Atrofdagi narsalar xuddi xira oyna yoki tuman orqali ko‘rinayotgandek tuyulsa, ranglar so‘nib, kechasi chiroqlar ko‘zni qamashtirsa, ko‘pincha sabab katarakta bo‘ladi. Katarakta — dunyoda ko‘rlikning eng ko‘p uchraydigan sababi, lekin ayni paytda eng yaxshi davolanadigan ko‘z kasalliklaridan biri. Zamonaviy operatsiya ko‘pchilik bemorlarga ko‘rishni qaytaradi.
Quyida katarakta nima, u qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi, nima uchun paydo bo‘ladi, qachon operatsiya qilish kerak va operatsiyadan keyin nimalarga e’tibor berish lozimligini tushunarli tilda ko‘rib chiqamiz.
Katarakta nima
Ko‘z ichida, rangdor parda (rangdor qavat) ortida kichik, tiniq linza bor — u ko‘z gavhari (xrustalik) deyiladi. Gavhar yorug‘likni to‘r pardaga yig‘ib beradi, xuddi fotoapparat obyektividek. Yillar o‘tishi bilan yoki turli omillar ta’sirida gavhar oqsillari o‘zgaradi, u xiralasha boshlaydi va yorug‘likni yaxshi o‘tkazmaydi. Gavharning ana shu xiralashishi katarakta deb ataladi.
Katarakta — ko‘z ustida o‘sadigan «parda» yoki «go‘sht» emas, bu ko‘zning ichidagi gavharning o‘zgarishi. U yuqumli emas, bir ko‘zdan ikkinchisiga «o‘tmaydi», lekin ko‘pincha ikkala ko‘zda turli tezlikda rivojlanadi.
Katarakta belgilari
Katarakta odatda sekin, oylar va yillar davomida rivojlanadi, shuning uchun boshida odam o‘zgarishni sezmasligi mumkin. Asosiy belgilar:
- ko‘rishning xiralashishi, «tuman» yoki «muzlagan oyna» orqali qarayotgandek tuyg‘u;
- ranglarning so‘nishi, sarg‘ish yoki jigarrang tus olishi;
- yorqin nurga sezuvchanlik, kechasi mashina faralari va chiroqlar atrofida nur halqalari;
- kechqurun va qorong‘ida ko‘rishning yomonlashishi, mashina haydash qiyinlashishi;
- ko‘zoynak raqamining tez-tez o‘zgarishi; ba’zan keksa odam to‘satdan ko‘zoynaksiz yaqindan yaxshiroq o‘qiy boshlaydi — bu ham kataraktaning belgisi bo‘lishi mumkin;
- bir ko‘z bilan qaraganda narsalarning ikkilanib ko‘rinishi.
Katarakta odatda og‘riq bermaydi va ko‘zni qizartirmaydi. Agar ko‘rish pasayishi bilan birga ko‘zda kuchli og‘riq, qizarish, ko‘ngil aynishi bo‘lsa — bu boshqa, shoshilinch holat (masalan, o‘tkir glaukoma xuruji) bo‘lishi mumkin.
Katarakta sabablari va xavf omillari
Eng ko‘p uchraydigan turi — yoshga bog‘liq katarakta. 60 yoshdan keyin gavharda qandaydir o‘zgarish ko‘pchilikda bo‘ladi, lekin hammasida ham ko‘rishga xalaqit beradigan darajaga yetmaydi. Kataraktani tezlashtiruvchi omillar:
- qandli diabet — qonda qand uzoq vaqt yuqori bo‘lsa, katarakta ertaroq va tezroq rivojlanadi; diabetning sabablari va nazorati haqida qandli diabet sabablari maqolamizda yozganmiz;
- gormonli (steroid) dorilarni uzoq muddat qabul qilish — tabletka, ingalyator yoki ko‘z tomchisi ko‘rinishida;
- quyoshning ultrabinafsha nurlari — himoyasiz ko‘p yillik ta’sir;
- chekish va spirtli ichimliklarni ko‘p iste’mol qilish;
- ko‘z jarohati — zarba, o‘tkir narsa kirishi, kimyoviy kuyish; bunday katarakta har qanday yoshda paydo bo‘lishi mumkin;
- ilgari o‘tkazilgan ko‘z operatsiyalari va ko‘z ichi yallig‘lanishi (uveit);
- kuchli yaqindan ko‘rish (miopiya) va irsiyat.
Tug‘ma katarakta
Ba’zan bola katarakta bilan tug‘iladi yoki u hayotning birinchi yillarida paydo bo‘ladi. Sabablari — irsiyat, homiladorlik davridagi ayrim infeksiyalar (masalan, qizilcha), modda almashinuvi kasalliklari. Belgisi: bolaning qorachig‘i oq yoki kulrang ko‘rinadi, fotosuratda «qizil ko‘z» o‘rniga oq dog‘ chiqadi, bola nigohni ushlab turmaydi, ko‘zi qiyshayadi. Bu holatda bolani imkon qadar tezroq ko‘z shifokoriga ko‘rsatish kerak: kech qolinsa, miya ko‘rishni «o‘rganmay» qoladi va bu o‘zgarishni keyin to‘liq tuzatib bo‘lmaydi.
Nega tomchilar kataraktani eritmaydi
Dorixonalarda va internetda «kataraktani eritadigan» tomchilar, vitaminlar va xalq vositalari ko‘p reklama qilinadi. Ammo bugungi kunda xiralashgan gavharni yana tiniq qiladigan birorta tomchi, tabletka yoki parhez ilmiy isbotlanmagan. Gavhardagi oqsillar o‘zgarishi — tuxum oqi qaynatilganda oqarishiga o‘xshaydi: uni orqaga qaytarib bo‘lmaydi.
Shunday vositalarga umid bog‘lab yillab kutish xavfli: bu vaqtda ko‘rish yomonlashadi, yiqilish va jarohat xavfi oshadi, juda «yetilib» ketgan katarakta esa operatsiyani murakkablashtiradi. Kataraktaning yagona samarali davosi — jarrohlik.
Katarakta operatsiyasi: fakoemulsifikatsiya va sun’iy gavhar
Bugun dunyoda eng ko‘p qo‘llanadigan usul — fakoemulsifikatsiya. Operatsiya qanday o‘tadi:
- ko‘z og‘riqsizlantiruvchi tomchilar yoki mahalliy og‘riqsizlantirish bilan uxlatiladi, bemor odatda hushida bo‘ladi;
- shox pardada 2–3 mm li kichik kesik qilinadi;
- ultratovush yordamida xiralashgan gavhar maydalanib, so‘rib olinadi, uning yupqa «xaltachasi» (kapsulasi) joyida qoldiriladi;
- kapsula ichiga buklangan holda sun’iy gavhar (ko‘z ichi linzasi) joylashtiriladi va u o‘zi yoyiladi;
- kesik ko‘pincha chok qo‘yilmasdan o‘zi bitadi.
Operatsiya odatda 15–30 daqiqa davom etadi va ko‘pchilik bemorlar o‘sha kuni uyga qaytadi. Ikkala ko‘zda katarakta bo‘lsa, odatda avval bir ko‘z, bir necha kun yoki hafta o‘tib ikkinchisi operatsiya qilinadi.
Sun’iy gavhar turlari
Sun’iy gavharlar bir nechta turga bo‘linadi: monofokal (bir masofaga — ko‘pincha uzoqqa aniq ko‘rsatadi, yaqin uchun ko‘zoynak kerak bo‘lishi mumkin), torik (astigmatizmni ham tuzatadi), multifokal va kengaytirilgan fokusli linzalar (ko‘zoynakka ehtiyojni kamaytiradi, lekin hammaga mos emas, kechasi nur halqalari ko‘proq bo‘lishi mumkin). Qaysi linza sizga mosligini ko‘zning o‘lchovlari va turmush tarzingizga qarab shifokor bilan birga tanlaysiz.
Qachon operatsiya qilish kerak
Ilgari kataraktani «yetilishi»ni kutish kerak, deyilardi. Zamonaviy usullarda bunga hojat yo‘q. Operatsiya vaqti, asosan, katarakta kundalik hayotingizga qanchalik xalaqit berayotganiga qarab belgilanadi: o‘qish, ishlash, mashina haydash, ovqat tayyorlash, zinadan tushish qiyinlashgan bo‘lsa — operatsiya haqida o‘ylash vaqti keldi. Boshlang‘ich bosqichda ko‘zoynak raqamini almashtirish, yaxshi yoritish va quyoshdan himoya yetarli bo‘lishi mumkin.
Ba’zi hollarda operatsiyani kechiktirmaslik kerak: katarakta tufayli ko‘z ichi bosimi ko‘tarilsa, shifokor to‘r pardani (masalan, diabetda) ko‘ra olmasa yoki gavhar haddan tashqari kattalashib ketsa.
Katarakta operatsiyasi narxi nimaga bog‘liq
Ko‘pchilik katarakta operatsiyasi narxini qidiradi. Aniq summa klinikaga va vaqtga qarab juda farq qiladi, shuning uchun narxni bevosita tanlagan klinikangizdan so‘rash to‘g‘ri bo‘ladi. Narxga asosan quyidagilar ta’sir qiladi:
- sun’iy gavhar turi — monofokal linzalar arzonroq, torik va multifokal linzalar ancha qimmatroq;
- klinika turi — davlat shifoxonasi yoki xususiy markaz, uskunalar va jarrohning tajribasi;
- operatsiyadan oldingi tekshiruvlar, dorilar va keyingi ko‘riklar narxga kiritilgan-kiritilmagani;
- kataraktaning murakkabligi va boshqa ko‘z kasalliklari borligi.
Klinikaga murojaat qilganda nimalar narxga kirishini, keyingi ko‘riklar va asoratlar bo‘lsa yordam qanday ko‘rsatilishini oldindan aniqlab oling.
Operatsiyaga qanday tayyorlanish kerak
Operatsiyadan oldin ko‘z shifokori ko‘zning uzunligi va shox parda egriligini o‘lchaydi — shu o‘lchovlar asosida sun’iy gavharning kuchi hisoblanadi. Shuningdek, to‘r parda va ko‘ruv nervi tekshiriladi: agar ularda ham kasallik bo‘lsa, operatsiyadan keyingi ko‘rish natijasi shunga bog‘liq bo‘ladi. Shifokorga qabul qilayotgan barcha dorilaringizni ayting, ayniqsa qonni suyultiruvchi dorilar, prostata uchun ayrim dorilar (ular rangdor parda holatiga ta’sir qilishi mumkin) va qand miqdorini pasaytiruvchi dorilarni. Qandli diabet va qon bosimi operatsiyadan oldin imkon qadar nazorat ostida bo‘lishi kerak. Operatsiya kuni sizni uyga olib ketadigan hamroh bo‘lgani ma’qul.
Operatsiyadan keyingi tiklanish
Ko‘rish odatda bir necha kun ichida yaxshilanadi, to‘liq barqarorlashishi esa bir necha hafta oladi. Tiklanish davrida:
- shifokor buyurgan tomchilarni ko‘rsatilgan tartibda tomizing, o‘zboshimchalik bilan to‘xtatmang;
- ko‘zni ishqalamang va bosmang, birinchi kunlarda tunda himoya qopqog‘ini taqing;
- bir necha kun ko‘zga sovun, suv va kosmetika tushishidan saqlaning, hovuz va hammomdan vaqtincha voz keching;
- og‘ir yuk ko‘tarish va qattiq egilishni shifokor ruxsat bergunicha cheklang;
- yangi ko‘zoynak, kerak bo‘lsa, ko‘z to‘liq tiklangandan so‘ng — odatda bir necha haftadan keyin tanlanadi.
Xavfli belgilar — darhol murojaat qiling
Asoratlar kam uchraydi, lekin quyidagilar bo‘lsa, kutmasdan ko‘z shifokoriga yoki 103 ga murojaat qiling: kuchayib borayotgan og‘riq, ko‘rishning keskin pasayishi, kuchli qizarish yoki yiring, ko‘z oldida ko‘p «chaqnash» va «suzib yuruvchi dog‘lar», ko‘rish maydonining bir qismini «parda» to‘sib qo‘yishi.
Ikkilamchi katarakta va YAG lazer
Operatsiyadan oylar yoki yillar o‘tib ba’zi bemorlarda ko‘rish yana xiralashadi. Bu katarakta «qaytib kelgani» emas: sun’iy gavhar joylashgan kapsula xiralashadi. Bu holat ikkilamchi katarakta deyiladi. U oddiy va og‘riqsiz YAG lazer muolajasi bilan davolanadi: lazer kapsulada kichik «darcha» ochadi. Muolaja bir necha daqiqa davom etadi, kesik talab qilmaydi va ko‘rish odatda tez tiklanadi.
Katarakta haqidagi afsonalar
- «Katarakta yetilishini kutish kerak» — yo‘q, zamonaviy operatsiyada kutish shart emas, aksincha, juda yetilgan katarakta xavfliroq.
- «Lazer bilan katarakta olib tashlanadi» — asosiy operatsiya ultratovush bilan bajariladi; lazer ko‘proq ikkilamchi kataraktada qo‘llanadi.
- «Katarakta operatsiyadan keyin yana o‘sadi» — sun’iy gavhar xiralashmaydi, ikkilamchi katarakta esa lazer bilan oson tuzatiladi.
- «Asal, choy yoki maxsus tomchilar kataraktani yo‘qotadi» — ilmiy dalil yo‘q, ko‘zga noma’lum moddalarni tomizish infeksiya va kuyishga olib kelishi mumkin.
Kataraktaning oldini olish mumkinmi
Yoshga bog‘liq kataraktani butunlay oldini olib bo‘lmaydi, lekin uni sekinlashtirish mumkin: quyoshli kunlarda UV himoyali ko‘zoynak va soyabonli bosh kiyim taqing, chekishni tashlang, qon qandini nazorat qiling, gormonli dorilarni faqat shifokor nazoratida qabul qiling. Diabetda ko‘zni muntazam tekshirtirish nafaqat katarakta, balki diabetik retinopatiyani ham erta aniqlashga yordam beradi. 40 yoshdan keyin ko‘z shifokorida muntazam ko‘rikdan o‘tish kataraktani ham, glaukomani ham vaqtida topishga imkon beradi.
Xulosa
Katarakta — ko‘z gavharining xiralashishi, ko‘pincha yosh bilan bog‘liq, lekin diabet, gormonli dorilar, quyosh nuri va jarohat uni tezlashtiradi. Tomchilar va xalq vositalari kataraktani eritmaydi; yagona samarali davo — fakoemulsifikatsiya va sun’iy gavhar qo‘yish. Operatsiya vaqti katarakta hayotingizga qanchalik xalaqit berayotganiga qarab tanlanadi. Ko‘rishingiz xiralashgan bo‘lsa, ko‘z shifokoriga murojaat qiling — bu kasallik bilan ko‘rishni qaytarish imkoniyati juda yuqori.
Mavzuga yaqin maqolalar: astigmatizm.
Ko‘p beriladigan savollar
Katarakta nima?
Katarakta — ko‘z ichidagi tiniq linza, ya’ni gavharning xiralashishi. Natijada ko‘rish tumanlashadi, ranglar so‘nadi, chiroqlar ko‘zni qamashtiradi. U og‘riqsiz va sekin rivojlanadi.
Katarakta operatsiyasi narxi qancha?
Narx klinikaga, davlat yoki xususiy muassasa ekaniga, eng avvalo esa sun’iy gavhar turiga bog‘liq: monofokal linza arzonroq, torik va multifokal linzalar qimmatroq. Aniq summani va unga nimalar kirishini tanlagan klinikangizdan so‘rang.
Kataraktani operatsiyasiz davolash mumkinmi?
Yo‘q. Boshlang‘ich bosqichda ko‘zoynak va yaxshi yoritish yordam beradi, lekin xiralashgan gavharni tiniq qiladigan dori yo‘q. Katarakta hayotga xalaqit bera boshlasa, operatsiya qilinadi.
Katarakta operatsiyasi og‘riqlimi va qancha davom etadi?
Ko‘z og‘riqsizlantiruvchi tomchilar bilan uxlatiladi, shuning uchun operatsiya odatda og‘riqsiz o‘tadi va 15–30 daqiqa davom etadi. Ko‘pchilik bemorlar o‘sha kuni uyga qaytadi.
Operatsiyadan keyin katarakta qaytadimi?
Sun’iy gavhar xiralashmaydi. Ammo ba’zilarda linza turgan kapsula xiralashadi — bu ikkilamchi katarakta. U YAG lazer bilan bir necha daqiqada, og‘riqsiz tuzatiladi.







