Ko‘z qovog‘ida bir necha kun ichida paydo bo‘lgan zich, yumaloq, deyarli og‘rimaydigan do‘mboq — odamni tashvishga soladi. Ko‘pchilik uni arpa deb o‘ylaydi, lekin arpa o‘tib ketadi, bu do‘mboq esa haftalab, oylab turib olishi mumkin. Bu xalyazion bo‘lishi ehtimoli katta.
Xalyazion xavfli kasallik emas, lekin ko‘rinishi, ba’zan qovoq og‘irligi va ko‘rishning vaqtincha xiralashishi bilan bezovta qiladi. Bu maqolada xalyazion nima, arpadan farqi, uyda nima yordam berishi, qachon shifokorga borish va qanday davolash usullari borligini ko‘rib chiqamiz.
Xalyazion nima
Har bir qovoq qirrasida meybom bezlari joylashgan — ular ko‘z yoshi pardasini himoya qiluvchi yog‘li sekret ishlab chiqaradi. Bez yo‘li to‘silib qolsa, sekret ichkarida to‘planadi va atrofdagi to‘qimada surunkali yallig‘lanish rivojlanadi. Shunday qilib qovoq qalinligida zich do‘mboq hosil bo‘ladi — xalyazion.
Bu yuqumli emas: boshqa odamga yuqmaydi va asosan bakteriyalar emas, yog‘li sekretning to‘silib qolishi tufayli kelib chiqadi. Odatda do‘mboq qovoqning teri tomonida yoki ichki (kon’yunktiva) tomonida seziladi, o‘lchami no‘xat donasidan yirikroq bo‘lmasligi ko‘p. Xalyazion yuqori va pastki qovoqda, bir yoki ikkala ko‘zda bo‘lishi mumkin.
Nega paydo bo‘ladi
- blefarit — qovoq qirrasining surunkali yallig‘lanishi, meybom bezlarining ishlashi buziladi;
- seboreya, rozatsea va yog‘li teri — bez sekreti quyuqlashadi;
- kirpiklardagi demodeks kanasi;
- kechasi ko‘z kosmetikasini yuvmasdan uxlash, ko‘z kosmetikasini boshqalar bilan ishlatish;
- uzoq vaqt ekranga qarash — ko‘z kamroq pirpiraydi, bezlar kam bo‘shaladi;
- qandli diabet, yuqori xolesterin, gormonal o‘zgarishlar;
- ilgari arpa yoki xalyazion bo‘lganlik.
Xalyazion va arpa farqi
Ikkalasi ham qovoq do‘mbog‘i, shuning uchun adashtirish oson. Asosiy farq — og‘riq va rivojlanish tezligi. Arpa haqida ko‘zdagi arpa maqolasida batafsil yozganmiz. Qisqacha taqqoslash:
- Arpa — o‘tkir yiringli infeksiya (odatda stafilokokk). Qovoq qirrasida og‘riqli, qizargan, shishgan, bosganda sezgir bo‘lgan joy; 1–2 kunda yiringli «uchi» paydo bo‘ladi, 5–7 kunda o‘zi yorilib o‘tadi.
- Xalyazion — surunkali yallig‘lanish. Do‘mboq zich, harakatchan, deyarli og‘rimaydi, qizarish kam yoki yo‘q, qovoq qirrasidan uzoqroq. Haftalab va oylab saqlanadi.
Ba’zan arpa tuzalgach, undan qolgan joyda xalyazion paydo bo‘ladi — ya’ni dastlabki arpa qoldirgan yog‘li material atrofida yallig‘lanish davom etadi. Ko‘z qizarib, yoshlanib, qichishsa, kon’yunktivit ham bo‘lishi mumkin; bunda do‘mboq bo‘lmaydi, yallig‘lanish butun ko‘zni qamraydi.
Belgilari
- qovoqda zich, yumaloq, teri ostida siljiydigan do‘mboq;
- og‘riq kam yoki yo‘q (dastlabki kunlarda ozgina qizarish va sezgirlik bo‘lishi mumkin);
- qovoqning shishishi, og‘irlik sezgisi;
- do‘mboq katta bo‘lsa — ko‘z yoshlanishi, ko‘rishning vaqtincha xiralashishi (ko‘z shox pardasiga bosim tufayli, astigmatizmga o‘xshash);
- ichki tomonida joylashganda qovoqni ag‘darganda dumaloq qizg‘ish yoki kulrang dog‘ ko‘rinadi.
Do‘mboq o‘z-o‘zidan yorilib, ichidan quyuq, yog‘simon massa chiqishi mumkin. Ba’zan u so‘rilib ketadi, ba’zan esa katta bo‘lmay turib oladi.
Davolash: bosqichma-bosqich
1. Iliq kompress va qovoq massaji
Bu davolashning asosi va ko‘pchilikda xalyazion shu bilan o‘tadi. Maqsad — qotib qolgan sekretni yumshatib, bez yo‘lini ochish.
- qo‘llaringizni sovun bilan yuving;
- toza yumshoq mato yoki maxsus ko‘z uchun isitiladigan niqobni iliq (issiq, lekin kuydirmaydigan) holatda yopiq qovoqqa 10 daqiqa qo‘ying; sovib qolsa, qayta isiting;
- kompressdan keyin barmoq bilan qovoqni yengil, yumshoq massaj qiling: do‘mboqdan qovoq qirrasi tomonga qarab (yuqori qovoqda pastga, pastki qovoqda yuqoriga) siljiting — sekretni siqib chiqarish uchun;
- kuniga 2–4 marta, har kuni, kamida 2–4 hafta davom ettiring.
Jarayon sekin ketadi, shuning uchun sabr kerak. Massajni kuchli bosmasdan, og‘riqsiz bajaring; ko‘zni ezmang.
2. Qovoq gigiyenasi
Qovoq qirrasini kuniga bir-ikki marta maxsus qovoq tozalash vositasi yoki yumshoq, hidsiz shampun eritmasi bilan tozalash blefarit va bez yo‘lining bitishini kamaytiradi. Davolash davomida ko‘z kosmetikasidan, kontakt linzalardan voz keching. Dori tomchilari yoki malhamlar kerak bo‘lsa, oftalmolog tayinlaydi — o‘zboshimchalik bilan antibiotik tomizish xalyazionga yordam bermaydi, chunki bu asosan infeksiya emas.
3. Steroid inyeksiyasi
Agar do‘mboq bir necha haftalik uy davolashdan keyin ham saqlansa, oftalmolog uning ichiga kichik miqdorda steroid yuborishi mumkin. Bu yallig‘lanishni kamaytiradi va do‘mboqni kichraytiradi. Muolaja mahalliy og‘riqsizlantirish ostida o‘tadi va tez. Mumkin bo‘lgan nojo‘ya ta’sirlar: shu joyda teri rangining ochish, atrofiya, kamdan-kam hollarda ko‘z ichi bosimining oshishi. Shuning uchun uni faqat mutaxassis qiladi.
4. Kesish va tozalash (kyuretaj)
Katta, uzoq turgan yoki ko‘rishga xalaqit beradigan xalyazionda jarrohlik kesish qo‘llanadi. Oftalmolog mahalliy anesteziya ostida qovoqni kichik asbob bilan ushlab, do‘mboqni ichki (kon’yunktiva) tomonidan kesadi va ichidagi massani tozalaydi. Odatda tikuv kerak bo‘lmaydi, teri tomonidan chandiq qolmaydi. Muolaja 10–15 daqiqa davom etadi, keyin bir necha kun antiseptik tomchilar yoki malham ishlatiladi. Bolalarda, hamkorlik qilmaydigan hollarda anesteziya ostida o‘tkazilishi mumkin.
Nima qilmaslik kerak
- Do‘mboqni siqmang, chuqurga bosmang, igna bilan teshmang. Bu infeksiyani qovoq to‘qimasiga chuqur kiritadi, qovoq to‘qimasini shikastlaydi, chandiq va yallig‘lanish kuchayishiga olib keladi;
- qaynoq narsa (qaynatilgan tuxum, issiq tuz xaltasi) bilan isitmang — kuyish xavfi bor; harorat iliq bo‘lsin, qaynoq emas;
- ko‘z kosmetikasi va kontakt linzalarni do‘mboq o‘tmaguncha ishlatmang;
- ko‘zni ishqalamang;
- o‘zboshimchalik bilan kortikosteroid malhamlarni surtmang — ularni noto‘g‘ri ishlatish ko‘z bosimiga va teri yupqalashishiga olib kelishi mumkin;
- xalq usullari (sarimsoq, piyoz, siydik, sirka) bilan davolamang — ko‘zga tushsa kuydiradi.
Qaytalanish: blefarit, rozatsea va boshqa sabablar
Xalyazion bir marta paydo bo‘lib, o‘tib ketishi mumkin. Lekin ayrim odamlarda u qayta-qayta paydo bo‘ladi. Bunday holda sababni qidirish kerak:
- blefarit — eng ko‘p uchraydigan sabab, blefarit haqida alohida yozganmiz;
- demodekoz — kirpiklardagi kanalar, demodekoz maqolasida ko‘rib chiqilgan;
- rozatsea — yuz terisi va ko‘z qovog‘ining surunkali kasalligi, rozatsea bilan bog‘liq xalyazionlar tez-tez qaytalanadi;
- seboreyali dermatit, quruq ko‘z sindromi;
- qandli diabet va yuqori xolesterin.
Asosiy kasallikni nazorat qilish — qovoq gigiyenasi, kerak bo‘lsa terini davolash — qaytalanishni sezilarli kamaytiradi.
Bir joyda qayta-qayta paydo bo‘lsa: biopsiya
Yoshi katta odamlarda xalyazion aynan bir joyda qayta-qayta paydo bo‘lsa yoki do‘mboq odatdagidan o‘zgacha ko‘rinsa — kirpiklar to‘kilib, qovoq qirrasi qalinlashsa, yara bitmasa, qon ketsa, tez o‘ssa — oftalmolog olib tashlangan to‘qimani gistologik tekshiruvga (biopsiya) yuborishi kerak. Bu kamdan-kam hollarda xalyazionga o‘xshash ko‘rinadigan yog‘ bezi saratonini (sebatsey karsinoma) istisno qilish uchun. Bu holat juda kam uchraydi, lekin o‘z vaqtida aniqlansa, yaxshi davolanadi. Shuning uchun uzoq turib olgan va qaytalanayotgan do‘mboqni kutib o‘tirmang.
Bolalarda xalyazion
Xalyazion bolalarda ham uchraydi, ayniqsa blefarit, seboreya yoki tez-tez shamollashi bo‘lgan bolalarda. Qoidalar kattalarnikiga o‘xshash: iliq kompress, qovoq tozaligi, sabr. Ko‘pchilik bolalarda do‘mboq bir necha hafta yoki oylarda o‘zi o‘tib ketadi.
- bola ko‘zini ishqalamasligi va do‘mboqni siqmasligi kerak — qo‘llarini toza tuting;
- do‘mboq katta bo‘lib, ko‘rishga xalaqit bersa yoki bola ko‘zi bir tomonga qiyshaysa, tezroq oftalmologga boring: bolalarda ko‘rish rivojlanishiga ta’sir qilishi mumkin (ambliopiya);
- steroid inyeksiyasi yoki kesish bolalarda ko‘pincha anesteziya ostida qilinadi — oftalmolog va anesteziolog bilan muhokama qiling;
- qovoqda shish, qizarish va harorat paydo bo‘lsa — shoshilinch ko‘rik.
Profilaktika
- har kuni ko‘z qovog‘ini va kirpiklar asosini toza tutish, yotishdan oldin kosmetikani to‘liq yuvish;
- ekran qarashida har 20 daqiqada tanaffus va ongli pirpirash;
- ko‘z kosmetikasini boshqalar bilan almashtirmaslik va muddati o‘tganini ishlatmaslik;
- blefarit, demodekoz, rozatsea, seboreyani o‘z vaqtida davolash;
- qandli diabet va xolesterinni nazorat qilish.
Xulosa
Xalyazion — meybom bezi yo‘lining to‘silishi tufayli qovoq qalinligida paydo bo‘ladigan zich, og‘riqsiz, surunkali do‘mboq. U arpadan og‘riqsizligi va sekin rivojlanishi bilan farq qiladi. Ko‘pchilik hollarda kuniga bir necha marta iliq kompress va yumshoq qovoq massaji hamda qovoq gigiyenasi bilan bir necha hafta ichida o‘tadi. Do‘mboq 4–6 haftadan keyin ham turib olsa, oftalmolog steroid inyeksiyasi yoki kichik jarrohlik muolajasini taklif qiladi. Uni siqish yoki teshish mumkin emas. Aynan bir joyda qaytalanuvchi do‘mboq biopsiya orqali tekshirilishi kerak. Qovoq va yuz keskin shishsa, harorat ko‘tarilsa yoki ko‘rish pasaysa — 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Maqola umumiy ma’lumot uchun va shifokor ko‘rigini almashtirmaydi.
Ko‘p beriladigan savollar
Xalyazion nima?
Xalyazion — qovoqdagi meybom bezi yo‘li bitib qolishi natijasida hosil bo‘ladigan zich, odatda og‘rimaydigan surunkali do‘mboq. U yuqumli emas va xavfli kasallik emas, lekin haftalab turib olishi mumkin.
Xalyazion va arpa farqi nimada?
Arpa — o‘tkir yiringli yallig‘lanish: qovoq qirrasida og‘riq, qizarish, shish, bir necha kunda yorilib o‘tadi. Xalyazion — surunkali, zich, deyarli og‘rimaydigan do‘mboq bo‘lib, haftalab va oylab saqlanadi. Arpadan keyin xalyazion qolishi ham mumkin.
Ko‘z qovog‘idagi do‘mboq qanday davolanadi?
Boshlanishiga iliq kompress (kuniga 2–4 marta, 10 daqiqadan), yengil qovoq massaji va qovoq tozaligi. 4–6 haftada o‘tmasa, oftalmolog steroid inyeksiyasi yoki mahalliy anesteziya ostida kesish va tozalashni tavsiya qilishi mumkin. Do‘mboqni o‘zingiz siqmang.
Xalyazion o‘z-o‘zidan o‘tib ketadimi?
Ko‘p hollarda ha, bir necha hafta yoki oyda, ayniqsa iliq kompress va gigiyena bilan. Lekin ba’zan jarrohlik kerak bo‘ladi. Aynan bir joyda qayta paydo bo‘lsa, shifokor biopsiya qilishi mumkin.
Xalyazion qaytalanadimi va nima uchun?
Ha, ayniqsa blefarit, demodekoz, rozatsea, seboreya yoki qandli diabet fonida. Shuning uchun asosiy sababni davolash va qovoq gigiyenasini doimiy olib borish muhim.







