Kon’yunktivit — ko‘z olmasining oq qismi va qovoqlarning ichki yuzasini qoplab turgan yupqa shilliq parda — kon’yunktivaning yallig‘lanishi. Xalq orasida uni oddiygina ko‘z yallig‘lanishi yoki «ko‘z qizarishi» deyishadi. Bu ko‘z kasalliklari ichida eng ko‘p uchraydiganlaridan biri: ko‘z qizaradi, yoshlanadi, qichiydi yoki undan yiring ajraladi, ertalab kipriklar yopishib qoladi.
Kon’yunktivitning aksariyati xavfli emas va 1–2 haftada o‘tadi. Lekin uning sababi har xil: virus, bakteriya, allergiya yoki kimyoviy ta’sir. Davolash ham shunga qarab farq qiladi — masalan, virusli kon’yunktivitda antibiotikli tomchilar foyda bermaydi. Bundan tashqari, ba’zi holatlar — yangi tug‘ilgan chaqaloqdagi kon’yunktivit, ko‘zga kimyoviy modda tushishi, kuchli og‘riq va ko‘rishning pasayishi — shoshilinch yordam talab qiladi.
Kon’yunktivit nima va qanday belgilari bor
Kon’yunktiva ko‘zni himoya qiladi va namlab turadi. U yallig‘langanda undagi mayda qon tomirlar kengayadi, shuning uchun ko‘z pushti yoki qizil rangga kiradi. Asosiy belgilar:
- ko‘z oqining qizarishi (bir yoki ikkala ko‘zda);
- yoshlanish yoki suvsimon, shilimshiq yoxud yiringli ajralma;
- ertalab kipriklarning yopishib qolishi;
- qichishish, achishish, ko‘zga «qum tushgandek» sezgi;
- qovoqlar shishishi;
- yorug‘likka biroz sezuvchanlik.
Oddiy kon’yunktivitda ko‘rish odatda pasaymaydi, ko‘z kuchli og‘rimaydi. Agar ko‘z qattiq og‘risa, ko‘rish xiralashsa yoki yorug‘likka qarab bo‘lmasa, bu jiddiyroq kasallik (keratit, irit, glaukoma xuruji) belgisi bo‘lishi mumkin — bunday holatda darhol ko‘z shifokoriga murojaat qiling.
Kon’yunktivit turlari
Virusli kon’yunktivit
Kattalarda eng ko‘p uchraydigan tur. Ko‘pincha adenovirus qo‘zg‘atadi, tumov, tomoq og‘rig‘i yoki isitma bilan birga yoki ulardan keyin boshlanadi. Ajralma suvsimon, ko‘z kuchli yoshlanadi, ko‘pincha avval bir ko‘z, 1–3 kundan keyin ikkinchisi ham yallig‘lanadi. Quloq oldidagi limfa tuguni kattalashishi mumkin. Virusli kon’yunktivit juda yuqumli va odatda 1–3 hafta davom etadi. Antibiotiklar unga ta’sir qilmaydi. Qizamiq kabi ayrim yuqumli kasalliklarda ham ko‘z yallig‘lanishi bo‘ladi — qizamiq belgilari haqida alohida o‘qing.
Alohida turi — gerpes virusi qo‘zg‘atadigan kon’yunktivit. Unda ko‘pincha bitta ko‘z zararlanadi, qovoqda pufakchalar bo‘lishi mumkin, ko‘z og‘riydi. Bu holat ko‘z shox pardasini shikastlashi mumkin, shuning uchun albatta shifokor ko‘rigi kerak.
Bakterial kon’yunktivit
Bolalarda ko‘proq uchraydi. Ajralma quyuq, sariq yoki yashilroq yiringli bo‘ladi, ertalab kipriklar bir-biriga yopishib, ko‘zni ochish qiyin bo‘ladi. Ko‘pincha bir ko‘zdan boshlanadi. Yengil bakterial kon’yunktivit ko‘p hollarda 1–2 haftada o‘zi o‘tadi; antibiotikli tomchilar kasallik muddatini biroz qisqartiradi va ularni shifokor tayinlaydi. Juda ko‘p yiring, kuchli shish va tez kuchayish gonokokk yoki xlamidiya kabi jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar belgisi bo‘lishi mumkin — bu shoshilinch holat.
Allergik kon’yunktivit
Asosiy belgisi — kuchli qichishish. Odatda ikkala ko‘z birdaniga qizaradi, yoshlanadi, qovoqlar shishadi, ko‘pincha aksirish va tumov bilan birga keladi. Gulchang, uy changi, hayvon juni sabab bo‘ladi va mavsumiy takrorlanishi mumkin. Allergik kon’yunktivit yuqumli emas. Batafsil: ko‘z allergiyasi (allergik kon’yunktivit) va umumiy qo‘llanma — allergiya: turlari, belgilari va davolash.
Ta’sirlovchi va kimyoviy kon’yunktivit
Tutun, xlorli hovuz suvi, shamol, kosmetika, maishiy kimyo yoki ko‘zga yot jism tushishidan keyin paydo bo‘ladi. Ta’sir to‘xtatilsa, odatda tez o‘tadi. Ko‘zga kislota, ishqor (ohak, sement, tozalovchi vositalar) tushishi esa favqulodda holat — pastda nima qilish kerakligi yozilgan.
Turini qanday farqlash va tashxis
Uyda turini taxminan quyidagicha ajratish mumkin, lekin aniq tashxisni shifokor qo‘yadi:
- suvsimon ajralma, tumov yoki tomoq og‘rig‘idan keyin boshlanish, avval bir ko‘z, keyin ikkinchisi — ko‘proq virusli;
- quyuq sariq-yashil yiring, ertalab kipriklar yopishishi — ko‘proq bakterial;
- kuchli qichishish, ikkala ko‘z, aksirish va tumov, mavsumiylik — ko‘proq allergik;
- tutun, hovuz, kosmetika yoki kimyo bilan aloqadan keyin — ta’sirlovchi.
Ko‘z shifokori yoki umumiy amaliyot shifokori ko‘zni yorug‘lik bilan ko‘zdan kechiradi, ko‘rish o‘tkirligini tekshiradi, kerak bo‘lsa shox pardani maxsus bo‘yoq tomizib, yoriq lampada ko‘radi. Oddiy holatlarda tahlil shart emas. Ajralmadan surtma (bakteriologik ekma yoki PZR) yangi tug‘ilgan chaqaloqlarda, juda ko‘p yiringda, davolashga javob bo‘lmaganda va jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiya gumon qilinganda olinadi. Ikkala ko‘z ham uzoq vaqt qizarib, qurib tursa, quruq ko‘z sindromi, qovoq yallig‘lanishi (blefarit) yoki qalqonsimon bez kasalligi kabi boshqa sabablar ham ko‘rib chiqiladi.
Yangi tug‘ilgan chaqaloqda kon’yunktivit
Hayotning dastlabki 4 haftasidagi kon’yunktivit (neonatal kon’yunktivit) — shoshilinch holat. U tug‘ruq vaqtida onadan yuqqan gonokokk, xlamidiya yoki gerpes virusi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Gonokokkli infeksiya odatda tug‘ilgandan keyingi 2–5 kunda kuchli shish va ko‘p yiring bilan boshlanadi va bir necha kunda ko‘z shox pardasini shikastlashi mumkin. Xlamidiyali shakl ko‘proq 5–14 kunda paydo bo‘ladi.
Chaqaloqning ko‘zi qizarib, yiring ajralsa — uyda o‘zingiz tomizmang, shu kunning o‘zida pediatr yoki ko‘z shifokoriga ko‘rsating. Shuni ham bilish kerak: chaqaloqlarda ko‘z yosh kanali tiqilib qolishi (dakriostenoz) ham tez-tez uchraydi — bunda ko‘z yoshlanadi va ozroq yopishqoq ajralma bo‘ladi, lekin ko‘z oqi qizarmaydi. Farqini faqat shifokor aniqlaydi.
Kontakt linza taquvchilar uchun muhim
Linza taquvchilarda qizargan ko‘z oddiy kon’yunktivit emas, balki keratit — shox parda yallig‘lanishi bo‘lishi mumkin. Keratit tez rivojlanadi va ko‘rishni yo‘qotishga olib kelishi mumkin. Shuning uchun:
- ko‘z qizarishi bilan darhol linzani olib, kasallik to‘liq o‘tguncha taqmang;
- og‘riq, yorug‘likdan qochish yoki ko‘rish xiralashsa — o‘sha kuni ko‘z shifokoriga boring;
- kasallik vaqtida ishlatilgan bir kunlik linzalarni tashlang, ko‘p martalik linzalar va konteynerni almashtiring;
- linzani hech qachon vodoprovod suvi yoki so‘lak bilan yuvmang, linzada uxlamang va cho‘milmang.
Ko‘z yallig‘lanishi qanday yuqadi va oldini olish
Virusli va bakterial kon’yunktivit ko‘zdan ajralma tekkan qo‘l, sochiq, yostiq jildi, kosmetika va umumiy buyumlar orqali oson yuqadi. Virusli kon’yunktivitda odam ko‘z qizarib, yoshlanib turgan vaqt davomida, ko‘pincha 10–14 kungacha yuqumli bo‘ladi. Oila a’zolarini himoya qilish uchun:
- qo‘llarni tez-tez sovun bilan yuving, ayniqsa ko‘zga tegingandan va tomchi tomizgandan keyin;
- ko‘zni ishqalamang;
- alohida sochiq va yostiq jildi ishlating, ularni tez-tez yuving;
- ko‘z kosmetikasini boshqalar bilan bo‘lishmang, kasallik vaqtida ishlatilganini tashlang;
- tomchi flakonining uchini ko‘zga tegizmang, uni boshqalarga bermang;
- yiringli ajralma ko‘p bo‘lsa, bolani bog‘cha yoki maktabga yubormaslik ma’qul — muassasa qoidalarini ham inobatga oling.
Kon’yunktivitni uyda parvarish qilish
Ko‘pchilik virusli va yengil bakterial kon’yunktivit uy sharoitida o‘tadi. Belgilarni yengillashtirish uchun:
- ajralmani qaynatib sovutilgan suvga ho‘llangan toza paxta disk bilan, ko‘zning ichki burchagidan tashqi tomonga artib tozalang; har bir ko‘z uchun alohida disk oling;
- yopiq qovoqlarga salqin, toza, nam mato bosish qichishish va shishni kamaytiradi;
- sun’iy ko‘z yoshi tomchilari (namlovchi) achishish va qumdek sezgini kamaytiradi;
- allergik kon’yunktivitda allergenni kamaytiring; dorixonada retseptsiz sotiladigan antigistamin ko‘z tomchilari bor — yoshga mosligini yo‘riqnomadan tekshiring, umumiy ma’lumot: allergiyaga qarshi dorilar;
- kasallik o‘tguncha kontakt linza va ko‘z kosmetikasidan voz keching.
Qilmaslik kerak: ko‘zga choy qoldig‘i, ona suti, siydik, aloe sharbati yoki boshqa «xalq vositalari»ni tomizish — ular infeksiyani kuchaytirishi mumkin. Ko‘zni bog‘lab qo‘ymang. Boshqa odamga yozilgan yoki uydagi eski tomchilarni ishlatmang.
Kon’yunktivitni dori bilan davolash
- Antibiotikli tomchilar va mazlar — faqat shifokor bakterial kon’yunktivitni aniqlab, kerak deb topganda tayinlanadi. Virusli kon’yunktivitda ular foyda bermaydi, ortiqcha ishlatish esa bakteriyalarning chidamliligini oshiradi;
- Virusga qarshi davolash gerpetik kon’yunktivitda ko‘z shifokori tomonidan tayinlanadi;
- Antiallergik tomchilar (antigistamin va semiz hujayra stabilizatorlari) allergik kon’yunktivitda qichishishni kamaytiradi;
- Gormonli (kortikosteroid) tomchilarni o‘zingiz ishlatmang: gerpes infeksiyasini og‘irlashtirishi, ko‘z bosimini oshirishi va kataraktaga olib kelishi mumkin. Ular faqat ko‘z shifokori ko‘rigidan keyin beriladi;
- qon tomirlarni toraytiruvchi «qizarishni ketkazuvchi» tomchilar sababni davolamaydi va uzoq ishlatilsa qizarishni kuchaytiradi.
Bir nechta tomchi tayinlangan bo‘lsa, ular orasida bir necha daqiqa oraliq qoldiring. Shifokor aytgan muddatni oxirigacha davom ettiring.
Xulosa
Kon’yunktivit — ko‘zning shilliq pardasi yallig‘lanishi bo‘lib, ko‘pincha virus, bakteriya yoki allergiya sabab bo‘ladi. Virusli shakl eng ko‘p uchraydi, juda yuqumli va antibiotiksiz 1–3 haftada o‘tadi. Gigiyena, ajralmani to‘g‘ri tozalash va namlovchi tomchilar belgilarni yengillashtiradi, antibiotikli tomchilarni esa faqat shifokor tayinlaydi. Yangi tug‘ilgan chaqaloqda kon’yunktivit, ko‘zdagi og‘riq, ko‘rish pasayishi, yorug‘likdan qochish va kimyoviy modda tushishi — shoshilinch yordam uchun asos.
Mavzuga yaqin maqolalar: ko‘zdagi arpa.
Qish mavsumi uchun foydali: adenovirus infeksiyasi.
Mavzuga yaqin maqolalar: blefarit.
Ko‘p beriladigan savollar
Kon’yunktivit nima?
Kon’yunktivit — ko‘z oqi va qovoqlarning ichki yuzasini qoplagan kon’yunktiva pardasining yallig‘lanishi. U ko‘z qizarishi, yoshlanishi, qichishishi va ajralma bilan namoyon bo‘ladi.
Ko‘z yallig‘lanishi yuqumlimi?
Virusli va bakterial kon’yunktivit yuqumli — qo‘l, sochiq va umumiy buyumlar orqali o‘tadi. Allergik va ta’sirlovchi kon’yunktivit yuqumli emas.
Kon’yunktivitga qanday tomchi tomiziladi?
Bu sababga bog‘liq. Virusli shaklda namlovchi tomchilar yetarli, allergikda antiallergik tomchilar yordam beradi. Antibiotikli tomchilarni bakterial kon’yunktivitda shifokor tayinlaydi, gormonli tomchilarni o‘zingiz ishlatmang.
Bolada ko‘z yallig‘lanishi bo‘lsa nima qilish kerak?
Ajralmani qaynatib sovutilgan suv bilan har ko‘z uchun alohida paxta disk bilan tozalang, qo‘l gigiyenasiga rioya qiling va pediatrga ko‘rsating. Chaqaloqning birinchi oyida ko‘z qizarsa — o‘sha kunning o‘zida shifokorga boring.
Kon’yunktivit necha kunda o‘tadi?
Virusli kon’yunktivit odatda 1–3 hafta, yengil bakterial shakl 1–2 hafta davom etadi, antibiotik bilan biroz tezroq o‘tadi. Allergik kon’yunktivit allergen bilan aloqa davom etgancha saqlanadi.







