Kechqurun poyabzal siqib qolgani, paypoq rezinkasidan chuqur iz qolgani yoki to‘piqlar «yumaloqlashib» qolgani ko‘pchilikka tanish. Oyoq shishi (tibbiyotda — periferik shish) to‘qimalar orasida suyuqlik to‘planishidan yuzaga keladi. Ko‘p hollarda u zararsiz: uzoq o‘tirish, issiq havo yoki sho‘r ovqatdan keyin paydo bo‘lib, bir kechada o‘tib ketadi. Biroq ba’zan shish yurak, buyrak, jigar yoki tomirlar kasalligining birinchi belgisi bo‘ladi, bir oyoqning to‘satdan shishishi esa hayot uchun xavfli trombozdan darak berishi mumkin.
Quyida oyoq shishishi sabablari, uni qanday farqlash, qachon shoshilinch yordam kerakligi va uyda nima qilish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Shish qanday paydo bo‘ladi
Qon tomirlardan to‘qimalarga doimo ozgina suyuqlik sizib chiqadi va u venalar hamda limfa tomirlari orqali qaytariladi. Bu muvozanat buzilsa — venalarda bosim oshsa, qondagi oqsil (albumin) kamaysa, organizmda tuz va suv ushlanib qolsa yoki limfa oqimi to‘silsa — suyuqlik to‘qimalarda yig‘iladi. Og‘irlik kuchi tufayli u avvalo eng pastki qismlarga, ya’ni to‘piq va boldirlarga tushadi.
Oyoq shishishi sabablari
Kundalik va zararsiz sabablar
- uzoq tik turish yoki o‘tirish — sotuvchilar, haydovchilar, ofis xodimlari, uzoq parvozlar;
- issiq havo: tomirlar kengayadi va suyuqlik to‘qimalarga osonroq o‘tadi;
- sho‘r ovqat va ortiqcha vazn;
- hayz oldidan gormonal o‘zgarishlar;
- jismoniy faollikning kamligi — boldir mushaklari venalar uchun «nasos» vazifasini bajaradi.
Bunday shish odatda ikkala oyoqda bir xil, kechqurun kuchayadi, ertalabga yaqin kamayadi va boshqa shikoyatlar bilan kechmaydi.
Surunkali vena yetishmovchiligi
Bu oyoq shishining eng ko‘p uchraydigan sabablaridan biri. Vena klapanlari yaxshi yopilmasa, qon oyoqlarda turib qoladi. Kechqurun og‘irlik, zirqirash, tunda tomir tortishi, vena to‘rlari va kengaygan tugunlar paydo bo‘ladi. Yillar o‘tib boldir terisi qorayadi, qalinlashadi, ekzema va yaralar chiqishi mumkin. Batafsil — varikoz kasalligi haqidagi maqolada.
Homiladorlik
Homiladorlikning ikkinchi yarmida oyoq shishishi juda ko‘p uchraydi: qon hajmi oshadi, kattalashgan bachadon chanoq venalarini bosadi. Hafta sayin organizmda nima o‘zgarishini homiladorlik kalendarida kuzatishingiz mumkin. Lekin yuz va qo‘llarning to‘satdan shishishi, kuchli bosh og‘rig‘i, ko‘z oldida «uchqunlar», qovurg‘a ostida og‘riq yoki qon bosimi oshishi preeklampsiya belgisi bo‘lishi mumkin — bunday holatda darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling yoki tug‘ruqxonaga boring.
Dorilar
Ba’zi dorilar ham to‘piq shishishini chaqiradi: qon bosimini tushiruvchi kalsiy kanali blokatorlari guruhidagi ayrim preparatlar, yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchilar, glyukokortikoidlar, estrogen saqlovchi gormonal vositalar, qandli diabetda qo‘llanadigan ba’zi dorilar. Shish dori boshlangandan keyin paydo bo‘lsa, uni o‘zingiz to‘xtatmang — shifokorga ayting, u dozani o‘zgartirishi yoki boshqa preparat tanlashi mumkin.
Yurak yetishmovchiligi
Yurak qonni yaxshi haydamasa, suyuqlik organizmda ushlanib qoladi. Bunday shish ikkala oyoqda, kechqurun kuchli bo‘ladi va ko‘pincha yurganda hansirash, yotganda nafas qisishi (bir nechta yostiqda uxlashga majbur bo‘lish), tez charchash bilan kechadi. 2–3 kun ichida vaznning 2 kg dan ortiq oshishi suyuqlik to‘planayotganini ko‘rsatadi. Bu haqda yurak yetishmovchiligi maqolamizda o‘qing.
Buyrak va jigar kasalliklari
Buyrak kasalliklarida, ayniqsa siydik bilan ko‘p oqsil yo‘qotilganda (nefrotik sindrom), shish ertalab ko‘z atrofida boshlanib, keyin oyoqlarga tarqaladi, siydik ko‘pikli bo‘ladi. Jigar sirrozida albumin kam ishlab chiqariladi: oyoq shishi qorin kattalashishi (assit), sariqlik, tez ko‘karish bilan birga keladi.
Qalqonsimon bez
Qalqonsimon bez faoliyati susayganda (gipotireoz) teri ostida o‘ziga xos zich shish — miksedema paydo bo‘lishi mumkin: bosganda chuqurcha qolmaydi. U holsizlik, sovuqqa chidamsizlik, vazn ortishi, quruq teri bilan kechadi. Bunday holatda TTG tahlili oddiy va muhim tekshiruv hisoblanadi.
Limfedema va lipedema
Limfedema limfa oqimi buzilganda yuzaga keladi: tug‘ma bo‘lishi yoki onkologik operatsiya, limfa tugunlarini olib tashlash, nur terapiyasi, takroriy saramasdan keyin rivojlanishi mumkin. Shish zich, oyoq kafti va barmoqlarni ham egallaydi, oyoq ko‘tarilganda deyarli kamaymaydi. Lipedema esa asosan ayollarda uchraydigan, ikkala oyoqda yog‘ to‘qimasining simmetrik to‘planishi bo‘lib, oyoq kaftlari odatda zararlanmaydi va bosganda og‘riydi.
Boshqa sabablar
Bitta oyoq yoki bo‘g‘im atrofidagi shish jarohat, bo‘g‘imlar yallig‘lanishi (masalan, podagra xuruji), tizza ostidagi Beyker kistasi yorilishi yoki terining bakterial yallig‘lanishi — saramas bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Keksalarda uzoq vaqt kresloda oyoqlarni osiltirib o‘tirish, yetarli ovqatlanmaslik tufayli qonda oqsil kamayishi ham shishga sabab bo‘ladi. Kamdan-kam hollarda chanoqdagi o‘sma venalarni bosib, bir tomonlama shish chaqiradi.
Bir oyoq shishsa — trombozni istisno qiling
Shish faqat bitta oyoqda, to‘satdan paydo bo‘lsa va boldirda og‘riq, taranglik, issiqlik, qizarish yoki ko‘kimtir rang bilan kechsa, bu chuqur vena trombozi belgisi bo‘lishi mumkin. Ayniqsa yaqinda operatsiya, uzoq parvoz, yotoq rejimi, oyoq jarohati, homiladorlik yoki gormonal tabletkalar qabul qilish bo‘lsa, xavf yuqori. Tromb ko‘chib o‘pkaga borishi mumkin, shuning uchun shu kuni shifokorga borib, vena UTT sini qildirish kerak. Oyoqni uqalamang va isitmang.
Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar:
- oyoq shishi bilan birga to‘satdan hansirash, ko‘krakda og‘riq yoki qon aralash yo‘tal paydo bo‘lsa;
- shish tez ortib borsa, oyoq oqarib yoki ko‘karib sovuq bo‘lib qolsa;
- oyoq qizarib, issiq va og‘riqli bo‘lsa va yuqori harorat ko‘tarilsa (saramas yoki flegmona);
- homilador ayolda yuz va qo‘llar shishib, bosh og‘rig‘i va ko‘rish buzilishi bo‘lsa;
- shish bilan birga yotolmaydigan darajada nafas qisishi bo‘lsa.
Shishni o‘zingiz qanday tekshirasiz
Boldirning old yuzasidagi suyak ustiga bosh barmoq bilan 5 soniya bosib turing va qo‘yib yuboring. Chuqurcha qolsa — bu «chuqurcha qoldiradigan» shish. U ko‘pincha vena, yurak, buyrak, jigar sabablari, dorilar va homiladorlik bilan bog‘liq. Chuqurcha qolmasa, limfedema yoki qalqonsimon bez kasalligi haqida o‘ylash kerak. Yana nimalarga e’tibor bering:
- shish bitta oyoqdami yoki ikkalasidami;
- qachon paydo bo‘ldi — to‘satdanmi (72 soatdan kam) yoki asta-sekinmi;
- ertalab kamayadimi;
- og‘riq, qizarish, teri rangining o‘zgarishi bormi;
- hansirash, siydik o‘zgarishi, qorin kattalashishi kabi boshqa belgilar bormi.
Qanday tekshiruvlar o‘tkaziladi
Avval shifokor sizni so‘rab-surishtiradi, oyoqlarni, yurakni, o‘pkani va qorinni ko‘rikdan o‘tkazadi, ichayotgan dorilaringizni aniqlaydi. Keyin sababga qarab quyidagilar buyurilishi mumkin:
- umumiy qon tahlili, kreatinin, albumin, jigar fermentlari, qonda qand;
- umumiy siydik tahlili — oqsil bor-yo‘qligini bilish uchun;
- TTG — qalqonsimon bez faoliyatini baholash uchun;
- NT-proBNP, EKG va yurak UTT si (exokardiografiya) — yurak yetishmovchiligiga shubha bo‘lsa;
- oyoq venalarining dupleks UTT si — tromboz yoki vena yetishmovchiligini aniqlash uchun;
- D-dimer — trombozga shubha bo‘lganda qo‘shimcha test sifatida.
Oyoq shishsa nima qilish kerak
Xavfli sabablar istisno qilingach, kundalik shishni kamaytirishga quyidagilar yordam beradi:
- Oyoqlarni ko‘tarish. Kuniga bir necha marta 20–30 daqiqa oyoqlarni yurak darajasidan yuqoriroq qo‘yib yoting.
- Harakat. Har kuni yurish, suzish, velosiped; uzoq o‘tirganda har soatda turib yuring, o‘tirgan joyda oyoq panjalarini yuqoriga-pastga harakatlantiring.
- Tuzni kamaytirish. JSST kattalarga kuniga 5 g dan kam tuz iste’mol qilishni tavsiya qiladi; tuzlangan mahsulotlar, kolbasa va chips — yashirin tuz manbai.
- Vaznni me’yorlash va qulay, siqmaydigan poyabzal kiyish.
- Issiqda salqin joyda dam olish, oyoqlarni salqin suvda chayish.
- Siydik haydovchi dorilarni o‘zingiz ichmang. Ular faqat shishning sababiga qarab shifokor tomonidan buyuriladi; asossiz qabul qilish suvsizlanish, kaliy yetishmovchiligi va buyrak muammolariga olib keladi.
Kompression paypoqlar
Kompression trikotaj vena yetishmovchiligi, homiladorlikdagi shish va limfedemada asosiy usullardan biri. Paypoq to‘piqda eng kuchli, yuqoriga qarab kamroq bosim beradi va venalarga qonni yuqoriga haydashga yordam beradi. Uni ertalab, oyoq hali shishmagan paytda kiyish kerak. Siqish sinfi va o‘lchamini shifokor yoki mutaxassis tanlagani ma’qul. Muhim: oyoq arteriyalarining jiddiy kasalligi (masalan, qandli diabet yoki chekish tufayli qon aylanishi buzilgan) bo‘lsa, kompression paypoq zarar qilishi mumkin, shuning uchun avval tekshiruvdan o‘ting.
Xulosa
Oyoq shishi ko‘pincha kundalik omillar yoki vena yetishmovchiligi bilan bog‘liq va harakat, oyoqni ko‘tarish, tuzni kamaytirish va kompression paypoq bilan yengillashadi. Ammo ikkala oyoqning doimiy shishi yurak, buyrak, jigar yoki qalqonsimon bezni tekshirishga sabab, bir oyoqning to‘satdan og‘riqli shishishi esa shoshilinch holat. Hansirash va ko‘krak og‘rig‘i qo‘shilsa — darhol 103.
Mavzuga yaqin maqolalar: oyoq tortishishi.
Mavzuga yaqin maqolalar: tromboflebit.
Ko‘p beriladigan savollar
Oyoq shishi sabablari qanday?
Eng ko‘p uchraydigan sabablar — uzoq tik turish yoki o‘tirish, issiq havo, sho‘r ovqat, vena yetishmovchiligi va homiladorlik. Kamroq hollarda shish yurak yetishmovchiligi, buyrak va jigar kasalliklari, gipotireoz, limfedema yoki dorilarning nojo‘ya ta’siri bilan bog‘liq.
Oyoq shishsa nima qilish kerak?
Oyoqlarni yurak darajasidan yuqori ko‘tarib dam oling, ko‘proq harakat qiling va tuzni kamaytiring. Shish bir necha kun ichida o‘tmasa, doimiy bo‘lsa yoki boshqa belgilar bilan kechsa, terapevtga murojaat qiling. Bir oyoq to‘satdan og‘riq bilan shishsa — shu kuni shifokorga boring.
Homiladorlikda oyoq shishishi xavflimi?
Kechqurun to‘piqlarning yengil shishishi homiladorlikda ko‘p uchraydi va odatda xavfli emas. Ammo yuz va qo‘llarning to‘satdan shishishi, bosh og‘rig‘i, ko‘rish buzilishi yoki bosim oshishi preeklampsiya belgisi bo‘lishi mumkin — darhol shifokorga murojaat qiling.
Oyoq shishini qanday qaytarish mumkin?
Oyoqlarni ko‘tarish, yurish va boldir mashqlari, kompression paypoq, tuzni cheklash va vaznni me’yorlash yordam beradi. Agar shishning sababi kasallik bo‘lsa, asosiy davo — o‘sha kasallikni davolash, shuning uchun siydik haydovchi dorilarni o‘zboshimchalik bilan ichmang.
Oyoq shishishi nimadan bo‘ladi — qaysi shifokorga borish kerak?
Avval terapevt yoki oilaviy shifokorga boring: u ko‘rik va tahlillar orqali sababni aniqlaydi. Kerak bo‘lsa, flebolog yoki qon tomir jarrohi, kardiolog, nefrolog yoki endokrinologga yo‘llanma beradi.







