Yurak xuruji, ya’ni miokard infarkti, uzoq vaqt faqat keksa yoshdagilarning kasalligi deb hisoblangan. Bugun esa shifokorlar uni o‘ttiz-qirq yoshli, hatto undan yosh odamlarda ham ko‘proq uchratmoqda. Yurak xuruji sabablari va oldini olish yo‘llarini bilish har bir yoshdagi odam uchun muhim, chunki xavf omillarining aksariyati yillar davomida sezilmasdan to‘planadi va ko‘p hollarda ularni o‘zgartirish mumkin.
Yurak xuruji yurak mushagini qon va kislorod bilan ta’minlovchi koronar arteriya to‘satdan to‘silganda yuzaga keladi. Qon oqimi tiklanmasa, mushak hujayralari halok bo‘la boshlaydi va bu yurak faoliyatiga uzoq muddatli zarar yetkazadi. Ushbu maqolada infarktga nima sabab bo‘lishi, nega u yoshlarda ham uchrashi va uning oldini olish uchun aniq nima qilish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Yurak xuruji qanday yuzaga keladi
Infarktning eng ko‘p uchraydigan sababi — ateroskleroz. Bu jarayonda arteriyalar devorida xolesterin, yallig‘lanish hujayralari va boshqa moddalardan iborat blyashkalar asta-sekin to‘planadi. Blyashka tomirni toraytiradi, ba’zan esa yorilib ketadi. Yorilgan joyda qon laxtasi hosil bo‘ladi va u tomirni to‘liq yopib qo‘yishi mumkin. Aynan shu payt yurak xuruji sodir bo‘ladi.
Ateroskleroz bir kunda paydo bo‘lmaydi. U ko‘pincha yoshlikdan boshlanadi va o‘nlab yillar davomida rivojlanadi. Shuning uchun profilaktikani qancha erta boshlasangiz, shuncha yaxshi.
Yurak xurujining asosiy sabablari va xavf omillari
O‘zgartirsa bo‘ladigan omillar
- Chekish va nos. Tamaki tomirlar devorini shikastlaydi, qonni quyuqlashtiradi va tomirlar spazmini chaqiradi. Yoshlardagi infarktning eng muhim sabablaridan biri. Elektron sigaretalar ham xavfsiz emas.
- Yuqori qon bosimi. Doimiy yuqori bosim tomir devorini shikastlab, blyashka hosil bo‘lishini tezlashtiradi.
- Yuqori xolesterin. Ayniqsa «yomon» xolesterin ko‘pligi blyashkalar uchun asosiy qurilish materiali hisoblanadi.
- Qandli diabet. Qondagi qandning doimiy yuqori bo‘lishi tomirlarni shikastlaydi.
- Ortiqcha vazn va semizlik. Ayniqsa qorin atrofidagi yog‘.
- Kam harakatlilik. Kun bo‘yi o‘tirish va sportdan uzoqlik.
- Noto‘g‘ri ovqatlanish. Fastfud, qovurilgan taomlar, ko‘p tuz, shirin ichimliklar va qayta ishlangan go‘sht.
- Spirtli ichimliklar va giyohvand moddalar. Ayrim giyohvand moddalar, ayniqsa stimulyatorlar, yoshlarda ham to‘satdan infarkt chaqirishi mumkin.
- Surunkali stress va uyqusizlik.
O‘zgartirib bo‘lmaydigan omillar
- Yosh va jins. Yosh o‘tgan sari xavf ortadi; erkaklarda infarkt ertaroq uchraydi.
- Irsiyat. Ota-ona yoki aka-ukalarda erta yoshda yurak xuruji bo‘lgani.
- Oilaviy giperxolesterinemiya. Tug‘ma, irsiy xolesterin oshishi — yoshlardagi infarktning muhim sababi. Oilada erta infarkt holatlari bo‘lsa, xolesterinni yoshlikdan tekshirish kerak.
Nega yoshlarda ham yurak xuruji uchraydi
Yosh odamlarda infarktga ko‘pincha bir nechta omil birgalikda sabab bo‘ladi:
- erta yoshdan chekish va nos iste’mol qilish;
- kam harakatli turmush tarzi, kompyuter va telefon oldida uzoq o‘tirish;
- fastfud va energetik ichimliklarga ruju qo‘yish;
- tashxis qo‘yilmagan gipertoniya va yuqori xolesterin;
- irsiy moyillik;
- giyohvand moddalar;
- kuchli stress, ish yuki va uyqu yetishmasligi.
Yoshlarda koronar arteriya spazmi, tomir devorining o‘z-o‘zidan yirtilishi yoki qon ivishining buzilishi kabi kamroq uchraydigan sabablar ham bo‘lishi mumkin. Shuning uchun yosh odamda ko‘krak og‘rig‘ini «yoshsan, yurakdan bo‘lmaydi» deb e’tiborsiz qoldirmaslik kerak.
Yurak xurujining belgilari
- ko‘krakda siquvchi, bosuvchi og‘riq yoki og‘irlik, bir necha daqiqadan ortiq davom etadi;
- og‘riqning chap qo‘l, yelka, bo‘yin, jag‘ yoki kuraklar orasiga tarqalishi;
- nafas qisishi;
- sovuq ter, ko‘ngil aynishi, bosh aylanishi;
- kuchli holsizlik va xavotir.
Bunday belgilarda darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak. Tomir qancha tez ochilsa, yurak mushagi shuncha ko‘p saqlanib qoladi.
Yurak xavfini qanday aniqlash mumkin
Infarkt xavfini baholash uchun murakkab tekshiruvlar har doim ham kerak emas. Oilaviy poliklinikada shifokor yoshingiz, jinsingiz, chekish odati, qon bosimi, xolesterin va qand ko‘rsatkichlarini hisobga olib, umumiy xavfni baholaydi. Kerak bo‘lsa, quyidagi tekshiruvlar tayinlanadi:
- elektrokardiogramma;
- qonning lipid spektri — umumiy, «yomon» va «yaxshi» xolesterin, triglitseridlar;
- qondagi qand va glikirlangan gemoglobin;
- yurak ultratovush tekshiruvi;
- yuklama testlari — yugurish yo‘lakchasida yoki velosipedda yurak ishini kuzatish.
Natijalarga qarab shifokor turmush tarzini o‘zgartirish bo‘yicha maslahat beradi yoki zarur bo‘lsa davolashni boshlaydi. Xavf yuqori bo‘lsa, kardiolog bilan maslahat tavsiya etiladi.
Yurak xurujining oldini olish
Chekishni tashlang
Bu — yurak uchun eng muhim qadam. Chekishni tashlagandan keyin yurak xuruji xavfi asta-sekin kamayadi. Tashlash qiyin bo‘lsa, shifokordan yordam so‘rang: maslahat va kerak bo‘lsa dori vositalari muvaffaqiyat ehtimolini oshiradi.
Ko‘rsatkichlaringizni biling
- qon bosimini muntazam o‘lchang;
- xolesterin va qandni shifokor tavsiya etgan muddatlarda tekshirtiring;
- bel aylanasi va vazningizni kuzating.
Ko‘pchilik yoshlar bu ko‘rsatkichlarini umuman bilmaydi. Oddiy tibbiy ko‘rik xavfni erta aniqlash imkonini beradi.
Sog‘lom ovqatlaning
- har kuni sabzavot, meva va ko‘katlar iste’mol qiling;
- dukkaklilar, to‘liq donli mahsulotlar, baliq va yong‘oqni ko‘paytiring;
- qovurilgan, yog‘li taomlar, kolbasa va fastfudni kamaytiring;
- tuz va shakarni cheklang, energetik va shirin gazli ichimliklardan voz keching.
Ko‘proq harakat qiling
Haftaning ko‘p kunlarida tez yurish, velosiped, suzish, futbol yoki boshqa faol mashg‘ulotlar yurakni mustahkamlaydi. Uzoq o‘tirishni tez-tez bo‘lib turing.
Stress va uyquni boshqaring
Yetarli uxlash, dam olish kunlarini to‘liq dam olishga bag‘ishlash, sevimli mashg‘ulot va yaqinlar bilan vaqt o‘tkazish stressni kamaytiradi.
Spirtli ichimlik va giyohvand moddalardan voz keching
Spirtli ichimliklar qon bosimini oshiradi, yurak ritmini buzadi va ortiqcha kaloriya manbayi bo‘ladi. Giyohvand moddalar, ayniqsa stimulyatorlar, sog‘lom yoshlarda ham to‘satdan tomir spazmi va infarkt chaqirishi mumkin. Ulardan butunlay voz kechish yurakni himoya qiladi.
Davolanishni davom ettiring
Agar sizda gipertoniya, yuqori xolesterin yoki diabet aniqlangan bo‘lsa, shifokor buyurgan dorilarni muntazam qabul qiling. O‘zingizni yaxshi his qilganda dorini to‘xtatish xavfli.
Xulosa
Yurak xurujining asosiy sababi — yillar davomida rivojlanadigan ateroskleroz. Chekish, yuqori qon bosimi, xolesterin, diabet, ortiqcha vazn va kam harakatlilik uni tezlashtiradi, shuning uchun infarkt yoshlarda ham uchrashi mumkin. Yurak xuruji sabablari va oldini olish yo‘llarini bilib, chekishni tashlash, ko‘rsatkichlarni nazorat qilish, sog‘lom ovqatlanish va faol hayot tarzi orqali xavfni sezilarli kamaytirish mumkin.
Mavzuga yaqin maqolalar: Yurak yetishmovchiligi, Vahima xuruji (panik ataka), Ruhiy salomatlik va yurak.
Ko‘p beriladigan savollar
Yoshlarda yurak xuruji nima sababdan bo‘ladi?
Ko‘pincha chekish, irsiy yuqori xolesterin, kam harakatlilik, noto‘g‘ri ovqatlanish, tashxis qo‘yilmagan gipertoniya va giyohvand moddalar sabab bo‘ladi. Ba’zan koronar arteriya spazmi yoki tomir devorining yirtilishi kabi kamroq uchraydigan sabablar ham bo‘ladi.
Yurak xurujining oldini olish uchun eng muhim qadam nima?
Chekuvchilar uchun eng muhim qadam — chekishni tashlash. Shuningdek, qon bosimi, xolesterin va qandni muntazam tekshirish, sog‘lom ovqatlanish va faol harakat qilish xavfni sezilarli kamaytiradi.
Xolesterinni qachondan tekshirish kerak?
Kattalarga xolesterinni muntazam tekshirib borish tavsiya etiladi. Oilada erta yoshda yurak xuruji holatlari bo‘lsa, shifokor uni yoshlikdan tekshirishni maslahat berishi mumkin.
Energetik ichimliklar yurak uchun xavflimi?
Energetik ichimliklarda kofein va shakar ko‘p bo‘ladi. Ko‘p miqdorda iste’mol qilish yurak urishini tezlashtirishi va qon bosimini oshirishi mumkin, ayniqsa yurak muammolari bor odamlarda. Ulardan voz kechish yaxshiroq.







