bo‘lishi foydali: qanday belgilarda qanday dori ishlatish, qachon poliklinikaga murojaat qilish va qachon 103 chaqirish aniq yozilgan bo‘lsin. Bu rejani oilaviy poliklinikadagi shifokor bilan birga tuzish kerak.
Uy sharoitida nima qilish mumkin?
Xurujdan tashqari vaqtda uy sharoitida qo‘zg‘atuvchilarni kamaytirish muhim. Bu astma xuruji takrorlanishini kamaytirishga yordam beradi:
- Uy changini kamaytiring: to‘shak va yostiqlarni muntazam yuvish, changni nam latta bilan artish, gilam va yumshoq o‘yinchoqlarni kamaytirish.
- Chekishni taqiqlang: uyda va mashinada tamaki tutuni bo‘lmasligi kerak.
- Xonani ventilyatsiya qiling: lekin chang, gulchang yoki sovuq havo kuchli bo‘lgan paytda ehtiyot bo‘ling.
- Kimyoviy hidlardan saqlaning: o‘tkir hidsiz tozalash vositalarini tanlang, aerozol va xushbo‘y spreylardan foydalanmang.
- Shamollashni o‘z vaqtida davolating: respirator infeksiyalar xurujni qo‘zg‘atishi mumkin.
- Jismoniy faollikni saqlang: qanday mashqlar xavfsizligini shifokor bilan kelishib oling.
Sarimsoq, zanjabil, zerdeçal yoki qahva kabi uy vositalari astma xurujini to‘xtatuvchi dori emas. Ular ba’zi odamlarda oshqozon muammosi yoki dori ta’sirini kuchaytirishi mumkin. Xuruj paytida asosiy yordam — shifokor tavsiya qilgan ingalyator va tez yordam.
Profilaktika: xurujlarni kamaytirish
Astma to‘liq “yo‘qolmaydi”, lekin uni yaxshi nazorat qilish mumkin. Nazoratning asosiy belgisi — kunduzi kam alomat, kechasi uyg‘onishning kamayishi va kundalik faollikning saqlanishi. Buning uchun:
- shifokor tayinlagan nazorat dorilarini muntazam ishlating;
- ingalyatordan to‘g‘ri foydalanishni har bir qabulda tekshiring;
- o‘z qo‘zg‘atuvchilaringizni yozib boring;
- har bir astma xuruji haqida shifokorga aytib, rejani yangilang;
- gripp va boshqa infeksiyalarga qarshi emlash bo‘yicha shifokor bilan maslahatlashing;
- muntazam ravishda oilaviy poliklinikada ko‘rikdan o‘ting.
Xulosa
Astma xuruji — jiddiy holat, lekin to‘g‘ri tayyorgarlik bilan xavfni kamaytirish mumkin. Belgilarni bilish, shifokor tuzgan harakat rejasiga amal qilish, ingalyatordan to‘g‘ri foydalanish va o‘z vaqtida 103 chaqirish hayot uchun muhim. Xurujni faqat uy vositalari bilan yengishga urinmang; ishonchli yordam — tibbiy nazorat va tayyor reja.
Mavzuga yaqin maqolalar: Bronxial astma.
Ko‘p beriladigan savollar
Astma xuruji paytida birinchi navbatda nima qilish kerak?
Bemorni tik o‘tqizing, bo‘ynini qisadigan kiyimlarni bo‘shating va tutun, chang, o‘tkir hidlardan uzoqlashtiring. Shifokor tavsiya qilgan tez ta’sir etuvchi ingalyatordan foydalaning. Yengillik bo‘lmasa yoki ahvol og‘irlashsa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Astma xurujini uyda butunlay davolash mumkinmi?
Yo‘q. Uy sharoitida faqat shifokor tuzgan reja doirasida yordam berish mumkin. Astma xurujini xalq usullari bilan to‘xtatishga urinish xavfli, chunki bu yordamni kechiktirishi mumkin. Asosiy davolashni shifokor belgilaydi.
Astma xuruji qancha davom etadi?
Yengil xuruj to‘g‘ri yordam bilan nisbatan tez yengillashishi mumkin, ammo har bir holat turlicha. Agar belgilar uzoq davom etsa yoki ingalyatordan keyin yaxshilanish bo‘lmasa, bu shoshilinch yordam kerakligini bildiradi.
Astma xurujida qahva yoki sarimsoq ichish foydalimi?
Yo‘q, ular astma xurujini to‘xtatuvchi dori emas. Bunday vositalarga tayanish shifokor tavsiya qilgan ingalyatordan foydalanishni kechiktirishi mumkin. Xuruj paytida ishonchli yordam — tibbiy reja va tez yordam.
Astma xurujini oldini olish uchun nima qilish kerak?
Shifokor tayinlagan nazorat dorilarini muntazam ishlating, qo‘zg‘atuvchilardan saqlaning, uyda chekishni taqiqlang va ingalyatordan to‘g‘ri foydalanishni o‘rganing. Alomatlar tez-tez takrorlansa, oilaviy poliklinikadagi shifokorga murojaat qilib, davolash rejasini yangilang.







