Ultratovush tekshiruvida jigarda «suyuqlikli pufak» topilsa va shifokor «exinokokk bo‘lishi mumkin» desa, ko‘pchilik qo‘rqib ketadi. Xalq orasida bu kasallikni pufak gijja deb ham atashadi. Exinokokkoz — itlarda yashaydigan mayda tasmasimon gijja lichinkasi odam a’zolarida, ko‘pincha jigar va o‘pkada, suyuqlik to‘la kista hosil qiladigan parazitar kasallik.
Markaziy Osiyo, jumladan O‘zbekiston, exinokokkoz keng tarqalgan hududlardan biri hisoblanadi: qo‘ychilik rivojlangan, uyda va dalada itlar ko‘p, qurbonlik va to‘ylarda mol-qo‘y so‘yiladi. Kasallik yillar davomida sezilmasdan rivojlanishi mumkin, shuning uchun u qanday yuqishi va undan qanday saqlanishni bilish har bir oila uchun foydali.
Exinokokk nima va uning hayot sikli
Kasallikni asosan Echinococcus granulosus deb ataladigan tasmasimon chuvalchang qo‘zg‘atadi. Uning uzunligi bor-yo‘g‘i 3–6 mm, u itning ingichka ichagida yashaydi va itga deyarli zarar bermaydi. Hayot sikli quyidagicha:
- It — asosiy xo‘jayin: gijja uning ichagida voyaga yetadi va tuxum qo‘yadi, tuxumlar najas bilan tashqariga chiqadi;
- tuxumlar tuproq, o‘t, suv va itning junida oylab tirik qoladi;
- qo‘y, echki, sigir, tuya o‘t bilan tuxumni yutadi va ularning jigari, o‘pkasida lichinka pufaklari — kistalar paydo bo‘ladi;
- qo‘y so‘yilganda zararlangan jigar yoki o‘pka itga tashlab berilsa, it kista ichidagi lichinkalarni yeydi va sikl qaytadan boshlanadi;
- odam — «tasodifiy» oraliq xo‘jayin: u ham tuxumni yutib yuborsa, uning a’zolarida qo‘ydagi kabi kista o‘sadi.
Exinokokkning yana bir turi — alveolyar exinokokkoz (E. multilocularis) — asosan tulki va kemiruvchilar orqali aylanadi. U jigarda o‘simtaga o‘xshab o‘sadi va og‘irroq kechadi, lekin kam uchraydi. Quyida asosan keng tarqalgan kistali exinokokkoz haqida gap boradi.
Odamga exinokokkoz qanday yuqadi
Odam exinokokk tuxumini og‘iz orqali yutib yuboradi. Asosiy yo‘llar:
- it bilan o‘ynab, uni silab, keyin qo‘lni yuvmasdan ovqatlanish — itning junida tuxumlar bo‘ladi;
- yaxshi yuvilmagan ko‘katlar, sabzavot va mevalar, ayniqsa it yuradigan tomorqadan;
- ariq, buloq yoki hovuzdan qaynatilmagan suv ichish;
- tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuvmaslik — bolalar uchun ayniqsa xavfli.
Muhim nuqta: odam kistali jigar yoki go‘shtni yeganidan exinokokkoz yuqtirmaydi — bu faqat itga yuqadi. Kasallik odamdan odamga ham o‘tmaydi. Xavf yuqori bo‘lgan guruhlar — cho‘ponlar, qassoblar, chorvadorlar va itlar bilan ko‘p o‘ynaydigan bolalar. Bolalardagi boshqa gijjalar haqida bolalarda gijja (gelmintoz) maqolamizda batafsil yozganmiz.
Exinokokk kistasi qayerda paydo bo‘ladi
Yutilgan tuxumdan chiqqan lichinka ichak devoridan qonga o‘tadi va qon bilan a’zolarga boradi. Taxminan:
- jigarda — 65–75% hollarda, ko‘pincha o‘ng bo‘lakda;
- o‘pkada — 20–30% hollarda;
- kamroq — buyrak, taloq, qorin bo‘shlig‘i, suyaklar, miya, yurak va ko‘z.
Kista sekin o‘sadi — yiliga bir necha millimetrdan bir-ikki santimetrgacha. Uning tashqi qobig‘i va ichida minglab lichinkali «qiz pufakchalar» bo‘lishi mumkin. Shuning uchun kista yillar davomida hech qanday belgi bermaydi va ko‘pincha boshqa sabab bilan qilingan UTT yoki rentgenda tasodifan topiladi.
Exinokokkoz belgilari
Belgilar kista katta bo‘lib, atrofdagi to‘qimani bosa boshlaganda — ko‘pincha yuqtirilgandan 5–15 yil keyin paydo bo‘ladi. Ular kista joylashgan a’zoga bog‘liq.
Jigar exinokokkozi
- o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik, to‘mtoq og‘riq;
- qorinning yuqori qismida qo‘lga unadigan shish, qorin kattalashishi;
- ko‘ngil aynishi, ishtaha pasayishi, tez to‘yish;
- kista o‘t yo‘llarini bossa yoki ularga yorilsa — sariqlik, terining qichishi, isitma va titroq.
Bu belgilar jigarning boshqa kasalliklariga ham o‘xshaydi, shuning uchun tekshiruvsiz xulosa chiqarib bo‘lmaydi. Jigarni zararlaydigan kasalliklar haqida umumiy ma’lumot uchun jigar kasalliklari sahifamizga qarang.
O‘pka exinokokkozi
- uzoq davom etadigan yo‘tal, ko‘krakda og‘riq;
- hansirash, ayniqsa kista katta bo‘lsa;
- qon aralash balg‘am;
- kista bronxga yorilsa — to‘satdan ko‘p miqdorda sho‘r ta’mli suyuqlik va oq parda bo‘laklarini yo‘talib chiqarish.
Bundan tashqari, kista suyuqligi qonga oz-ozdan sizib chiqsa, eshakemi, qichishish kabi allergik reaksiyalar bo‘lishi mumkin. Umumiy qon tahlilida ba’zan eozinofillar ko‘payadi, lekin bu doim ham kuzatilmaydi.
Kista yorilishi nega xavfli
Exinokokk kistasining eng xavfli asorati — uning yorilishi. Bu qorinni urib olish, yiqilish, og‘ir yuk ko‘tarish yoki o‘z-o‘zidan sodir bo‘lishi mumkin. Yorilganda:
- kista suyuqligi qorin yoki ko‘krak bo‘shlig‘iga tushib, og‘ir allergik reaksiya — anafilaktik shok chaqirishi mumkin;
- lichinkalar atrofga tarqalib, yangi ko‘plab kistalar o‘sadi (ikkilamchi exinokokkoz);
- kista o‘t yo‘liga yorilsa — sariqlik, o‘t yo‘llari yallig‘lanishi, yuqori isitma;
- kista yiringlab, jigar abssessiga aylanishi mumkin.
Shu sababli exinokokk kistasi borligi aniqlangan odam qorin sohasiga zarbadan ehtiyot bo‘lishi, kurash va zarbali sport turlari bilan shug‘ullanmasligi va davolashni kechiktirmasligi kerak. Kistani «o‘zi so‘rilib ketadi» deb uzoq kutish ham, xalq usullari bilan «haydash» ham xavfli.
Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar exinokokk kistasi bor odamda qorinda to‘satdan kuchli og‘riq, bosh aylanishi, terining toshib ketishi, lab va yuz shishi, nafas qisishi, bosimning keskin tushishi yoki hushdan ketish kuzatilsa.
Exinokokkoz qanday aniqlanadi
- Ultratovush tekshiruvi (UTT) — jigar exinokokkozini aniqlashning asosiy usuli. Shifokor kista o‘lchami, devori, ichidagi «qiz pufakchalar» va parda bo‘laklariga qarab uni JSST tasnifi bo‘yicha (CE1–CE5) baholaydi: kista faolmi, o‘tish bosqichidami yoki allaqachon nofaolmi;
- KT yoki MRT — kista o‘pkada yoki boshqa a’zolarda bo‘lsa, kistalar ko‘p bo‘lsa yoki operatsiyani rejalashtirishda;
- ko‘krak qafasi rentgeni — o‘pka kistasini aniqlash uchun;
- qon tahlili (serologiya) — exinokokkka qarshi antitelolarni aniqlaydi. U tashxisni tasdiqlashga yordam beradi, lekin manfiy natija kasallikni to‘liq inkor qilmaydi, ayniqsa o‘pka kistasida;
- jigar funksiya tahlillari va umumiy qon tahlili — umumiy holatni baholash uchun.
Exinokokk kistasini oddiy jigar kistasi, o‘simta yoki abssessdan ajratish uchun tekshiruvni tajribali mutaxassis o‘tkazgani ma’qul. Kista gumon qilinganda uni tasdiqlanmasdan ignasi bilan teshib ko‘rish mumkin emas.
Exinokokkozni davolash
Davolash usulini jarroh, infeksionist va radiolog birgalikda kistaning joylashuvi, o‘lchami, bosqichi va bemorning umumiy holatiga qarab tanlaydi. Zamonaviy yondashuv — «bosqichga qarab davolash»:
- Jarrohlik — katta, ko‘p kamerali, o‘t yo‘llari bilan tutashgan, yiringlagan yoki yorilish xavfi bor kistalar, shuningdek o‘pka kistalarining ko‘pchiligida asosiy usul. Kista ehtiyotkorlik bilan olib tashlanadi, suyuqligi atrofga to‘kilmasligiga katta e’tibor beriladi;
- PAIR usuli — UTT nazorati ostida kistani teshish, suyuqligini so‘rib olish, lichinkalarni o‘ldiruvchi eritma yuborish va qayta so‘rib olish. U jigardagi ma’lum bosqichdagi kistalar uchun mos va ochiq operatsiyadan yengilroq;
- parazitga qarshi dori (albendazol) — faqat shifokor tayinlaydi: kichik kistalarda mustaqil davo sifatida yoki operatsiya va PAIR oldidan va keyin qaytalanishning oldini olish uchun. Davolash uzoq davom etadi va jigar tahlillari hamda qon tahlili bilan nazorat qilinadi;
- kuzatish — o‘zi nofaol holga kelgan, ohaklangan va belgi bermayotgan kichik kistalarda ba’zan faqat muntazam UTT bilan kuzatish tavsiya etiladi.
Davolashdan keyin kista qaytalanishi mumkin, shuning uchun shifokor bir necha yil davomida vaqti-vaqti bilan UTT qilishni buyuradi. Albendazolni o‘zboshimchalik bilan, «gijjaga qarshi profilaktika» sifatida ichish exinokokkozni davolamaydi va jigarga zarar berishi mumkin.
Exinokokkozning oldini olish
Exinokokkozga qarshi odam uchun emlash yo‘q, lekin uning oldini olish oddiy va samarali qoidalarga bog‘liq:
- itlarni muntazam degelmintizatsiya qiling — ayniqsa qo‘y-mol bilan yuradigan va qishloqdagi itlarni; dori va jadvalni veterinar belgilaydi;
- itlarga xom ichak-chovoq bermang — so‘yilgan qo‘y-molning jigari, o‘pkasi va boshqa ichki a’zolari itga tashlanmasin, kistali a’zolar ko‘mib yoki yoqib yo‘q qilinsin;
- it bilan o‘ynagandan, hovli va tomorqada ishlagandan keyin qo‘lni sovunlab yuving va bolalarni bunga o‘rgating;
- ko‘katlar, sabzavot va mevalarni oqar suvda yaxshilab yuving, ayniqsa xom holda yeyiladiganlarini;
- ariq va buloq suvini qaynatib iching;
- itlarni oshxona va bolalar o‘ynaydigan joydan uzoqroq tuting, ularning yuzingizni yalashiga yo‘l qo‘ymang;
- chorvador va cho‘ponlar shifokor tavsiyasiga ko‘ra vaqti-vaqti bilan qorin UTT qildirishlari foydali.
Exinokokkozni boshqa ichak parazitlari bilan adashtirmaslik kerak. Masalan, iflos suv va qo‘l orqali yuqadigan bir hujayrali parazit haqida lyambliya maqolamizda o‘qishingiz mumkin: u ichak faoliyatini buzadi, lekin kista hosil qilmaydi.
Xulosa
Exinokokkoz — itdan qo‘yga, qo‘ydan yana itga aylanib yuradigan gijjaning odam a’zolarida kista hosil qilishi. Odam itning juni, iflos qo‘l, yuvilmagan ko‘kat va suv orqali yuqtiradi. Kista asosan jigar va o‘pkada, yillar davomida sezdirmasdan o‘sadi va asosiy xavf — uning yorilishi. Tashxis UTT, KT va qon tahlili bilan qo‘yiladi, davolash esa bosqichga qarab jarrohlik, PAIR yoki shifokor tayinlagan dori bilan amalga oshiriladi. Eng ishonchli himoya — itlarni muntazam gijjadan tozalash, ularga xom ichki a’zolar bermaslik va qo‘l hamda ko‘katlarni yaxshi yuvish.
Maqolada tilga olingan dorilar: Albendazol tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Exinokokk nima?
Exinokokk — itning ichagida yashaydigan, uzunligi bir necha millimetrlik tasmasimon gijja. Uning tuxumini yutib yuborgan odam yoki qo‘yning jigari, o‘pkasi va boshqa a’zolarida suyuqlik to‘la pufak — kista o‘sadi. Shuning uchun xalq orasida uni «pufak gijja» deyishadi.
Exinokokkoz kasalligi qanday yuqadi?
Itning najasi bilan tashqariga chiqqan tuxumlar og‘iz orqali yutilganda: it bilan o‘ynagandan keyin qo‘lni yuvmaslik, yuvilmagan ko‘kat va sabzavot, qaynatilmagan suv orqali. Odamdan odamga va go‘sht yeyish orqali odamga yuqmaydi.
Jigar exinokokkozi qanday belgilar beradi?
Uzoq vaqt hech qanday belgisiz kechadi. Kista kattalashganda o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik va og‘riq, qorin kattalashishi, ko‘ngil aynishi, o‘t yo‘llari bosilganda sariqlik va isitma paydo bo‘ladi. Ko‘pincha kista UTTda tasodifan topiladi.
Exinokokk kistasini dori bilan davolash mumkinmi?
Kichik va ma’lum bosqichdagi kistalarda shifokor faqat dori bilan davolashni tanlashi mumkin, lekin ko‘p hollarda dori jarrohlik yoki PAIR usuli bilan birga qo‘llanadi. Usulni kistaning o‘lchami va bosqichiga qarab mutaxassis tanlaydi, o‘zboshimchalik bilan dori ichish mumkin emas.
Exinokokkozdan qanday saqlanish mumkin?
Itlarni veterinar tavsiyasiga ko‘ra muntazam gijjadan tozalang, ularga so‘yilgan hayvonning xom jigari va o‘pkasini bermang, it bilan o‘ynagandan va tuproq bilan ishlagandan keyin qo‘lni yuving, ko‘katlarni yaxshi yuving va qaynatilgan suv iching.







