Bolalarda ich ketishi (diareya) — najasning suyuq yoki suvsimon bo‘lib, sutkasiga uch va undan ko‘p marta kelishi. Bu bolalik davrining eng ko‘p uchraydigan muammolaridan biri: deyarli har bir bola yiliga bir necha marta ich ketishini boshdan kechiradi. Ko‘pincha u bir necha kunda o‘zi o‘tib ketadi, ammo kichik bolalarda asosiy xavf — suvsizlanish, ya’ni organizmning suyuqlik va tuzlarni tez yo‘qotishi.
Shuning uchun ota-onalar uchun eng muhimi — ich ketishini «to‘xtatadigan» dori izlash emas, balki yo‘qotilgan suyuqlikni o‘z vaqtida to‘ldirish va xavfli belgilarni payqay bilish. Quyida bolalarda ich ketishi sabablari, suvsizlanish belgilari, uyda davolash va qachon shifokorga borish kerakligini ko‘rib chiqamiz.
Bolalarda ich ketishi sabablari
O‘tkir ich ketishining eng ko‘p sababi — ichak infeksiyalari:
- Viruslar — bolalardagi o‘tkir diareyaning asosiy sababi. Eng ko‘p uchraydiganlari rotavirus va norovirus. Rotavirus ayniqsa 6 oylikdan 2 yoshgacha bo‘lgan bolalarda og‘ir kechadi: kuchli qusish, suvsimon ich ketishi va isitma bilan;
- Bakteriyalar — salmonella, shigella, kampilobakter, ichak tayoqchasining ayrim turlari. Ular ko‘pincha iflos suv, yaxshi pishirilmagan go‘sht, tuxum va yuvilmagan meva-sabzavot orqali yuqadi. Najasda qon va shilimshiq bo‘lishi bakterial infeksiyaga xos;
- Parazitlar — masalan, lyambliyalar; ko‘pincha uzoq davom etadigan ich ketishi va qorin dam bo‘lishini chaqiradi.
Infeksiyadan tashqari ich ketishi quyidagi sabablarga ko‘ra ham bo‘lishi mumkin:
- antibiotiklar qabul qilish;
- oziq-ovqat allergiyasi, masalan sigir suti oqsiliga allergiya;
- laktoza (sut qandi) ko‘tara olmaslik — ko‘pincha infeksiyadan keyin vaqtincha;
- meva sharbatlari va shirin ichimliklarni ko‘p ichish;
- kamdan-kam hollarda — tseliakiya, ichakning yallig‘lanish kasalliklari va boshqa surunkali kasalliklar.
Ich ketishi 14 kundan ortiq davom etsa, u surunkali (uzoq davom etuvchi) hisoblanadi va sababini aniqlash uchun albatta shifokor tekshiruvi kerak.
Chaqaloqlarda ich ketishi
Ko‘krak suti bilan oziqlanadigan chaqaloqlarning najasi odatda suyuq, sarg‘ish va donador bo‘ladi, ular har ovqatlanishdan keyin ham ich chiqarishi mumkin — bu me’yor. Ich ketishi haqida najas birdan odatdagidan ancha tez-tez va suvsimon bo‘lib qolsa, unda shilimshiq yoki qon paydo bo‘lsa, chaqaloq injiq bo‘lib, yomon emsa yoki isitmasi chiqsa gapirish mumkin.
Chaqaloqlar suyuqlikni juda tez yo‘qotadi, shuning uchun 6 oylikkacha bo‘lgan bolada ich ketishi bo‘lsa, ayniqsa isitma yoki qusish bilan birga bo‘lsa, uyda kutib o‘tirmasdan shifokorga ko‘rsatish kerak.
Suvsizlanish belgilari
Ich ketishi va qusish bilan bola nafaqat suv, balki natriy va kaliy kabi muhim tuzlarni ham yo‘qotadi. Quyidagi belgilarga e’tibor bering:
Yengil va o‘rtacha suvsizlanish
- og‘iz va lablar quruqligi;
- tashnalik, bola ichimlikka ochko‘zlik bilan intiladi;
- odatdagidan kam siyish, siydikning to‘q rangga kirishi;
- yig‘laganda ko‘z yoshining kam bo‘lishi;
- injiqlik, bezovtalik.
Og‘ir suvsizlanish — shoshilinch holat
- bola holsiz, uyquchan, uyg‘otish qiyin;
- ko‘zlar ichiga botgan, chaqaloqda liqildoq cho‘kkan;
- yig‘laganda ko‘z yoshi umuman yo‘q;
- chaqaloq 6–8 soat, katta bola 8–12 soat davomida siymagan;
- qorindagi terini chimchilab qo‘yib yuborilsa, u sekin yoyiladi;
- qo‘l-oyoqlar sovuq, teri marmarsimon rangda;
- bola ichishni rad etadi yoki ichishga kuchi yetmaydi.
Og‘ir suvsizlanish belgilari bo‘lsa, darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling yoki yaqin shifoxonaga boring: bunday holatda suyuqlik tomir orqali yuborilishi kerak bo‘lishi mumkin.
Bolalarda ich ketishini uyda davolash
Rehidratatsiya eritmasi — asosiy davo
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) va bolalar gastroenterologlarining xalqaro tavsiyalariga ko‘ra, ich ketishini davolashning asosi — og‘iz orqali rehidratatsiya eritmasi (ORS). Bu dorixonada sotiladigan, tarkibida suv, glyukoza va tuzlar to‘g‘ri nisbatda bo‘lgan kukun. U yo‘qotilgan suyuqlik va tuzlarni oddiy suv yoki choydan ancha samaraliroq tiklaydi.
- kukunni qadoqdagi yo‘riqnomaga qat’iy rioya qilib, qaynatib sovutilgan suvda eriting — suvni kam yoki ko‘p qo‘shmang;
- eritmani oz-ozdan, tez-tez bering: kichik bolaga choy qoshiqda yoki ignasiz shprits bilan har 1–2 daqiqada, katta bolaga kichik qultumlarda;
- bola qusgan bo‘lsa, 10 daqiqa kutib, yana sekinroq bera boshlang — oz miqdorda berilgan suyuqlik ko‘pincha ushlanib qoladi;
- har bir suyuq ich ketishidan keyin qo‘shimcha suyuqlik bering;
- tayyor eritmani 24 soatdan ortiq saqlamang.
Gazli ichimliklar, qadoqdagi sharbatlar, sport ichimliklari va juda shirin choy ich ketishini kuchaytirishi mumkin, chunki ularda qand ko‘p va tuzlar kam. Ularni rehidratatsiya eritmasi o‘rniga bermang.
Ovqatlantirishni to‘xtatmang
- ko‘krak suti bilan emizishni davom ettiring, hatto tez-tez bo‘lsa ham;
- sun’iy oziqlanadigan chaqaloqqa odatdagi aralashmani suyultirmasdan bering;
- katta bolalarga odatdagi, yengil hazm bo‘ladigan ovqat bering: guruch, bo‘tqalar, kartoshka, non, banan, olma pyuresi, yog‘siz go‘sht, qatiq;
- yog‘li, qovurilgan va juda shirin taomlarni vaqtincha kamaytiring.
Ilgari tavsiya etilgan «och qoldirish» yoki uzoq vaqt faqat suv bilan qoldirish endi tavsiya etilmaydi: ovqatlanish ichak shilliq qavatining tez tiklanishiga yordam beradi.
Bolalarda ich ketishiga qarshi dorilar
- Rux preparatlari — JSST rivojlanayotgan mamlakatlardagi 5 yoshgacha bolalarga o‘tkir ich ketishida 10–14 kun davomida ruxni tavsiya etadi: u ich ketishi davomiyligi va og‘irligini kamaytiradi. Dozasini shifokor bolaning yoshiga qarab belgilaydi;
- Probiotiklar — ayrim turlari (masalan, Lactobacillus rhamnosus GG va Saccharomyces boulardii) ich ketishini taxminan bir kunga qisqartirishi mumkin; ularni pediatr bilan kelishib qo‘llang;
- Isitma tushiruvchi dorilar — harorat va bezovtalik bo‘lsa, yoshga mos dozada paratsetamol; suvsizlanish belgilari bo‘lsa, ibuprofen o‘rniga paratsetamol afzal, chunki ibuprofen bunday holatda buyraklarga zarar yetkazishi mumkin.
Nima bermaslik kerak: loperamid kabi ichak harakatini to‘xtatuvchi dorilar kichik bolalarga mumkin emas — ular og‘ir asoratlar chaqirishi mumkin. Antibiotiklar ham odatda kerak emas, chunki ko‘pchilik ich ketishlarini viruslar chaqiradi. Antibiotikni faqat shifokor muayyan hollarda — masalan, najasda qon bo‘lgan og‘ir bakterial infeksiyada yoki vabo (xolera) va lyamblioz kabi aniq tashxisda buyuradi. Qusishga qarshi dorilarni ham faqat shifokor tavsiyasi bilan bering.
Ich ketishining oldini olish
- qo‘llarni ovqatdan oldin, hojatxonadan keyin va taglikni almashtirgandan keyin sovun bilan yuving;
- bolaga qaynatilgan yoki xavfsiz ichimlik suvi bering;
- go‘sht va tuxumni yaxshi pishiring, meva-sabzavotni yaxshilab yuving;
- chaqaloqni iloji boricha 6 oylikkacha faqat ko‘krak suti bilan oziqlantiring;
- rotavirusga qarshi emlash — O‘zbekistonda u milliy emlash kalendariga kiritilgan va og‘ir rotavirus infeksiyasidan samarali himoya qiladi.
Xulosa
Bolalarda ich ketishi ko‘pincha viruslar tufayli bo‘ladi va bir necha kunda o‘tib ketadi. Asosiy vazifa — suvsizlanishning oldini olish: rehidratatsiya eritmasini oz-ozdan va tez-tez berish hamda ovqatlantirishni to‘xtatmaslik. Ichakni to‘xtatuvchi dorilar va o‘zboshimchalik bilan antibiotik berish mumkin emas. Chaqaloqlarda, najasda qon, to‘xtamaydigan qusish va suvsizlanish belgilari bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat qiling.
Yana o‘qing: rotavirus infeksiyasi.
Mavzuga yaqin maqolalar: bolalarda gijja (ostritsa, askarida).
Mavzuga yaqin maqolalar: disbakterioz.
Maqolada tilga olingan dorilar: Loperamid tabletka, Ibuprofen suspenziya, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Bolalarda ich ketishi necha kun davom etadi?
Virusli ich ketishi odatda 3–7 kun davom etadi, najas to‘liq me’yorlashishi esa 1–2 hafta olishi mumkin. 14 kundan ortiq davom etsa, sababini aniqlash uchun shifokor tekshiruvi kerak.
Bolada ich ketishi bo‘lsa, qanday ovqat berish mumkin?
Odatdagi, yengil hazm bo‘ladigan ovqatlar: guruch, bo‘tqalar, kartoshka, banan, olma pyuresi, yog‘siz go‘sht, qatiq. Chaqaloqlarni ko‘krak suti yoki odatdagi aralashma bilan oziqlantirishni davom ettiring. Juda yog‘li va shirin taomlarni vaqtincha kamaytiring.
Rehidratatsiya eritmasi bo‘lmasa, nima berish kerak?
Imkon qadar tezroq dorixonadan rehidratatsiya eritmasini sotib oling — u eng xavfsiz va samarali vosita. Vaqtincha bolaga ko‘krak suti, toza suv, guruch qaynatmasi yoki tuzli sho‘rva berish mumkin. Uy sharoitida tuz va shakardan eritma tayyorlashda nisbatni xato qilish xavfli, shuning uchun bunga faqat boshqa iloj bo‘lmaganda murojaat qiling.
Tish chiqishi ich ketishiga sabab bo‘ladimi?
Tish chiqishi og‘iz atrofi qizarishi, so‘lak oqishi va injiqlik chaqirishi mumkin, ammo kuchli ich ketishi va yuqori harorat tish chiqishiga xos emas. Bunday belgilarni tish chiqishiga bog‘lab, infeksiyani o‘tkazib yubormang.
Rotavirus yuqumlimi?
Ha, juda yuqumli. U ifloslangan qo‘l, o‘yinchoqlar va buyumlar orqali osonlik bilan yuqadi. Kasal bola tuzalguncha va ich ketishi to‘xtagandan keyin kamida 48 soat bog‘cha yoki maktabga bormasligi kerak.







