Dorixonada allergiyaga qarshi dorilar juda ko‘p: tabletka, sirop, tomchi, sprey, maz va hatto ukollar. Ularning ta’sir qilish usuli, samaradorligi va nojo‘ya ta’sirlari turlicha, shuning uchun «qo‘shnimga yordam bergan» dorini ichish har doim ham to‘g‘ri emas. Allergiyaga qarshi dorilar allergiyaning turiga — burun oqishi, ko‘z qichishi, teri toshmasi yoki og‘ir reaksiya — qarab tanlanadi.
Quyida asosiy dori guruhlari, ularning xalqaro nomlari, qaysi holatda qaysi biri samaraliroq ekani va qanday xatolardan saqlanish kerakligini xalqaro tavsiyalar (ARIA, EAACI) asosida ko‘rib chiqamiz. Allergiyaning o‘zi, uning belgilari va sabablari haqida umumiy ma’lumotni allergiya haqidagi maqolada o‘qishingiz mumkin.
Antigistamin dorilar — allergiyaga qarshi tabletkalar
Allergik reaksiya paytida organizmda gistamin ajraladi: u burun oqishi, aksirish, qichishish, ko‘z yoshlanishi va toshma chaqiradi. Antigistamin dorilar gistamin ta’sirini to‘sadi. Ular allergiyaga qarshi eng ko‘p ishlatiladigan dorilar bo‘lib, tabletka, sirop va tomchi shaklida chiqariladi.
Ikkinchi avlod antigistaminlari — birinchi tanlov
Zamonaviy tavsiyalar asosan ikkinchi avlod dorilarini tavsiya qiladi. Ular kuniga bir marta ichiladi, deyarli uyquchanlik chaqirmaydi va uzoq vaqt qabul qilish mumkin. Bu guruhga quyidagilar kiradi (xalqaro nomlari):
- setirizin va levotsetirizin;
- loratadin va desloratadin;
- feksofenadin;
- bilastin.
Ular aksirish, burun oqishi, qichishish, ko‘z yoshlanishi va eshakemdagi toshmalarni yaxshi kamaytiradi, ammo burun bitishiga kamroq ta’sir qiladi. Setirizin ayrim odamlarda yengil uyquchanlik berishi mumkin.
Birinchi avlod antigistaminlari
Xloropiramin (Suprastin), klemastin (Tavegil), difengidramin (Dimedrol) kabi eski dorilar tez ta’sir qiladi, lekin kuchli uyquchanlik, e’tibor susayishi, og‘iz qurishi va boshqa nojo‘ya ta’sirlar beradi. Ularni ichgandan keyin mashina haydash va diqqat talab qiladigan ish bilan shug‘ullanish xavfli, spirtli ichimlik bilan birga esa ta’siri kuchayadi. Kichik bolalarga bu dorilarni faqat shifokor tavsiyasi bilan berish mumkin. Ular hozir asosan qisqa muddatli vaziyatlarda qo‘llanadi.
Allergiya uchun burun spreylari
Gormonli burun spreylari
Allergik rinit va pollinozda eng samarali dorilar — burunga purkaladigan kortikosteroidlar: mometazon, flutikazon, budesonid. Ular burun bitishi, oqishi va aksirishni antigistamin tabletkalardan yaxshiroq kamaytiradi. Bu spreylarning to‘liq ta’siri bir necha kundan keyin seziladi, shuning uchun ularni muntazam, mavsum davomida qo‘llash kerak. Burunga purkaladigan gormonlar juda oz miqdorda qonga so‘riladi va shifokor nazoratida uzoq muddat ishlatish xavfsiz hisoblanadi. Mavsumiy chang allergiyasi haqida batafsil: pollinoz.
Tomir toraytiruvchi tomchilar
Ksilometazolin, oksimetazolin, nafazolin kabi tomchilar burun bitishini bir necha daqiqada yo‘qotadi, ammo ular allergiyani davolamaydi. Ularni ketma-ket 3–5 kundan (eng ko‘pi 7 kundan) ortiq ishlatish mumkin emas: aks holda burun tomchiga «o‘rganib qoladi» va doimiy bitib yuradigan bo‘ladi (medikamentoz rinit). Allergiyada burun bitishiga asosan gormonli sprey yordam beradi.
Boshqa spreylar
Antigistaminli burun spreylari (masalan, azelastin) tez ta’sir qiladi. Kromoglikat (kromonlar) xavfsiz, ammo ta’siri kuchsizroq va kuniga bir necha marta ishlatishni talab qiladi. Dengiz suvi yoki tuzli eritma bilan burunni yuvish allergen va shilimshiqni yuvib tashlaydi va har qanday yoshda xavfsiz qo‘shimcha usul hisoblanadi.
Ko‘z tomchilari
Ko‘z qichishi, qizarishi va yoshlanishida antigistaminli ko‘z tomchilari (olopatadin, ketotifen, azelastin) yoki kromonlar qo‘llanadi. Gormonli ko‘z tomchilarini o‘zboshimchalik bilan ishlatish mumkin emas: ular ko‘z bosimini oshirishi va kataraktaga olib kelishi mumkin, ularni faqat oftalmolog buyuradi. Kontakt linza taqadiganlar tomchidan oldin linzani yechishi kerak.
Allergiyaga qarshi mazlar va kremlar
Teri allergiyasida asosiy parvarish — namlovchi vositalar (emolientlar): ular teri to‘sig‘ini tiklaydi va qichishishni kamaytiradi, ularni har kuni ishlatish mumkin. Yallig‘lanish kuchli bo‘lsa, shifokor qisqa kurs bilan gormonli (kortikosteroid) maz buyuradi. Kuchli gormonli mazlarni yuz, ko‘z atrofi va bolalar terisiga uzoq vaqt o‘zboshimchalik bilan surtish terini yupqalashtiradi va boshqa asoratlarga olib keladi. Antigistaminli gellar faqat hasharot chaqishi kabi mahalliy qichishishda vaqtincha yordam beradi. Teri toshmalari turlari haqida: teri allergiyasi.
Allergiyaga qarshi ukollar: nima bilish kerak
Bizda pollinozda «bir ukol qilib, butun mavsum allergiyasiz yurish» odati keng tarqalgan. Odatda bu betametazon (Diprospan) yoki triamtsinolon (Kenalog) kabi uzoq ta’sir qiluvchi gormon ukollari bo‘ladi. Xalqaro tavsiyalar bunday ukollarni oddiy mavsumiy allergiya uchun tavsiya etmaydi: bir martalik ukol ham qon shakarini, qon bosimini oshirishi, suyaklar mo‘rtlashishi, buyrak usti bezlari faoliyatining susayishi va boshqa nojo‘ya ta’sirlar berishi mumkin, takroriy ukollarda xavf yanada ortadi. Gormonli burun spreylari va tabletkalar xuddi shunday samara beradi, ammo ancha xavfsiz.
Tomir ichiga yoki mushak ichiga yuboriladigan antigistamin va gormonlar shoshilinch holatlarda shifoxonada yoki tez yordam tomonidan qo‘llanadi — bu boshqa vaziyat.
Anafilaksiya: tabletka yordam bermaydi
Anafilaksiya — hayot uchun xavfli og‘ir allergik reaksiya: nafas qisishi, tomoq shishishi, xirillash, qon bosimining keskin tushishi, hushdan ketish, butun badanga tarqalgan toshma. Bunday holatda yagona birinchi navbatdagi dori — adrenalin (epinefrin) ukoli. Antigistamin tabletkalar va gormonlar anafilaksiyani to‘xtatmaydi va adrenalinning o‘rnini bosmaydi.
- darhol 103 raqamiga qo‘ng‘iroq qiling;
- shifokor buyurgan adrenalin avto-injektori bo‘lsa, uni son sohasiga darhol qo‘llang;
- odamni oyoqlarini ko‘targan holda yotqizing, nafas olishi qiyin bo‘lsa — o‘tirgan holatda qoldiring;
- ilgari anafilaksiya bo‘lgan odamlar allergolog bilan adrenalinni doim yonida olib yurish masalasini hal qilishi kerak.
Boshqa dorilar
- Montelukast — allergik rinit va astma birga bo‘lganda shifokor buyurishi mumkin. Ayrim odamlarda uyqu buzilishi, kayfiyat o‘zgarishi kabi asab-ruhiy nojo‘ya ta’sirlar kuzatilgan, shuning uchun u birinchi tanlov emas va faqat shifokor nazoratida qabul qilinadi;
- Sorbentlar va «organizmni tozalash» vositalari — faollashtirilgan ko‘mir va shunga o‘xshash vositalarning allergiyani davolashdagi samarasi isbotlanmagan;
- Allergenga xos immunoterapiya (ASIT) — allergolog nazoratida allergen kichik dozadan boshlab muntazam yuboriladi (til ostiga yoki ukol orqali). Bu kasallikning kechishini o‘zgartira oladigan yagona davo: 3–5 yillik kursdan keyin allergiya belgilari va dori ehtiyoji uzoq vaqt kamayadi, astma rivojlanish xavfi pasayadi.
Bolalar uchun allergiyaga qarshi dorilar
Bolalar uchun ikkinchi avlod antigistaminlari sirop va tomchi shaklida chiqariladi; ularning har biriga yosh chegarasi bor (ba’zilari 6 oylikdan, ko‘pchiligi 2 yoshdan). Dozani bolaning yoshi va vazniga qarab pediatr yoki allergolog belgilaydi. Kichik bolalarga birinchi avlod dorilarini (Dimedrol, Suprastin) va tomir toraytiruvchi tomchilarni o‘zboshimchalik bilan berish xavfli. Bolalarda gormonli burun spreylari ham ruxsat etilgan, ammo yosh chegarasi va kursni shifokor aniqlaydi.
Homiladorlik va emizish davrida
Homiladorlik va emizish davrida eng ko‘p o‘rganilgan antigistaminlar — loratadin va setirizin; gormonli burun spreylaridan budesonid yaxshi o‘rganilgan. Shunga qaramay, har qanday dori, ayniqsa birinchi trimestrda, faqat homiladorlikni kuzatayotgan shifokor bilan kelishib qabul qilinadi. Tuzli eritma bilan burunni yuvish homiladorlikda xavfsiz usul.
Dorilarni to‘g‘ri qabul qilish bo‘yicha maslahatlar
- pollinozda dorini chang mavsumi boshlanishidan 1–2 hafta oldin boshlash samaraliroq;
- antigistaminlarni spirtli ichimlik bilan birga ichmang;
- boshqa dorilar ichayotgan bo‘lsangiz (antidepressant, yurak va zamburug‘ga qarshi dorilar), farmatsevt yoki shifokordan o‘zaro ta’sirni so‘rang;
- teri testi yoki qonda allergen tahlili oldidan antigistaminlarni bir necha kun oldin to‘xtatish kerak — muddatini shifokor aytadi;
- bir vaqtning o‘zida ikki xil antigistamin tabletka ichmang;
- dorilar belgilarni kamaytiradi, lekin allergen bilan aloqani kamaytirish ham davolashning muhim qismi.
Xulosa
Allergiyaga qarshi asosiy dorilar — ikkinchi avlod antigistamin tabletkalari va siroplari, allergik rinitda esa gormonli burun spreylari. Tomir toraytiruvchi tomchilarni 5–7 kundan ortiq ishlatmang, gormonli ukol va kuchli mazlarni o‘zboshimchalik bilan qo‘llamang. Anafilaksiyada yagona davo — adrenalin va darhol 103. Dori turi va dozasini, ayniqsa bolalar va homiladorlar uchun, shifokor bilan tanlang; uzoq davom etadigan allergiyada allergolog immunoterapiya imkoniyatini ko‘rib chiqadi.
Mavzuga yaqin maqolalar: allergik rinit.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ketotifen tabletka, Diprospan suspenziya, Loratadin tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Allergiyaga qarshi eng yaxshi dori qaysi?
Hamma uchun yagona «eng yaxshi» dori yo‘q. Ko‘pchilik holatlarda ikkinchi avlod antigistaminlari (setirizin, levotsetirizin, loratadin, desloratadin, feksofenadin, bilastin) birinchi tanlov hisoblanadi, burun bitishi kuchli bo‘lsa — gormonli burun spreyi. Tanlov belgilar, yosh va boshqa kasalliklarga bog‘liq.
Allergiyaga qarshi ukol qilish mumkinmi?
Oddiy mavsumiy allergiya uchun uzoq ta’sir qiluvchi gormonli ukollar (Diprospan, Kenalog) tavsiya etilmaydi, chunki nojo‘ya ta’sirlari ko‘p. Ukol faqat shoshilinch holatlarda yoki shifokor ko‘rsatmasi bilan qilinadi. Anafilaksiyada esa adrenalin ukoli hayotni saqlab qoladi.
Bolalarga allergiyaga qarshi qanday dori berish mumkin?
Bolalarga yoshiga mos ikkinchi avlod antigistaminlari sirop yoki tomchi shaklida beriladi. Dori va dozani pediatr tanlaydi. Dimedrol va Suprastin kabi uyquchanlik beruvchi dorilarni o‘zboshimchalik bilan bermang.
Allergiyaga qarshi tabletkani har kuni ichish zararlimi?
Ikkinchi avlod antigistaminlarini mavsum davomida yoki shifokor aytgan muddat davomida har kuni ichish odatda xavfsiz. Agar dori yil bo‘yi kerak bo‘lsa, allergolog sababni aniqlab, immunoterapiya kabi boshqa usullarni taklif qilishi mumkin.
Allergiyada qaysi burun spreyi yaxshi?
Allergik rinitda eng samaralisi — mometazon, flutikazon yoki budesonid kabi gormonli burun spreylari, ular bir necha kun muntazam ishlatilganda to‘liq ta’sir qiladi. Tomir toraytiruvchi spreylar faqat qisqa vaqt uchun.







