Umraga ketayotganlarning ko‘pi bizning ota-onalarimiz. Yoshi oltmishdan oshgan, birida bosim bor, birida qand. Hayajon katta: yillab niyat qilingan safar. Shu hayajonda eng oddiy narsalar esdan chiqib qoladi.
Toshkentdan Jidda yoki Madinaga 5–6 soat uchiladi. Yosh odam bu vaqtni bilmay o‘tkazadi. Keksa odam, ayniqsa kasalligi borlar uchun esa bu 5–6 soat oldindan o‘ylab qo‘yishni talab qiladi.
Dorini chamadonga solmang
Eng ko‘p uchraydigan xato shu. Uydagilar hamma narsani tartib bilan katta chamadonga joylaydi, dorilar ham o‘sha yerga tushadi. Keyin chamadon kechikadi yoki boshqa reysga ketib qoladi. Odam esa begona yurtda bosim dorisisiz qoladi.
Hamma dori qo‘l yukida, yoningizda tursin. Yana bir maslahat: qog‘ozga dorilarning nomi, dozasi va qachon ichilishini yozib, hamrohingizga ham bering. Kerak bo‘lib qolsa, Saudiyadagi shifokor nima ichayotganingizni darrov tushunadi.
Bosimi bor odam nimaga e’tibor bersin
Gipertoniya umraga to‘siq emas. Bosim dori bilan joyida tursa, bemalol uchish mumkin. Faqat safardan 2–3 hafta oldin shifokorga bir ko‘rinib keling. Bosim oxirgi paytda o‘ynab yurgan bo‘lsa, buni Makkada emas, uyda hal qilgan ma’qul.
Parvoz kuni dorini odatdagi vaqtida iching. «Samolyotda ichaman» deb qoldirmang. Aeroportdagi tashvish, navbat, uyqusiz tun bosimni o‘zi ham ko‘taradi.
Kichkina bosim o‘lchagich olib olsangiz yomon bo‘lmaydi. Issiqda ko‘p yurgandan keyin bosim tushib ham ketishi mumkin, o‘lchab tursangiz bilib turasiz.
Bir narsani ochiq aytish kerak: yaqinda infarkt yoki insult o‘tkazgan, yuragi tez-tez og‘riydigan odam kardiologning ruxsatisiz yo‘lga chiqmasligi kerak. Niyat qancha katta bo‘lsa ham.
Qand diabeti bo‘lsa, insulinni o‘zingiz olib yuring
Insulinni yuk bo‘limiga topshirib bo‘lmaydi. U yerda harorat juda tushib ketadi, insulin muzlasa yaroqsiz bo‘ladi. Glyukometr, test-chiziqlar va ignalar ham qo‘l yukida bo‘lishi kerak. Aeroportda savol bermasliklari uchun shifokordan ma’lumotnoma olib qo‘ying.
Saudiyaga yetib borgandan keyin boshqa muammo chiqadi, issiq. Yozda havo 40 darajadan oshadi, insulinni esa bunday issiqda saqlab bo‘lmaydi. Dorixonada insulin uchun sovutuvchi g‘ilof sotiladi, shuni oling.
Vaqt farqi ham bor: Saudiya Toshkentdan 2 soat orqada. Ovqatlanish vaqti, ibodat vaqti o‘zgaradi, ko‘p yuriladi. Shuning uchun dozani safardan oldin endokrinolog bilan kelishib oling, o‘zingiz taxmin qilmang.
Qand tushib ketsa (titroq, sovuq ter, bosh aylanishi bo‘lsa yoki glyukometr 3,9 mmol/l dan pastni ko‘rsatsa), 15 g tez so‘riladigan uglevod yeng: shirin sharbat, bir-ikki dona qand yoki glyukoza tabletkasi. 15 daqiqadan keyin qandni qayta o‘lchang. Cho‘ntakda doim biror shirin narsa bo‘lsin, ayniqsa tavof va sa’y paytida.
Sa’yning o‘zi, ya’ni Safo va Marva orasidagi yetti qatnov, 3 kilometrdan oshadi. Diabeti bor odamning oyog‘i shuncha yurishga tayyor bo‘lishi kerak. Har kuni kechqurun oyog‘ingizga qarang. Kichkina qavarish ham diabetda tez yaraga aylanadi va sekin bitadi. Qandingiz odatda qancha bo‘lishi kerakligini qonda qand miqdori normasi maqolasida bilib olasiz.
Oyoq shishsa, bunga e’tiborsiz qaramang
Samolyotda uzoq qimirlamay o‘tirsangiz, oyoqdagi qon sekin aylanadi. 4 soatdan uzoq parvozda venada qon laxtasi hosil bo‘lish xavfi oshadi, buni tromboz deyiladi. Yoshi kattalar, ortiqcha vazni borlar, varikozi borlar, yaqinda operatsiya bo‘lganlar va ilgari tromboz o‘tkazganlarda bu xavf yuqoriroq.
Oldini olish qiyin emas. Har bir-ikki soatda o‘rningizdan turib, yo‘lak bo‘ylab yurib keling. O‘tirgan joyingizda tovonni ko‘tarib-tushiring. Oyoqni chalishtirib o‘tirmang. Suvni ko‘proq iching, salonda havo quruq bo‘ladi. Choy-kofe suvning o‘rnini bosmaydi.
Uxlatadigan dori ichib, butun yo‘lni bir holatda uxlab o‘tkazmang. Xavfi yuqori bo‘lganlarga shifokor kompression paypoq, ba’zan qon suyultiruvchi dori buyuradi. Lekin ularni o‘zingiz tanlamang.
Parvozdan keyingi kunlarda bir oyoq shishib, og‘rib, qizarib qolsa, buni «ko‘p yurdim» deb o‘tkazib yubormang. Nafas to‘satdan qisilsa yoki ko‘krak og‘rib qolsa, darhol tez yordam chaqiring. Bu laxta o‘pkaga borganining belgisi bo‘lishi mumkin. Bunday alomatlar parvozdan bir necha kun, hatto haftalar o‘tib ham chiqishi mumkin.
Ota-onasini jo‘natayotganlarga
Safardan bir oy oldin ota-onangizni umumiy tekshiruvdan o‘tkazing: bosim, qand, EKG. Saudiya Arabistoni ziyoratchilardan meningokokk kasalligiga qarshi emlashni talab qiladi, buni ham oldindan hal qiling.
Chipta olayotganda aviakompaniyadan nogironlik aravachasini so‘rab qo‘ying. Ko‘pchilik buni uyalib so‘ramaydi. Aslida aeroportdagi uzoq yo‘laklar va navbatlar keksa odamni safar boshlanmasdan charchatib qo‘yadi. O‘rindiq yo‘lak tomonda bo‘lsa, turib yurish ham oson bo‘ladi.
Eng muhimi, ularni yolg‘iz yubormang. Yonida dorilarini va kasalligini biladigan bir hamroh bo‘lsin.
Makkaga yetib borgach, birinchi kuniyoq hamma amallarni bajarishga shoshilmasin. Organizmga bir-ikki kun ko‘nikish uchun vaqt bering. Niyat qabul bo‘lishi uchun salomat qaytish ham kerak.
Bu maqola umumiy ma’lumot beradi. Dori va dozani shifokoringiz bilan kelishib oling.
Ko‘p beriladigan savollar
Bosimi baland odam umraga borsa bo‘ladimi?
Bosim dori bilan joyida tursa, bo‘ladi. Safardan oldin shifokorga ko‘rining va dorini qo‘l yukida olib yuring.
Insulinni samolyotga olib kirsa bo‘ladimi?
Bo‘ladi, faqat qo‘l yukida va shifokor ma’lumotnomasi bilan. Yuk bo‘limida insulin muzlab, yaroqsiz bo‘lib qolishi mumkin.
Samolyotda oyoq shishmasligi uchun nima qilish kerak?
Har bir-ikki soatda turib yuring, oyoqni qimirlatib turing va suvni yetarli iching. Xavfi yuqori bo‘lganlarga shifokor kompression paypoq tavsiya qiladi.







