Kuz-qish mavsumida bolalar bog‘chasi yoki maktabdan bir bola isitmalab qaytdi, ertasiga ko‘zlari qizarib, tomog‘i og‘riy boshladi, harorat esa paratsetamoldan keyin ham bir necha kun yana ko‘tarilaveradi. Bunday manzara ko‘pincha adenovirus infeksiyasiga xos. Adenoviruslar — o‘tkir respirator infeksiyalarning keng tarqalgan qo‘zg‘atuvchilaridan biri, ayniqsa 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda.
Adenovirus oddiy shamollashdan bir necha jihati bilan farq qiladi: isitma uzoqroq turadi, ko‘zlar ham zararlanishi mumkin, ba’zan esa ichak ham ishtirok etadi. Quyida adenovirus qanday belgilar bilan kechadi, qanday yuqadi, uyda nima qilish kerak va qachon shifokorga shoshilish lozimligini ko‘rib chiqamiz.
Adenovirus nima
Adenoviruslar — 100 dan ortiq turi aniqlangan viruslar oilasi. Ularning har xil turlari turli a’zolarni zararlaydi: biri tomoq va burunni, boshqasi ko‘zni, uchinchisi ichakni. Shu sababli adenovirus infeksiyasining ko‘rinishi ham turlicha bo‘ladi. Kasallik yil davomida uchraydi, lekin sovuq mavsumda va yozda basseynlar orqali ko‘payadi.
Yashirin (inkubatsion) davr odatda 2 kundan 14 kungacha, ko‘pincha 5–6 kun. Bolalar bir necha marta adenovirus bilan kasallanishi mumkin, chunki bir turiga hosil bo‘lgan immunitet boshqasidan himoya qilmaydi.
Adenovirus infeksiyasining belgilari
Kasallik odatda o‘tkir boshlanadi. Eng ko‘p uchraydigan belgilar:
- baland isitma — 38,5–40 °C gacha, ko‘pincha 5–7 kun davom etadi, ba’zan undan ham uzoqroq;
- tomoq og‘rig‘i, bodomsimon bezlarning kattalashishi va ularda oq-sarg‘ish karash;
- burun bitishi va suvli ajralma, yo‘tal;
- bo‘yindagi limfa tugunlarining kattalashishi va og‘rishi;
- ko‘z qizarishi, yoshlanish, qumday achishish hissi;
- kichik bolalarda — ich ketishi, qusish, qorin og‘rig‘i;
- holsizlik, ishtaha yo‘qolishi, bosh og‘rig‘i.
Faringokonyunktival isitma
Bu adenovirusning eng xarakterli shakli. Unda uchta asosiy belgi birga keladi: isitma, tomoq yallig‘lanishi (faringit) va ko‘z kon’yunktivasining yallig‘lanishi. Ko‘pincha avval bir ko‘z, bir-ikki kundan keyin ikkinchisi qizaradi. Ko‘zdan yiring emas, ko‘proq suvli ajralma keladi, qovoqlar shishadi. Tomoq yallig‘lanishi haqida faringit maqolamizda batafsilroq yozganmiz.
Adenovirusli kon’yunktivit
Ba’zi adenovirus turlari og‘ir epidemik keratokon’yunktivit chaqiradi: ko‘z kuchli qizaradi, og‘riydi, yorug‘likka sezgir bo‘ladi, ko‘rish xiralashishi mumkin. Bu shakl juda yuqumli bo‘lib, ko‘pincha kattalarda uchraydi va 2–3 haftagacha cho‘ziladi. Ko‘z yallig‘lanishining boshqa sabablari va parvarishi haqida kon’yunktivit sahifasida o‘qing.
Ichak shakli (gastroenterit)
Ikki yoshgacha bo‘lgan bolalarda adenovirus ichakni zararlab, suvsimon ich ketishi va qusishga sabab bo‘lishi mumkin. U rotavirusga qaraganda yengilroq, lekin uzoqroq — bir haftadan ikki haftagacha davom etishi mumkin. Ichak infeksiyalari haqida rotavirus infeksiyasi maqolasida ham ma’lumot bor — u yerda yozilgan suvsizlanishning oldini olish qoidalari adenovirus uchun ham amal qiladi.
Adenovirus qanday yuqadi
Adenovirus juda yuqumli va tashqi muhitda uzoq saqlanadi. U quyidagi yo‘llar bilan yuqadi:
- havo-tomchi yo‘li bilan — yo‘talganda, aksirganda;
- qo‘l va buyumlar orqali — eshik tutqichlari, o‘yinchoqlar, sochiqlar, telefon;
- ko‘zga iflos qo‘l bilan tegish orqali;
- najas-og‘iz yo‘li bilan — ichak shaklida, qo‘l yuvilmasa;
- yaxshi xlorlanmagan basseyn suvi orqali.
Bemor belgilar paydo bo‘lishidan oldin ham, ular yo‘qolgandan keyin ham bir necha kun, kon’yunktivitda esa 2 haftagacha virus tarqatishi mumkin. Adenovirus spirtli antiseptiklarga nisbatan chidamli, shuning uchun qo‘lni sovun bilan yaxshilab yuvish eng ishonchli usul.
Tashxis
Ko‘pincha shifokor tashxisni belgilarga qarab qo‘yadi. Bodomsimon bezlarda karash bo‘lsa, adenovirusni streptokokkli anginadan ajratish muhim — buning uchun tomoqdan tez test yoki surtma olinadi. Ba’zan virusni aniqlash uchun PZR tahlili qilinadi. Shuni bilish kerakki, adenovirusda umumiy qon tahlilida leykotsitlar va yallig‘lanish ko‘rsatkichlari bakterial infeksiyadagidek ko‘tarilishi mumkin — shuning uchun natijalarni shifokor bolaning ahvoli bilan birga baholaydi.
Adenovirus infeksiyasini davolash
Sog‘lom bolalar va kattalar uchun adenovirusga qarshi maxsus dori yo‘q, kasallik o‘z-o‘zidan 1–2 haftada o‘tadi. Davolash belgilarni yengillatishga qaratilgan:
- ko‘p suyuqlik — suv, iliq choy, kompot; ich ketishida — dorixonadagi og‘iz orqali rehidratatsiya eritmalari;
- isitma va og‘riqda — yoshga mos dozada paratsetamol yoki ibuprofen, yo‘riqnoma bo‘yicha; bolalarga aspirin berilmaydi;
- burunni sho‘r suv eritmasi bilan yuvish;
- ko‘zlarni toza, qaynatib sovutilgan suvga ho‘llangan alohida paxta tampon bilan, har bir ko‘z uchun yangisini olib artish;
- xonani shamollatish, havoni namlantirish, dam olish.
Nega antibiotik yordam bermaydi
Adenovirus — virus, antibiotiklar esa faqat bakteriyalarga ta’sir qiladi. Ular isitmani qisqartirmaydi, asoratlarning oldini olmaydi, aksincha, ich ketishi, allergiya va antibiotikka chidamlilik xavfini oshiradi. Antibiotikni faqat shifokor bakterial asorat — masalan, otit, sinusit yoki pnevmoniya aniqlansa buyuradi. Antibiotikli ko‘z tomchilari ham adenovirusli kon’yunktivitni davolamaydi.
Ko‘pchilik «virusga qarshi» deb sotiladigan dorilarning adenovirusga samarasi ishonchli tadqiqotlarda isbotlanmagan. Immuniteti juda zaif bemorlarda (masalan, a’zo ko‘chirib o‘tkazilganda) og‘ir kechishi mumkin va ular shifoxonada maxsus davolanadi. Oddiy shamollashni qanday parvarish qilish haqida shamollash va ORVI maqolamizda yozganmiz.
Kattalarda adenovirus
Kattalar ham adenovirus bilan kasallanadi, ko‘pincha bolasidan yuqtirib oladi. Ularda kasallik odatda yengilroq — tomoq og‘rig‘i, burun bitishi, 2–4 kunlik isitma bilan o‘tadi. Ammo kattalarda epidemik keratokon’yunktivit ko‘proq uchraydi: ko‘z bir necha hafta qizarib, og‘rib turishi, kasallikdan keyin ham ko‘z shox pardasida xira dog‘lar qolib, ko‘rishni vaqtincha pasaytirishi mumkin. Kontakt linza taqadiganlar kasallik davrida ularni ko‘zoynak bilan almashtirishi kerak. Yopiq jamoalarda — harbiy qismlar, yotoqxonalar, shifoxonalarda — adenovirus ba’zan pnevmoniyagacha og‘irlashadigan epidemik avj olishlar beradi.
Asoratlari
Ko‘pchilikda adenovirus asoratsiz o‘tadi. Lekin ba’zan quyidagilar kuzatiladi:
- o‘rta quloq yallig‘lanishi (otit) va sinusit — ko‘pincha bakterial infeksiya qo‘shilishi bilan;
- bronxit, bronxiolit va pnevmoniya — asosan kichik yoshdagi bolalarda va surunkali o‘pka kasalligi bo‘lganlarda;
- suvsizlanish — ichak shaklida, ayniqsa chaqaloqlarda;
- juda kamdan-kam hollarda kichik bolalarda ichak invaginatsiyasi — to‘satdan kuchli qorin og‘rig‘i xurujlari, rangparlik, «malinali jele» kabi qonli najas bilan; bu shoshilinch jarrohlik holati;
- yuqori isitma fonida kichik bolalarda febril tutqanoq.
Immuniteti zaif odamlarda (kimyoterapiya, a’zo ko‘chirib o‘tkazish, OIV) adenovirus jigar, o‘pka va boshqa a’zolarni zararlab, og‘ir kechishi mumkin — ular kasallikning birinchi belgilaridayoq shifokorga murojaat qilishi kerak.
Adenovirusning oldini olish
Fuqarolar uchun adenovirusga qarshi vaksina yo‘q, shuning uchun gigiyena asosiy himoya hisoblanadi. Qo‘lni sovun bilan kamida 20 soniya yuving, ayniqsa ovqatdan oldin va hojatxonadan keyin. Bemorga alohida sochiq, idish ajrating, ko‘zga qo‘l tekkizmang. O‘yinchoq va tutqichlarni yuvib turing. Kasal bolani isitma tushguncha va o‘zini yaxshi his qilguncha bog‘chaga yubormang; kon’yunktivitda ko‘z qizarishi va yoshlanish o‘tguncha uyda qolgan ma’qul.
Xulosa
Adenovirus infeksiyasi — bolalarda keng tarqalgan virusli kasallik bo‘lib, baland va uzoq davom etadigan isitma, tomoq og‘rig‘i, ko‘z qizarishi va ba’zan ich ketishi bilan kechadi. U juda yuqumli, lekin ko‘pchilik hollarda 1–2 haftada o‘z-o‘zidan o‘tadi. Antibiotiklar kerak emas; asosiysi — suyuqlik, isitmani yengillatish, gigiyena va xavfli belgilarni o‘z vaqtida sezish.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Adenovirusda isitma necha kun davom etadi?
Odatda 5–7 kun, ba’zan 10 kungacha. Isitma tushiruvchi dori qisqa vaqt ta’sir qilib, harorat qayta ko‘tarilishi mumkin — bu odatiy holat. Agar isitma 5 kundan oshsa yoki bolaning ahvoli yomonlashsa, shifokorga ko‘rining.
Adenovirus qancha vaqt yuqumli?
Belgilar boshlanishidan oldin va kasallikning butun davri mobaynida, kon’yunktivitda esa 2 haftagacha. Najas bilan virus undan ham uzoqroq ajralishi mumkin, shuning uchun qo‘l gigiyenasi juda muhim.
Adenovirusda antibiotik ichish kerakmi?
Yo‘q. Antibiotiklar viruslarga ta’sir qilmaydi. Ular faqat shifokor bakterial asorat aniqlaganda buyuriladi.
Adenovirusli kon’yunktivitni qanday davolash mumkin?
Ko‘zni toza suv bilan artish, sovuq kompress, sun’iy ko‘z yoshi tomchilari yengillik beradi. Ko‘zda kuchli og‘riq, yorug‘likdan qo‘rqish yoki ko‘rish xiralashsa, oftalmologga murojaat qiling.
Adenovirus va oddiy shamollashning farqi nimada?
Adenovirusda isitma balandroq va uzoqroq turadi, ko‘pincha ko‘z qizarishi, bo‘yin limfa tugunlarining kattalashishi va bodomsimon bezlarda karash bo‘ladi. Oddiy shamollash odatda yengilroq va 2–3 kunlik isitma bilan o‘tadi.







