Qon ivishi — organizmning muhim himoya mexanizmi: kesilgan joyda tromb (qon laxtasi) hosil bo‘lib, qon ketishini to‘xtatadi. Ammo laxta keraksiz joyda — butun tomir ichida paydo bo‘lsa, u qon oqimini to‘sib qo‘yadi. Bu holat tromboz deyiladi. Venalardagi tromboz har yili har ming kishidan taxminan bir-ikkitasida uchraydi va uning eng xavfli asorati — o‘pka arteriyasi tromboemboliyasi — o‘z vaqtida yordam ko‘rsatilmasa, hayotga xavf soladi.
Yaxshi xabar shuki, trombozni ko‘p hollarda oldini olish mumkin, erta aniqlansa esa samarali davolanadi. Quyida qanday belgilar xavotirli, kimlar xavf guruhida va qanday davolash usullari borligini ko‘rib chiqamiz.
Tromboz nima
Tromboz — qon tomiri ichida qon laxtasi hosil bo‘lishi. U ikki xil bo‘ladi:
- Venoz tromboz — ko‘pincha oyoqning chuqur venalarida (chuqur vena trombozi, ChVT). Laxta uzilib, qon oqimi bilan o‘pkaga borsa, o‘pka arteriyasi tromboemboliyasi (O‘ATE) rivojlanadi. Bu ikki holat birgalikda venoz tromboemboliya deb ataladi.
- Arterial tromboz — arteriyalarda, odatda ateroskleroz blyashkasi ustida hosil bo‘ladi va infarkt yoki insultga olib keladi. Insultning belgilarini bilish uchun insult belgilari maqolasini o‘qing.
Bu maqolada asosan venoz tromboz haqida gap boradi. XIX asrda nemis olimi Virxov tromb hosil bo‘lishining uch sababini ta’riflagan: qon oqimining sekinlashishi (masalan, uzoq harakatsizlik), tomir devorining shikastlanishi (jarohat, operatsiya) va qonning ivishga moyilligi oshishi (homiladorlik, gormonlar, saraton, irsiy omillar).
Chuqur vena trombozi belgilari
ChVT ko‘pincha bitta oyoqda — boldir yoki son venalarida rivojlanadi. Asosiy belgilari:
- bir oyoqning shishishi — boldir yoki butun oyoq ikkinchisiga qaraganda yo‘g‘onroq;
- boldirda og‘riq, taranglik yoki tortishish, ayniqsa yurganda yoki oyoq panjasini o‘ziga tortganda;
- teri issiqligi, qizarishi yoki ko‘kimtir tus olishi;
- teri ostidagi yuza venalarning bo‘rtib ko‘rinishi.
Muhim: trombozning qariyb yarmi deyarli belgisiz kechadi yoki belgilari oddiy mushak cho‘zilishiga o‘xshaydi. Shuning uchun yuqoridagi xavf omillari bo‘lgan odamda bir oyoq sababsiz shishsa, shu kuni shifokorga borish kerak. Ikkala oyoq shishganda boshqa sabablar ham ko‘p uchraydi — ular haqida oyoq shishi maqolasida yozganmiz. Kamroq hollarda tromboz qo‘lda (masalan, venaga kateter qo‘yilgandan keyin yoki qo‘lni haddan tashqari zo‘riqtirgan sportchilarda) rivojlanadi: qo‘l shishadi, og‘riydi va ko‘kimtir tus oladi.
O‘pka tromboemboliyasi: darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling
O‘pka arteriyasi tromboemboliyasi — shoshilinch holat. Quyidagi belgilar to‘satdan paydo bo‘lsa, kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling:
- sababsiz to‘satdan hansirash yoki havo yetishmasligi;
- ko‘krakda o‘tkir og‘riq, chuqur nafas olganda yoki yo‘talganda kuchayadi;
- yurakning tez urishi;
- qon aralash yo‘tal;
- bosh aylanishi, hushdan ketish, lablarning ko‘karishi.
Bu belgilar oyoqda tromboz belgilari bo‘lmasa ham paydo bo‘lishi mumkin. Tez yordam kelguncha bemorni yarim o‘tirgan holatda tinch qo‘ying va o‘zi yurib borishga urinmasin.
Trombozning xavf omillari
- Operatsiyalar — ayniqsa son va tizza bo‘g‘imini almashtirish, katta qorin va onkologik operatsiyalar;
- harakatsizlik — kasalxonada yotish, gips, falaj, uzoq yotoq rejimi;
- uzoq safarlar — 4 soatdan ortiq parvoz, avtobus yoki avtomobilda yo‘l;
- saraton va uni davolash (kimyoterapiyaning ba’zi turlari);
- homiladorlik va tug‘ruqdan keyingi 6 hafta, ayniqsa kesar kesishdan keyin;
- estrogen saqlovchi gormonal kontratseptivlar va menopauzadagi gormon terapiyasi;
- chekish, semizlik, 60 yoshdan katta bo‘lish;
- ilgari tromboz bo‘lganligi yoki yaqin qarindoshlarda tromboz;
- trombofiliya — qonning ivishga irsiy moyilligi (masalan, V omil Leyden mutatsiyasi);
- yurak yetishmovchiligi, og‘ir infeksiyalar (shu jumladan COVID-19), ichakning yallig‘lanish kasalliklari, oyoq jarohatlari, kengaygan venalar.
Bir nechta omil birga kelganda xavf keskin oshadi. Masalan, gormonal tabletka ichadigan, chekadigan ayolning uzoq parvozi yoki varikozli odamning operatsiyasi. Varikoz o‘z-o‘zidan xavfni biroz oshiradi va yuza vena trombozlariga sabab bo‘lishi mumkin.
Tashxis qanday qo‘yiladi
Shifokor avval belgilar va xavf omillariga qarab trombozning ehtimolini maxsus shkala (masalan, Wells shkalasi) bo‘yicha baholaydi. Keyingi qadamlar:
- D-dimer — qonda laxta parchalanganda hosil bo‘ladigan modda. Ehtimol past bo‘lganda normal D-dimer trombozni deyarli istisno qiladi. Biroq yuqori D-dimer tromboz bor degani emas: u homiladorlik, infeksiya, operatsiyadan keyin va keksalarda ham oshadi.
- Venalarning kompression UTT si — ChVT tashxisining asosiy usuli: tromb bor vena datchik bilan bosilganda siqilmaydi.
- KT-angiografiya — o‘pka tromboemboliyasiga shubha bo‘lganda o‘pka arteriyalarini kontrast bilan tekshirish. Homiladorlikda yoki kontrastga allergiyada ventilyatsiya-perfuziya sintigrafiyasi qo‘llanishi mumkin.
- EKG, yurak UTT si, qon tahlillari — yurakka yuklamani baholash va boshqa kasalliklarni istisno qilish uchun.
Sababsiz takroriy tromboz bo‘lsa yoki yosh odamda tromboz rivojlansa, shifokor trombofiliya va yashirin kasalliklarni qidirish uchun qo‘shimcha tekshiruvlar buyurishi mumkin.
Trombozni davolash
Davolashni faqat shifokor tanlaydi va nazorat qiladi. Asosiy usul — antikoagulyantlar, ya’ni qonning ivishini kamaytiradigan dorilar. Ular mavjud trombni «eritmaydi», lekin uning kattalashishi va yangilarining paydo bo‘lishiga yo‘l qo‘ymaydi; laxtani organizm asta-sekin o‘zi so‘rib yuboradi. Asosiy guruhlar:
- to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiluvchi peroral antikoagulyantlar — hozirgi tavsiyalarda ko‘p bemorlar uchun birinchi tanlov, muntazam qon tahlili talab qilinmaydi;
- geparinlar (ayniqsa past molekulyar og‘irlikdagi geparinlar) — teri ostiga ukol shaklida; homiladorlikda va ba’zi saraton turlarida afzal;
- K vitamini antagonistlari — tabletka, lekin qon ivishini (MNO) muntazam tekshirib turishni talab qiladi.
Davolash odatda kamida 3 oy davom etadi, ba’zi bemorlarga esa uzoqroq yoki umrbod buyuriladi. Og‘ir o‘pka tromboemboliyasida tromblarni eritadigan dorilar (tromboliz) yoki tromboektomiya qo‘llanadi — bu faqat shifoxonada bajariladi. Antikoagulyant qabul qilayotgan bemor:
- dorini o‘tkazib yubormasligi va o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmasligi kerak;
- shifokor bilan kelishmasdan aspirin, yallig‘lanishga qarshi og‘riq qoldiruvchilar va o‘simlik preparatlarini qo‘shmasligi kerak — qon ketish xavfi oshadi;
- stomatolog va boshqa shifokorlarni antikoagulyant ichayotgani haqida ogohlantirishi kerak;
- qora axlat, siydikda qon, kuchli bosh og‘rig‘i yoki to‘xtamaydigan qon ketishida darhol yordam so‘rashi kerak.
Trombozli oyoqni uqalash, isitish va xalq usullari bilan «tarqatish» mumkin emas. Davolash boshlangach, yurish odatda tavsiya etiladi, shishni kamaytirish uchun shifokor kompression paypoq buyurishi mumkin.
Yuza tromboflebit
Ko‘pchilik «oyoq tomirlari shamollashi» deb ataydigan holat ko‘pincha yuza tromboflebitdir: teri ostidagi venada, odatda varikoz tugunida, qattiq, og‘riqli, qizargan «arqoncha» paydo bo‘ladi. U chuqur vena trombozidan yengilroq, lekin ba’zan u bilan birga keladi yoki chuqur venaga o‘tadi. Shuning uchun UTT qilish tavsiya etiladi. Tromb uzun bo‘lsa (5 sm va undan ortiq) yoki chuqur venaga yaqin joylashgan bo‘lsa, shifokor antikoagulyant buyuradi; kichik tromboflebitda esa sovuq kompress, yallig‘lanishga qarshi gel va harakat ko‘pincha yetarli.
Trombozning oldini olish
Uzoq parvoz va safarlarda
- har 1–2 soatda turib, yo‘lak bo‘ylab yuring;
- o‘tirgan holda tez-tez oyoq panjalarini yuqoriga-pastga harakatlantiring, boldir mushaklarini qisqartiring;
- yetarli suv iching, spirtli ichimliklar va uyqu dorilaridan voz keching;
- oyoqlarni chalishtirib o‘tirmang, siqib qo‘yadigan kiyim kiymang;
- xavf omillaringiz bo‘lsa, safardan oldin shifokor bilan kompression paypoq yoki boshqa choralar haqida maslahatlashing.
Ziyorat va uzoq parvozlarga tayyorgarlik, qon bosimi va diabet bilan birga e’tibor beriladigan jihatlarni umra va haj safarida parvoz, bosim, diabet va tromboz haqidagi maqolada batafsil yoritganmiz.
Operatsiya va kasalxonada yotgandan keyin
Operatsiyadan oldin shifokor trombozning xavfini baholaydi va kerak bo‘lsa profilaktik antikoagulyant, kompression paypoq yoki pnevmatik kompressiya qurilmalarini buyuradi. Bemorning o‘zi uchun eng muhimi — iloji boricha erta turish va yurish, yotgan holda ham oyoq mashqlarini bajarish va buyurilgan ukol yoki tabletkalarni uyda ham kursni oxirigacha davom ettirish.
Kundalik hayotda
Chekishni tashlash, vaznni me’yorlash, muntazam jismoniy faollik va uzoq o‘tirganda tanaffus qilish trombozning ham, yurak-qon tomir kasalliklarining ham xavfini kamaytiradi. Ilgari tromboz bo‘lgan yoki trombofiliyasi bor ayollar gormonal kontratseptiv tanlashdan oldin albatta ginekologga bu haqda aytishi kerak.
Xulosa
Tromboz — tomir ichida qon laxtasi hosil bo‘lishi. Bir oyoqning to‘satdan og‘riqli shishishi — chuqur vena trombozining asosiy belgisi va shu kuni tekshiruv talab qiladi, to‘satdan hansirash, ko‘krak og‘rig‘i va qon aralash yo‘tal esa darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun sabab. Tashxis D-dimer, UTT va KT bilan qo‘yiladi, davolash shifokor buyurgan antikoagulyantlar bilan olib boriladi. Safarda harakat va operatsiyadan keyin erta turish — oddiy, lekin samarali profilaktika.
Mavzuga yaqin maqolalar: ateroskleroz.
Mavzuga yaqin maqolalar: tromboflebit.
Maqolada tilga olingan dorilar: Geparin in’yeksiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Tromboz nima?
Tromboz — qon tomiri ichida qon laxtasi (tromb) hosil bo‘lib, qon oqimini qisman yoki to‘liq to‘sishi. Venalarda u ko‘pincha oyoqda rivojlanadi va o‘pkaga ko‘chishi mumkin, arteriyalarda esa infarkt va insultga sabab bo‘ladi.
Qon tomir trombozi qanday aniqlanadi?
Shifokor belgilar va xavf omillarini baholaydi, D-dimer tahlilini va venalarning UTT sini buyuradi. O‘pka tromboemboliyasiga shubha bo‘lsa, KT-angiografiya qilinadi. Uyda o‘zingiz trombozni aniq aniqlay olmaysiz.
Tromboemboliya nima?
Tromboemboliya — tomir devoridan uzilgan tromb qon oqimi bilan boshqa joyga borib, tomirni to‘sib qo‘yishi. Eng ko‘p uchraydigani — oyoq venasidan uzilgan laxtaning o‘pka arteriyasini to‘sishi. Bu shoshilinch holat: hansirash va ko‘krak og‘rig‘ida darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Oyoq tomirlari shamollashi va tromboz bir narsami?
Har doim emas. Ko‘pincha «tomir shamollashi» deganda teri ostidagi yuza venaning tromboflebiti tushuniladi — u odatda yengilroq kechadi. Lekin u chuqur vena trombozi bilan birga bo‘lishi mumkin, shuning uchun shifokorga ko‘rinib, UTT qilish kerak.
Aspirin trombozdan himoya qiladimi?
Aspirin asosan arterial trombozlar — infarkt va insultning oldini olish uchun ma’lum bemorlarga buyuriladi. Venoz trombozni davolashda u antikoagulyantlarning o‘rnini bosa olmaydi. Uni o‘zingizcha «profilaktika» uchun ichish qon ketish xavfini oshiradi, shuning uchun faqat shifokor tavsiyasi bilan qabul qiling.







