Qizamiq — virus chaqiradigan o‘ta yuqumli kasallik. U yuqori isitma, yo‘tal, tumov, ko‘z qizarishi va butun badanga tarqaladigan toshma bilan kechadi. Qizamiq belgilari odatda bir necha kun davomida ma’lum tartibda paydo bo‘ladi, shuning uchun ularni bilish kasallikni erta payqash va boshqalarga yuqtirmaslik uchun muhim.
Ko‘pchilik qizamiqni «hamma bolalar o‘tkazadigan yengil kasallik» deb hisoblaydi. Aslida u zotiljam, quloq yallig‘lanishi va miya yallig‘lanishi kabi og‘ir asoratlar berishi mumkin. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, qizamiq hanuz dunyoda bolalar o‘limining oldini olish mumkin bo‘lgan sabablaridan biri bo‘lib qolmoqda. Quyida qizamiq nima ekanini, uning sabablari, belgilari, davolash va oldini olish yo‘llarini ko‘rib chiqamiz.
Qizamiq nima
Qizamiqni paramiksoviruslar oilasiga mansub qizamiq virusi chaqiradi. Virus faqat odamlar orasida tarqaladi va eng yuqumli infeksiyalardan biri hisoblanadi: emlanmagan odam kasal bilan bir xonada bo‘lsa, 10 holatdan 9 tasida yuqtirib oladi.
Kasallikni bir marta o‘tkazgan odamda umrbod immunitet qoladi. Ikki doza vaksina ham uzoq muddatli ishonchli himoya beradi.
Qizamiq qanday yuqadi: kelib chiqish sabablari
Qizamiqning yagona sababi — qizamiq virusi. U havo-tomchi yo‘li bilan yuqadi:
- kasal odam yo‘talganda, aksirganda yoki gaplashganda virus havoga chiqadi;
- virus xona havosida va yuzalarda 2 soatgacha yuqumli bo‘lib qoladi — kasal odam xonadan chiqib ketgandan keyin ham yuqish mumkin;
- kasal odam toshma chiqishidan 4 kun oldin va toshma chiqqanidan keyin 4 kun davomida boshqalarga yuqtiradi, ya’ni hali tashxis qo‘yilmasdan turib ham virusni tarqatadi.
Asosiy xavf omili — emlanmaganlik. Ayniqsa, emlash yoshiga yetmagan chaqaloqlar, emlash jadvalini o‘tkazib yuborgan bolalar, homilador ayollar, immuniteti pasaygan va ovqatlanishi yetarli bo‘lmagan bolalar og‘ir kasallanadi.
Qizamiq belgilari
Yuqtirgandan keyin belgilar paydo bo‘lguncha odatda 10–14 kun o‘tadi (yashirin davr). Keyin kasallik bosqichma-bosqich rivojlanadi.
Dastlabki belgilar (1–4-kunlar)
- yuqori harorat, ko‘pincha 39–40 °C gacha;
- quruq yo‘tal;
- tumov, burun oqishi;
- ko‘zlarning qizarishi va yoshlanishi (kon’yunktivit), yorug‘likdan qamashish;
- holsizlik, ishtaha yo‘qolishi;
- og‘iz ichida, lunjning ichki yuzasida mayda oq-kulrang dog‘lar (Filatov–Koplik dog‘lari) — qizamiqqa xos belgi, toshmadan 1–2 kun oldin paydo bo‘ladi.
Toshma davri
Kasallikning 3–5-kunida qizil, dog‘simon toshma chiqadi. U avval quloq orti va yuzda, soch chegarasida paydo bo‘ladi, keyingi 2–3 kun ichida bo‘yin, tana, qo‘l va oyoqlarga tarqaladi. Dog‘lar bir-biriga qo‘shilib ketishi mumkin. Toshma chiqqan paytda harorat ko‘pincha eng yuqori darajaga yetadi.
Tuzalish davri
Taxminan 3–4 kundan keyin toshma qanday tartibda chiqqan bo‘lsa, shunday tartibda — yuzdan pastga qarab so‘na boshlaydi, o‘rnida qo‘ng‘ir rangli dog‘lar va mayda po‘st ko‘chishi qoladi. Asoratsiz holatda harorat pasayadi va ahvol yaxshilanadi. Yo‘tal yana bir-ikki hafta davom etishi mumkin.
Qizamiqning asoratlari
Har uch bemordan taxminan biri qandaydir asorat bilan og‘riydi. Eng ko‘p uchraydiganlari:
- zotiljam (pnevmoniya) — qizamiqdan o‘limning asosiy sababi;
- quloq yallig‘lanishi (otit), ba’zan eshitish pasayishi bilan;
- ich ketishi va suvsizlanish;
- ensefalit — miya yallig‘lanishi, taxminan 1000 bemordan birida; tutqanoq, eshitish yoki aqliy rivojlanishning buzilishiga olib kelishi mumkin;
- ko‘z shikastlanishi, ayniqsa A vitamini yetishmovchiligi bor bolalarda;
- immunitetning vaqtincha «unutishi» — qizamiqdan keyin bir necha oy yoki yil davomida organizm boshqa infeksiyalarga zaifroq bo‘ladi;
- sklerozlovchi panensefalit (SSPE) — kasallikdan 7–10 yil keyin rivojlanadigan, juda kam uchraydigan, ammo davolab bo‘lmaydigan miya kasalligi.
Homiladorlikda qizamiq homila tushishi, muddatidan oldin tug‘ruq va kam vaznli chaqaloq tug‘ilishi xavfini oshiradi.
Tashxis
Shifokor ko‘pincha tipik belgilar — isitma, yo‘tal, tumov, ko‘z qizarishi, Koplik dog‘lari va yuzdan pastga tarqalgan toshma asosida qizamiqqa shubha qiladi. Tashxisni tasdiqlash uchun qondagi qizamiqqa qarshi IgM antitanalari yoki tomoq surtmasi va siydikda virusni aniqlovchi PZR tahlili o‘tkaziladi. Har bir tasdiqlangan holat haqida sanitariya-epidemiologiya xizmatiga xabar beriladi.
Qizamiq davolash usullari
Qizamiq virusiga qarshi maxsus dori yo‘q. Davolashning maqsadi — belgilarni yengillashtirish, organizmni qo‘llab-quvvatlash va asoratlarning oldini olish yoki ularni o‘z vaqtida aniqlash. Asoratsiz qizamiqni odatda shifokor nazoratida uyda davolash mumkin.
Qizamiq uchun dorilar
- Isitma tushiruvchi dorilar — paratsetamol yoki ibuprofen, bolaning yoshi va vazniga mos dozada. Bolalarga aspirin berish mumkin emas;
- A vitamini — JSST qizamiq bilan og‘rigan barcha bolalarga A vitaminini ikki kun davomida berishni tavsiya etadi: u ko‘z shikastlanishi va og‘ir asoratlar xavfini kamaytiradi. Doza yoshga bog‘liq, uni shifokor belgilaydi;
- Antibiotiklar qizamiq virusiga ta’sir qilmaydi. Ular faqat bakterial asorat — zotiljam, otit va boshqalar qo‘shilganda shifokor tomonidan buyuriladi;
- Ko‘z va burunni parvarish qilish vositalari — ko‘zlarni toza iliq suvda namlangan paxta bilan artish, burunni tuzli eritma bilan tozalash.
Qizamiqni uyda davolash va parvarish
- bolaga ko‘p suyuqlik bering: suv, kompot, sho‘rva; ich ketishi yoki qusish bo‘lsa, dorixonadagi og‘iz orqali rehidratatsiya eritmasidan foydalaning;
- ovqatlantirishni to‘xtatmang, yumshoq va yengil hazm bo‘ladigan ovqat bering; chaqaloqni ko‘krak suti bilan emizishni davom ettiring;
- yorug‘lik ko‘zni bezovta qilsa, xonani biroz qorong‘ilating — bu ko‘zga zarar bermaydi, faqat qulaylik yaratadi;
- xonani muntazam shamollating, havo juda quruq bo‘lmasin;
- toshma qichishsa, terini toza va quruq tuting, tirnoqlarni qisqa kesing;
- harorat, nafas olish, siydik miqdori va umumiy ahvolni kuzatib boring.
Bemor toshma chiqqanidan keyin kamida 4 kun uyda qolishi va emlanmagan odamlar, ayniqsa chaqaloqlar va homilador ayollar bilan muloqot qilmasligi kerak. «Qizamiqni qizil mato bilan o‘rash» kabi xalq odatlarining davolovchi ta’siri yo‘q.
Bolalarda qizamiqni davolash
Bolalarda qizamiq, ayniqsa 5 yoshgacha bo‘lganlarda, kattalarga nisbatan ko‘proq asorat beradi. Shuning uchun bolada qizamiqqa shubha bo‘lsa, albatta pediatrga ko‘rsating. Shifokor A vitaminini tayinlaydi, nafas olish va suvsizlanish belgilarini baholaydi va zarur bo‘lsa kasalxonaga yotqizadi. Kichik bolalarda nafas tezlashishi, ko‘krak qafasining ichga tortilishi va emishdan bosh tortish — darhol yordam talab qiladigan belgilar.
Qizamiqning oldini olish: emlash
Qizamiqdan himoyalanishning eng ishonchli usuli — qizamiq, qizilcha va epidemik parotitga qarshi (QPK) vaksina. Ikki doza vaksina qizamiqdan taxminan 97 foiz himoya beradi. O‘zbekistonda QPK vaksinasi milliy emlash kalendariga kiritilgan va bepul: birinchi doza taxminan bir yoshda, ikkinchisi kalendarda belgilangan muddatda qilinadi.
- farzandingizning emlash daftarchasini tekshiring va o‘tkazib yuborilgan dozalarni poliklinikada to‘ldiring;
- qizamiq o‘tkazmagan va emlanmagan kattalar ham emlanishi mumkin — shifokor bilan maslahatlashing;
- homiladorlikda QPK vaksinasi qilinmaydi, shuning uchun homiladorlikni rejalashtirayotgan ayollar oldindan emlangani yoki immuniteti borligini tekshirgani ma’qul.
Kasal bilan muloqotdan keyin nima qilish kerak
Emlanmagan odam qizamiq bilan kasallangan odam bilan muloqotda bo‘lgan bo‘lsa, darhol shifokorga murojaat qiling. Muloqotdan keyingi 72 soat ichida qilingan vaksina kasallikning oldini olishi yoki uni yengillashtirishi mumkin. Vaksina qilib bo‘lmaydigan odamlarga — chaqaloqlar, homilador ayollar va immuniteti pasayganlarga — shifokor 6 kun ichida maxsus immunoglobulin yuborishi mumkin.
Xulosa
Qizamiq — havo orqali yuqadigan, juda yuqumli virusli kasallik. U yuqori isitma, yo‘tal, tumov, ko‘z qizarishi bilan boshlanib, 3–5-kunda yuzdan pastga tarqaladigan toshma bilan davom etadi. Maxsus dori yo‘q: davolash isitmani tushirish, suyuqlik, A vitamini va asoratlarni kuzatishdan iborat. Nafas qiyinlashishi, tutqanoq, behollik va suvsizlanish — darhol yordam talab qiladigan belgilar. Ikki doza QPK vaksinasi qizamiqdan ishonchli himoya beradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: tepki (parotit).
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen suspenziya, Paratsetamol sham.
Ko‘p beriladigan savollar
Qizamiq necha kunda o‘tadi?
Asoratsiz qizamiq dastlabki belgilardan boshlab taxminan 10–14 kun davom etadi. Toshma 5–6 kun saqlanadi, yo‘tal esa yana bir-ikki hafta qolishi mumkin.
Qizamiq qancha vaqt yuqumli?
Bemor toshma chiqishidan 4 kun oldin va toshma chiqqanidan keyin 4 kun davomida boshqalarga yuqtiradi. Shu davrda u uyda qolishi kerak.
Qizamiqni ikki marta o‘tkazish mumkinmi?
Yo‘q, deyarli hech qachon. Qizamiqni o‘tkazgan odamda umrbod immunitet qoladi. «Ikkinchi qizamiq» deb ko‘pincha boshqa toshmali kasalliklar adashtiriladi.
Emlangan bola qizamiq bilan kasallanishi mumkinmi?
Juda kam hollarda, ayniqsa faqat bitta doza olgan bo‘lsa. Bunday hollarda kasallik odatda ancha yengil kechadi. Ikki doza vaksina eng ishonchli himoya beradi.
Qizamiq bilan kasallangan bolani cho‘miltirish mumkinmi?
Ha. Iliq suvda qisqa dush qabul qilish yoki tanani namlangan sochiq bilan artish mumkin va terini toza tutishga yordam beradi. Bola juda behol yoki harorat juda yuqori bo‘lsa, cho‘miltirishni ahvoli yaxshilanguncha qoldiring.







