Varikoz (oyoq venalarining varikoz kengayishi) — teri ostidagi venalarning kengayib, uzunlashib, ilon izi kabi burilib, bo‘rtib chiqishi. Bu juda keng tarqalgan holat: kattalarning taxminan uchdan bir qismida varikoz venalari bor, ayollarda erkaklarga qaraganda ko‘proq uchraydi.
Ko‘pchilik varikozni faqat kosmetik muammo deb biladi. Haqiqatan ham boshlang‘ich bosqichda u asosan ko‘rinishga ta’sir qiladi. Lekin vaqt o‘tishi bilan oyoqda og‘irlik, shish, teri o‘zgarishlari va hatto bitmaydigan yaralar paydo bo‘lishi mumkin. Quyida varikoz kasalligi nima, uning sabablari, bosqichlari, xavfli belgilari va zamonaviy davolash usullari haqida gaplashamiz.
Varikoz nima va qanday rivojlanadi
Oyoqdagi venalar qonni pastdan yuqoriga — yurakka qaytaradi. Qon pastga qaytib tushmasligi uchun venalar ichida bir tomonlama ochiladigan klapanlar bor, boldir mushaklari esa yurganda «nasos» vazifasini bajaradi. Klapanlar zaiflashsa, qon pastga qaytib, venalarda turib qoladi. Vena devori bosim ostida cho‘ziladi va kengayadi — shunday qilib varikoz paydo bo‘ladi. Bu jarayon vaqt o‘tishi bilan kuchayib boradi, shuning uchun shifokorlar uni surunkali vena kasalligi deb atashadi.
Varikoz sabablari va xavf omillari
- irsiyat — eng muhim omil; ota-onasida varikoz bo‘lgan odamda xavf ancha yuqori;
- ayol jinsi va gormonal o‘zgarishlar;
- homiladorlik — qon hajmi oshadi, gormonlar vena devorini bo‘shashtiradi, kattalashgan bachadon tos venalariga bosim beradi;
- uzoq tik turib ishlash — sotuvchi, oshpaz, sartarosh, o‘qituvchi, jarroh kabi kasblar;
- uzoq o‘tirish va kam harakat;
- ortiqcha vazn — qorin bo‘shlig‘idagi bosim oyoq venalaridan qon qaytishini qiyinlashtiradi;
- yosh — 40–50 yoshdan keyin xavf oshadi;
- oldin o‘tkazilgan chuqur vena trombozi.
O‘z vazningiz me’yordami yoki yo‘qligini tana vazni indeksi kalkulyatori yordamida tekshirib ko‘ring — ozgina vazn kamaytirish ham oyoqlardagi og‘irlikni sezilarli yengillashtiradi.
Varikoz belgilari
- teri ostida ko‘karib, bo‘rtib, burilib turgan venalar (odatda boldir va son ichki yuzasida);
- kechqurun kuchayadigan og‘irlik, to‘lishish, «oyoq charchashi»;
- to‘piq atrofida shish, paypoq rezinkasi izi chuqur qolishi;
- tunda boldir mushaklarining tortishib qolishi (krampi);
- venalar ustida qichishish, achishish;
- uzoq tursa kuchayib, oyoqni ko‘tarib dam olganda kamayadigan noqulaylik;
- kechki bosqichlarda — to‘piq atrofida terining qorayishi, qalinlashishi, ekzema va yara.
Ba’zan venalar ko‘rinmasa ham og‘irlik va shish bo‘ladi, aksincha, katta varikoz venalari hech qanday shikoyat bermasligi ham mumkin. Oyoqdagi mayda qizil-ko‘k «to‘rcha» (telangiektaziya) esa asosan kosmetik muammo hisoblanadi.
Varikoz kasalligi bosqichlari (CEAP)
Shifokorlar xalqaro CEAP tasnifidan foydalanadi. Uning klinik qismi soddalashtirilganda quyidagicha:
- C0 — ko‘rinadigan o‘zgarish yo‘q, lekin shikoyatlar bo‘lishi mumkin;
- C1 — mayda tomir to‘rchalari va diametri 3 mm gacha bo‘lgan retikulyar venalar;
- C2 — haqiqiy varikoz venalari (3 mm dan katta);
- C3 — vena sababli shish;
- C4 — teri o‘zgarishlari: qorayish, ekzema, teri va teri osti to‘qimasining qattiqlashishi;
- C5 — bitgan vena yarasi;
- C6 — ochiq (faol) vena yarasi.
C3 va undan yuqori bosqichlar «surunkali vena yetishmovchiligi» deyiladi va albatta davolashni talab qiladi.
Varikoz qanday tekshiriladi
Asosiy tekshiruv — venalarning dupleks UZIsi (rangli doppler bilan). U og‘riqsiz, nur ta’sirisiz va qaysi venada klapanlar ishlamayotganini, qon qaytib oqayotganini (refluks) va tromb bor-yo‘qligini ko‘rsatadi. Davolash usulini aynan shu tekshiruv natijasiga qarab tanlashadi. Qo‘shimcha ravishda shifokor yurak, buyrak yoki qalqonsimon bez kasalliklari kabi shish beruvchi boshqa sabablarni ham istisno qiladi.
Varikoz davolash usullari
Turmush tarzi
- har kuni yurish, suzish, velosiped — boldir «nasosi»ni ishlatadi;
- uzoq tik turganda yoki o‘tirganda vaqti-vaqti bilan joyda yurish, oyoq uchida ko‘tarilib-tushish;
- kechqurun 15–20 daqiqa oyoqni yurak sathidan yuqori ko‘tarib dam olish;
- vazn kamaytirish, qabziyatning oldini olish;
- juda tor kiyim, uzoq vaqt baland poshnali poyabzaldan saqlanish.
Ovqatlanish ham muhim: ko‘proq kletchatka, sabzavot va yetarli suyuqlik. Bu haqda alohida maqola: varikozda ovqatlanish.
Kompression paypoq
Kompression paypoq (yoki golf, kolgotka) oyoqni pastdan yuqoriga kamayib boruvchi bosim bilan siqadi va shish, og‘irlik, og‘riqni kamaytiradi. Muhim qoidalar:
- kompressiya sinfini shifokor tanlaydi; ko‘pincha 1–2-sinf yetarli;
- o‘lchami ertalab, shish hali yo‘q paytda to‘piq, boldir va son aylanasi bo‘yicha olinadi — oddiy poyabzal o‘lchami bo‘yicha tanlash noto‘g‘ri;
- ertalab, o‘rindan turishdan oldin kiyiladi, kechqurun yechiladi;
- har 4–6 oyda almashtiriladi, chunki elastikligi pasayadi;
- oyoq arteriyalari kasalligida (masalan, qandli diabet asoratlarida) faqat shifokor ruxsati bilan kiyiladi.
Paypoq belgilarni yengillashtiradi, lekin kengaygan venani asl holiga qaytarmaydi.
Skleroterapiya
Venaga maxsus dori (suyuqlik yoki ko‘pik) yuboriladi, vena devorlari yopishib, keyinchalik so‘rilib ketadi. Mayda to‘rchalar, retikulyar va o‘rta kattalikdagi varikoz venalari uchun mos. Muolaja ambulator, narkozsiz o‘tkaziladi, keyin bir muddat kompression paypoq kiyiladi.
Endovenoz lazer va radiochastotali ablatsiya
Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, katta teri osti venasi klapanlari ishlamaganda birinchi tanlov — vena ichidan issiqlik bilan yopish. UZI nazoratida venaga ingichka lazer tolasi yoki radiochastotali kateter kiritiladi va vena ichidan «payvandlanadi». Mahalliy og‘riqsizlantirish ostida bajariladi, kesma qilinmaydi, bemor odatda o‘sha kuni uyiga ketadi va tez orada ishga qaytadi. Ayrim klinikalarda maxsus tibbiy yelim bilan yopish usuli ham qo‘llanadi.
Jarrohlik
Ochiq operatsiya (venani bog‘lash va tortib olish — stripping) va mayda kesmalar orqali varikoz tugunlarini olib tashlash (miniflebektomiya) hozir ham qo‘llanadi, ayniqsa vena juda keng yoki burilgan bo‘lsa. Usulni flebolog dupleks UZI natijasiga qarab tanlaydi.
Nima yordam bermaydi
Dorixonadagi venotonik tabletkalar va kremlar, gellar faqat belgilarni — og‘irlik, shish, og‘riqni biroz kamaytirishi mumkin. Ular kengaygan venalarni yo‘qotmaydi va kasallik rivojlanishini to‘xtatmaydi. Zuluk qo‘yish, sirka bilan artish, «venalarni tozalovchi» damlamalar ham varikozni davolamaydi, yara yoki infeksiyaga sabab bo‘lishi mumkin. Varikozli joyni kuchli massaj qilish va issiq vannada uzoq o‘tirish ham tavsiya etilmaydi.
Homiladorlikda varikoz
Homiladorlik varikoz paydo bo‘lishi yoki kuchayishining keng tarqalgan sababi. Ko‘pincha venalar tug‘ruqdan keyin 3–12 oy ichida sezilarli kichrayadi. Homiladorlik paytida asosiy yordam — kompression paypoq, yurish, chap yonboshda uxlash, oyoqni ko‘tarib dam olish. Skleroterapiya va lazer kabi muolajalar odatda tug‘ruq va emizishdan keyinga qoldiriladi. Homiladorlikda tromboz xavfi oshadi, shuning uchun bir oyoq shishishi yoki og‘riqli qizargan vena bo‘lsa, zudlik bilan shifokorga murojaat qiling. Homiladorlik haftalari bo‘yicha boshqa maslahatlar uchun homiladorlik kalendaridan foydalaning.
Ba’zan ayollarda kichik chanoq venalari ham kengayadi va qorin pastida surunkali og‘riq, oyoqning yuqori qismida va jinsiy a’zolar atrofida varikozga olib keladi. Bu alohida holat bo‘lib, uni ginekolog va qon tomir mutaxassisi tekshiradi; batafsil: surunkali tos og‘rig‘i.
Varikozning oldini olish
Irsiy moyillikni o‘zgartirib bo‘lmaydi, lekin varikoz paydo bo‘lishini kechiktirish va rivojlanishini sekinlashtirish mumkin. Ayniqsa oilasida varikoz bo‘lgan, tik turib ishlaydigan yoki homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollar uchun quyidagi odatlar foydali:
- kuniga kamida 30 daqiqa tez yurish yoki boshqa jismoniy faollik;
- har soatda 3–5 daqiqa tanaffus qilib, yurib kelish yoki boldir mushaklarini ishlatish;
- o‘tirganda oyoqni oyoq ustiga qo‘ymaslik;
- uzoq safar va parvozlarda suv ichish, vaqti-vaqti bilan yo‘lakda yurish va shifokor tavsiyasi bilan kompression paypoq kiyish;
- me’yoriy vaznni saqlash, chekishdan voz kechish;
- birinchi belgilar — kechki og‘irlik va to‘piq shishi paydo bo‘lganda flebologga erta murojaat qilish.
Erta bosqichda boshlangan davolash odatda oddiyroq, arzonroq va natijasi yaxshiroq bo‘ladi, shuning uchun teri o‘zgarishlari yoki yara paydo bo‘lishini kutmaslik kerak.
Xulosa
Varikoz — oyoq venalaridagi klapanlar zaiflashishi natijasida rivojlanadigan surunkali kasallik. Irsiyat, tik turib ishlash, homiladorlik va ortiqcha vazn uning asosiy sabablari. Boshlang‘ich bosqichda harakat, vazn nazorati va to‘g‘ri tanlangan kompression paypoq yordam beradi, belgilar kuchli bo‘lsa yoki teri o‘zgarsa, dupleks UZIdan keyin skleroterapiya, endovenoz lazer yoki radiochastotali ablatsiya qo‘llanadi. Kremlar va tabletkalar venani yo‘qotmaydi. Bir oyoq to‘satdan shishsa yoki hansirash, ko‘krakda og‘riq paydo bo‘lsa — darhol 103.
Mavzuga yaqin maqolalar: oyoq shishi, tromboz.
Mavzuga yaqin maqolalar: oyoq tortishishi, bezovta oyoqlar sindromi.
Mavzuga yaqin maqolalar: tromboflebit.
Ko‘p beriladigan savollar
Varikoz nima?
Varikoz — oyoq venalarining kengayib, burilib, teri ostida bo‘rtib chiqishi. Uning sababi venalardagi klapanlarning zaiflashishi va qonning pastga qaytib turib qolishi.
Varikoz kasalligi xavflimi?
Boshlang‘ich bosqichda u asosan noqulaylik beradi. Lekin davolanmasa, shish, teri o‘zgarishlari, trofik yara, tromboflebit va kamdan-kam hollarda chuqur vena trombozi rivojlanishi mumkin.
Varikozni davolash mumkinmi?
Ha. Kengaygan venalarni skleroterapiya, endovenoz lazer, radiochastotali ablatsiya yoki jarrohlik bilan yo‘qotish mumkin. Ammo moyillik saqlanib qoladi, shuning uchun yangi venalar paydo bo‘lishi ehtimoli bor.
Varikozni uyda davolash mumkinmi?
Uyda harakat, oyoqni ko‘tarib dam olish, vazn kamaytirish va kompression paypoq belgilarni yengillashtiradi. Ammo kremlar, damlamalar va xalq usullari kengaygan venani yo‘qotmaydi.
Varikozda qaysi shifokorga borish kerak?
Flebolog yoki qon tomir jarrohiga. Ular dupleks UZI o‘tkazib, kasallik bosqichini aniqlaydi va mos davolash usulini taklif qiladi.







