Glaukoma — dunyoda qaytarib bo‘lmaydigan ko‘rlikning asosiy sabablaridan biri. Uning eng xavfli tomoni shundaki, ko‘pchilik hollarda u yillar davomida hech qanday og‘riq va sezilarli belgisiz rivojlanadi. Odam ko‘rishi pasayganini sezganida esa ko‘ruv nervining katta qismi allaqachon shikastlangan bo‘ladi. Shuning uchun glaukomani «ko‘rishning jimjit o‘g‘risi» deyishadi.
Yaxshi xabar: glaukoma erta aniqlansa va davolash muntazam olib borilsa, ko‘pchilik bemorlar umrining oxirigacha yaxshi ko‘rishni saqlab qoladi. Quyida glaukoma nima, uning turlari, kimlar xavf ostida, qanday tekshiriladi va davolanadi — shularni ko‘rib chiqamiz.
Glaukoma nima
Glaukoma — bitta kasallik emas, balki ko‘ruv nervini asta-sekin shikastlaydigan kasalliklar guruhi. Ko‘ruv nervi ko‘zdan miyaga tasvirni uzatadigan «kabel». Uning tolalari nobud bo‘lsa, ko‘rish maydonida «ko‘r» joylar paydo bo‘ladi: avval chetlarda, keyin markazga yaqinroq.
Asosiy xavf omili — ko‘z ichi bosimining oshishi. Ko‘z ichida doimiy suyuqlik ishlab chiqariladi va maxsus «drenaj» tizimi — ko‘zning old burchagi orqali chiqib ketadi. Chiqish yo‘li qiyinlashsa, bosim ko‘tariladi va nervni ezadi. Ammo glaukoma bosim normal bo‘lganda ham rivojlanishi mumkin (normal bosimli glaukoma), shuning uchun faqat bosimni o‘lchash yetarli emas.
Glaukoma turlari va belgilari
Ochiq burchakli glaukoma — jimjit shakl
Eng ko‘p uchraydigan turi. Drenaj yo‘li ochiq, lekin yillar davomida yomon ishlaydi, bosim sekin ko‘tariladi. Og‘riq yo‘q, ko‘z qizarmaydi, markaziy ko‘rish uzoq vaqt saqlanadi. Odam faqat kech bosqichda quyidagilarni sezishi mumkin:
- yon tomondagi narsalarni payqamaslik, eshik kesakisiga yoki odamlarga urilib ketish;
- qorong‘iga moslashish qiyinlashishi;
- kech bosqichda ko‘rish maydoni torayib, «quvur orqali qarash»ga o‘xshab qolishi.
Bir ko‘z zararlansa, ikkinchisi uning o‘rnini «to‘ldiradi», shuning uchun o‘zgarishni o‘zingiz sezmasligingiz mumkin. Ochiq burchakli glaukomani faqat ko‘z shifokori tekshiruvi orqali erta aniqlash mumkin.
O‘tkir yopiq burchakli glaukoma — shoshilinch holat
Bu holatda rangdor parda drenaj burchagini to‘satdan yopib qo‘yadi va bosim bir necha soat ichida keskin ko‘tariladi. Belgilari:
- bir ko‘zda kuchli og‘riq, ko‘pincha shu tomonda bosh og‘rig‘i;
- ko‘zning qizarishi, ko‘rishning keskin xiralashishi;
- chiroqlar atrofida kamalakdek rangli halqalar;
- ko‘ngil aynishi va qusish;
- qorachiq kengayib, yorug‘likka yaxshi toraymaydi, ko‘z «tosh»dek qattiq bo‘lib tuyuladi.
Bu holatda zudlik bilan ko‘z bo‘yicha shoshilinch yordamga murojaat qiling yoki 103 ga qo‘ng‘iroq qiling. Bir necha soat ichida davolanmasa, ko‘rish butunlay yo‘qolishi mumkin. Xuruj ko‘pincha qorong‘i xonada, kuchli hayajonda yoki qorachiqni kengaytiradigan ayrim dorilardan keyin boshlanadi. Belgilar ko‘ngil aynishi va bosh og‘rig‘i bilan kechgani uchun ba’zan uni migren yoki zaharlanish deb o‘ylashadi — ko‘z qizarishi va og‘rig‘i bo‘lsa, ko‘zni albatta tekshirtiring.
Boshqa turlari
Tug‘ma glaukoma (chaqaloqda ko‘zlar katta, yoshlanadi, yorug‘likdan qochadi), ikkilamchi glaukoma — jarohat, yallig‘lanish, diabet asoratlari yoki uzoq muddat gormonli dorilar qabul qilish natijasida.
Kimlar xavf ostida
- 40 yoshdan oshganlar — yosh bilan xavf ortib boradi;
- yaqin qarindoshlarida glaukoma borlar — ota-ona, aka-uka yoki opa-singilda bo‘lsa, xavf bir necha baravar yuqori;
- ko‘z ichi bosimi yuqori bo‘lganlar;
- kuchli yaqindan ko‘rish (miopiya) — ochiq burchakli, kuchli uzoqdan ko‘rish (gipermetropiya) — yopiq burchakli glaukoma xavfini oshiradi;
- qandli diabet bilan og‘riganlar — diabet ko‘z tomirlariga ta’sir qiladi, diabet haqida qandli diabet sabablari maqolamizda o‘qing;
- qon bosimi muammolari bor odamlar — gipertoniya, shuningdek tunda bosimning haddan tashqari pasayib ketishi ko‘ruv nervining qon bilan ta’minlanishini yomonlashtiradi;
- gormonli (steroid) dorilarni, ayniqsa ko‘z tomchilarini uzoq muddat ishlatganlar;
- ko‘z jarohatini boshdan kechirganlar.
Glaukoma qanday aniqlanadi
Glaukoma tashxisi bitta o‘lchov bilan qo‘yilmaydi. To‘liq tekshiruv odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- ko‘z ichi bosimini o‘lchash (tonometriya);
- ko‘ruv nervini ko‘rish — ko‘z tubini tekshirish va zarur bo‘lsa optik kogerent tomografiya (OKT), u nerv tolalarining yupqalashishini erta ko‘rsatadi;
- ko‘rish maydonini tekshirish (perimetriya) — yon tomondagi «ko‘r» joylarni aniqlaydi;
- drenaj burchagini maxsus linza bilan ko‘rish (gonioskopiya) — glaukoma turini aniqlash uchun;
- shox parda qalinligini o‘lchash — bu bosim ko‘rsatkichini to‘g‘ri baholashga yordam beradi.
Shikoyat bo‘lmasa ham 40 yoshdan keyin muntazam ko‘z ko‘rigidan o‘tish tavsiya etiladi: odatda har 2–4 yilda, 60 yoshdan keyin esa har 1–2 yilda. Oilada glaukoma, diabet yoki boshqa xavf omillari bo‘lsa, tekshiruvni ertaroq boshlash va tez-tez takrorlash kerak — qanchalik tez-tez, buni shifokor aytadi.
Glaukomani davolash
Avval eng muhim haqiqat: glaukoma tufayli yo‘qolgan ko‘rishni qaytarib bo‘lmaydi. Davolashning maqsadi — ko‘z ichi bosimini nervga xavfsiz darajaga tushirib, kasallikning rivojlanishini to‘xtatish yoki keskin sekinlashtirish. Shuning uchun erta tashxis hal qiluvchi ahamiyatga ega.
Ko‘z tomchilari
Ko‘pchilik bemorlarda davolash tomchilardan boshlanadi. Ular suyuqlik ishlab chiqarilishini kamaytiradi yoki uning chiqib ketishini yaxshilaydi. Bilib qo‘yish kerak bo‘lgan qoidalar:
- tomchilar odatda umrbod ishlatiladi — ular glaukomani davolab qo‘ymaydi, balki bosimni nazorat qiladi; to‘xtatilsa, bosim yana ko‘tariladi;
- ko‘z yaxshi ko‘rayotgandek tuyulsa ham tomchilarni tashlab qo‘ymang — glaukoma o‘zini sezdirmaydi;
- har kuni bir xil vaqtda tomizing, bir nechta tomchi bo‘lsa, orasida bir necha daqiqa tanaffus qiling;
- ayrim tomchilar yurak urishi, nafas va qon bosimiga ta’sir qilishi mumkin — yurak kasalligi, astma bo‘lsa yoki boshqa dorilar qabul qilsangiz, buni shifokorga ayting;
- tomchini qaysi turini va qanday tartibda ishlatishni faqat ko‘z shifokori belgilaydi.
Lazer muolajalari
Ochiq burchakli glaukomada selektiv lazer trabekuloplastika drenaj yo‘lining ishini yaxshilaydi va ba’zi bemorlarda tomchilar o‘rniga yoki ular bilan birga birinchi davo sifatida qo‘llanadi. Yopiq burchakli glaukomada yoki uning xavfi bo‘lganda lazer iridotomiya — rangdor pardada kichik teshik ochish — suyuqlikka yangi yo‘l yaratadi va xurujlarning oldini oladi. Ko‘pincha ikkinchi, sog‘lom ko‘zga ham profilaktika maqsadida bajariladi.
Operatsiya
Tomchilar va lazer yetarli bo‘lmasa, jarrohlik usullari qo‘llanadi: suyuqlik uchun yangi chiqish yo‘lini yaratish (trabekulektomiya), maxsus drenaj qurilmalarini o‘rnatish yoki kam invaziv glaukoma operatsiyalari. Operatsiyadan keyin ham ko‘z shifokori nazoratida bo‘lish kerak.
Glaukoma va kataraktaning farqi
Ikkala kasallik ko‘pincha keksa yoshda uchraydi va chalkashtiriladi, lekin ular butunlay boshqa-boshqa:
- Katarakta — ko‘z gavharining xiralashishi; ko‘rish butun maydonda «tumanlashadi»; operatsiya bilan xiralashgan gavhar almashtiriladi va ko‘rish qaytadi. Batafsil — katarakta haqidagi maqolamizda.
- Glaukoma — ko‘ruv nervining shikastlanishi; avval yon ko‘rish yo‘qoladi; yo‘qolgan ko‘rish qaytmaydi, davolash faqat qolganini saqlaydi.
- Ikkala kasallik bir odamda birga bo‘lishi mumkin; ba’zan katarakta operatsiyasi yopiq burchakli glaukomada bosimni pasaytirishga ham yordam beradi.
Glaukoma haqidagi afsonalar
- «Ko‘zim yaxshi ko‘radi, demak glaukomam yo‘q» — ochiq burchakli glaukoma uzoq vaqt markaziy ko‘rishga ta’sir qilmaydi; nervning yarmigacha bo‘lgan qismi shikastlanganda ham odam buni sezmasligi mumkin.
- «Bosimim normal, glaukoma bo‘lmaydi» — normal bosimli glaukoma ham bor; shuning uchun ko‘ruv nervi va ko‘rish maydoni ham tekshiriladi.
- «Glaukoma faqat keksalarda bo‘ladi» — yosh bilan xavf ortadi, lekin glaukoma bolalarda va yoshlarda ham uchraydi.
- «Ko‘zoynak yoki vitaminlar glaukomani davolaydi» — ko‘zoynak ko‘rish o‘tkirligini tuzatadi, lekin nervni himoya qilmaydi; vitaminlar bosimni pasaytirmaydi.
- «Operatsiyadan keyin tomchilar kerak emas» — ba’zilarda shunday bo‘ladi, ammo ko‘pchilikda nazorat va ba’zan tomchilar davom etadi.
Glaukoma bilan yashash: amaliy maslahatlar
- tomchilarni eslatma (telefon budilnigi) bilan bir vaqtda tomizing, qolgan tomchilar sonini kuzatib boring;
- ko‘rikka shifokor aytgan muddatlarda boring, hatto o‘zingizni yaxshi his qilsangiz ham;
- boshqa shifokorlarga glaukomangiz borligini ayting — ayrim dorilar (masalan, ba’zi shamollash va siydik yo‘li dorilari, qorachiqni kengaytiruvchi tomchilar) yopiq burchakli glaukomada xavfli bo‘lishi mumkin;
- muntazam jismoniy faollik, chekmaslik, qon bosimi va qand miqdorini nazorat qilish umumiy ko‘z salomatligiga foydali;
- yaqin qarindoshlaringizni ham ko‘z tekshiruviga yuboring — irsiyat muhim.
Xulosa
Glaukoma — ko‘ruv nervining asta-sekin shikastlanishi, ko‘pincha ko‘z ichi bosimi yuqoriligi bilan bog‘liq. Eng ko‘p uchraydigan ochiq burchakli shakl og‘riqsiz va jimjit kechadi, o‘tkir yopiq burchakli xuruj esa ko‘zda og‘riq, qizarish, halqalar va qusish bilan namoyon bo‘ladi va zudlik bilan yordam talab qiladi. Yo‘qolgan ko‘rish qaytmaydi, shuning uchun 40 yoshdan keyin muntazam tekshiruv, tomchilarni uzluksiz ishlatish va shifokor nazorati ko‘rishni umrbod saqlab qolishning asosiy kalitidir.
Mavzuga yaqin maqolalar: astigmatizm.
Ko‘p beriladigan savollar
Glaukoma nima?
Glaukoma — ko‘zdan miyaga tasvir uzatadigan ko‘ruv nervini sekin shikastlaydigan kasallik. Ko‘pincha ko‘z ichi bosimi ko‘tarilishi bilan bog‘liq. Davolanmasa, ko‘rish maydoni torayib, ko‘rlikka olib kelishi mumkin.
Glaukoma belgilari qanday?
Ochiq burchakli glaukoma ko‘pincha belgisiz kechadi va faqat kech bosqichda yon ko‘rish pasayadi. O‘tkir xurujda ko‘zda kuchli og‘riq, qizarish, chiroqlar atrofida halqalar, ko‘ngil aynishi va qusish bo‘ladi — bu shoshilinch holat.
Glaukomani butunlay davolash mumkinmi?
Yo‘qolgan ko‘rishni qaytarib bo‘lmaydi, lekin tomchilar, lazer yoki operatsiya bilan bosimni nazorat qilib, kasallikning rivojlanishini to‘xtatish yoki sekinlashtirish mumkin. Davolash odatda umrbod davom etadi.
Glaukoma tomchilarini to‘xtatsa bo‘ladimi?
Shifokor ruxsatisiz to‘xtatmang. Tomchilar bosimni faqat ishlatilgan vaqtda pasaytiradi; ular tashlab qo‘yilsa, bosim qayta ko‘tariladi va nerv yana shikastlana boshlaydi.
Glaukoma uchun qachon tekshirtirish kerak?
40 yoshdan keyin shikoyat bo‘lmasa ham muntazam ko‘z ko‘rigidan o‘ting. Oilada glaukoma bo‘lsa, diabet yoki kuchli miopiya bo‘lsa, tekshiruvni ertaroq boshlang va shifokor aytgan muddatda takrorlang.






