Hayz kechikdi, test ikkita chiziq ko‘rsatdi — endi ko‘p savollar tug‘iladi: homiladorlik necha oy davom etadi, haftalar qanday sanaladi, qachon shifokorga borish kerak, nima mumkin va nima mumkin emas? Bu maqola homiladorlik davri haqida boshdan oxirigacha qisqa va tushunarli ma’lumot beradi: hisoblash usulidan tug‘ruq belgilarigacha.
Maqola umumiy ma’lumot uchun yozilgan va homiladorlikni kuzatadigan shifokorning tavsiyalarini almashtirmaydi: har bir ayolda homiladorlik o‘ziga xos kechadi.
Homiladorlik nima va qancha davom etadi
Homiladorlik — urug‘langan tuxum hujayra bachadonga joylashib, homilaga aylanadigan va tug‘ruqqacha rivojlanadigan davr. Sog‘lom, bitta homilali homiladorlik odatda 40 hafta (280 kun) davom etadi. Tug‘ruq 37-haftadan 42-haftagacha bo‘lsa, muddatida deb hisoblanadi; 37-haftagacha tug‘ilish — muddatidan oldingi tug‘ruq, 42-haftadan keyin esa muddatidan o‘tgan homiladorlik hisoblanadi.
Taxminiy tug‘ruq sanasi — faqat mo‘ljal. Bolalarning atigi bir qismi aynan shu kuni tug‘iladi, ko‘pchiligi esa bir-ikki hafta oldin yoki keyin dunyoga keladi. Shuning uchun sana o‘tib ketsa yoki erta kelsa, vahima qilmasdan shifokor bilan maslahatlashing.
Homiladorlik davri qanday hisoblanadi
Shifokorlar homiladorlik davrini akusherlik haftalarida hisoblaydi va sanoqni oxirgi hayz boshlangan birinchi kundan boshlaydi. Aslida urug‘lanish ovulyatsiyada, ya’ni hayz boshlanganidan taxminan ikki hafta o‘tib sodir bo‘ladi. Shu sababli akusherlik muddati homilaning haqiqiy yoshidan taxminan ikki hafta katta. Hayz kechikkan kuni ayol allaqachon 4-haftada bo‘ladi.
Taxminiy tug‘ruq sanasini oddiy qoida bilan topish mumkin: oxirgi hayz boshlangan sanadan 3 oy ayirib, 7 kun qo‘shiladi (Negele qoidasi). Hayz sikli 28 kundan ancha farq qilsa yoki sana esingizda bo‘lmasa, muddat birinchi UZI natijasiga qarab aniqlanadi. Tez hisoblash uchun homiladorlik kalkulyatori dan foydalaning: u haftani, trimestrni va taxminiy tug‘ruq sanasini ko‘rsatadi. Hayz sikli va ovulyatsiya haqida batafsil hayz sikli va ovulyatsiya kalendari sahifalarida.
40 hafta necha oy
Kalendar bo‘yicha 40 hafta — taxminan 9 oy (10 kunga yaqin ortig‘i bilan). Lekin shifokorlar oyni 4 hafta (28 kun) deb sanaydi, shu hisobda homiladorlik 10 «oy» (lunar oy) davom etadi. Shuning uchun «9 oy» va «10 oy» degan ikkala javob ham to‘g‘ri: farq faqat sanoq usulida.
Homiladorlikning ilk belgilari
Eng ishonchli ilk belgi — hayzning kechikishi. Unga ko‘pincha quyidagilar qo‘shiladi: ko‘krak tarangligi va og‘rishi, ertalabki ko‘ngil aynishi, tez charchash va uyquchanlik, tez-tez siyish, hidlarga o‘ta sezgirlik, kayfiyat o‘zgarishi. Ba’zi ayollarda bachadonga joylashish paytida ozgina dog‘li ajralma kuzatiladi. Bu belgilarning hech biri yakka o‘zi aniq dalil emas — ular boshqa holatlarda ham uchraydi. Batafsil ro‘yxat va farqlar: homiladorlikning dastlabki belgilari maqolasida.
Homiladorlik davomida ayol tanasi jiddiy qayta quriladi: qon hajmi taxminan bir yarim barobar ko‘payadi, yurak ko‘proq ishlaydi, bachadon o‘nlab marta kattalashadi. Shuning uchun charchoq, nafas qisishi yoki tez-tez siyish aksar hollarda normal fiziologik o‘zgarish hisoblanadi, lekin har bir yangi yoki kuchli belgi haqida shifokorga aytish kerak.
Homiladorlik testi va UZI
Uy sharoitidagi test siydikdagi hCG (xorionik gonadotropin) gormonini aniqlaydi. Bu gormon urug‘langan tuxum bachadonga joylashgach ishlab chiqariladi. Ko‘p testlar hayz kechikkan kuni, ya’ni urug‘lanishdan taxminan ikki hafta o‘tib ishonchli natija beradi. Ertaroq qilingan test noto‘g‘ri manfiy chiqishi mumkin; ertalabki siydik qo‘llash va natijani 3–4 kundan keyin takrorlash tavsiya etiladi.
Natija shubhali bo‘lsa, qondagi hCG miqdori tekshiriladi: u homiladorlikni ertaroq tasdiqlaydi va o‘sish dinamikasini ko‘rsatadi. Tahlil haqida hCG tahlili maqolasida yozilgan.
Birinchi UZI odatda 5–6-haftadan keyin qilinadi. U homilaning bachadon ichida joylashganini (bachadondan tashqari homiladorlikni istisno qilish uchun), yurak urishini va bitta yoki ikkita homila borligini ko‘rsatadi, muddatni aniqlashtiradi. 6–7-haftagacha yurak urishi ko‘rinmasa, bir-ikki haftadan keyin UZI takrorlanadi — bu hali yomon belgi degani emas.
Homiladorlik trimestrlari
Homiladorlik uch bosqich — trimestrga bo‘linadi, har birida homila va ona organizmida o‘ziga xos o‘zgarishlar bo‘ladi.
Birinchi trimestr (1–13-haftalar)
Homila. Bu davrda barcha asosiy a’zolar shakllanadi: asab nayi, yurak, miya, qo‘l-oyoqlar. 8-haftaga kelib homila taxminan malina kattaligida, yurak urishi aniq ko‘rinadi (8-hafta). 12-haftada barcha a’zolar tuzilgan, homila endi asosan o‘sadi (12-hafta). Dorilar, alkogol, infeksiyalar eng xavfli bo‘lgan davr aynan shu.
Ona. Ko‘ngil aynishi, holsizlik, ko‘krakning og‘rishi, uyquchanlik. Ko‘pchilik ayollarda bu belgilar 12–14-haftada yengillashadi. Vazn deyarli o‘zgarmaydi yoki ozgina kamayadi.
Asosiy tekshiruvlar. Ro‘yxatga turish (12-haftagacha), qon va siydik tahlillari, qon guruhi va rezus-omil, infeksiyalarga tekshiruv, 11–13+6-haftalarda birinchi skrining.
Ikkinchi trimestr (14–27-haftalar)
Homila. Tez o‘sadi, suyaklar mustahkamlanadi, yuz va tana nisbatlari aniqlashadi. 16–22-haftalarda ona homila harakatini birinchi bor sezadi. 20-haftada (20-hafta) homila taxminan banan uzunligida bo‘ladi va batafsil UZI qilinadi.
Ona. Odatda eng qulay davr: ko‘ngil aynishi o‘tadi, kuch qaytadi, qorin sezilarli bo‘ladi. Vazn muntazam oshib boradi. Ba’zan belda og‘riq, oyoqlarda kramp, tomirlar kengayishi paydo bo‘ladi.
Asosiy tekshiruvlar. 18–21-haftalarda ikkinchi UZI, 24–28-haftalarda glyukozaga tolerantlik testi, tahlillarni muntazam takrorlash, qon bosimi va vazn nazorati.
Uchinchi trimestr (28–40-haftalar)
Homila. O‘pka va miya yetilishda davom etadi, teri osti yog‘ qatlami to‘planadi, vazn tez ortadi. 28-haftada (28-hafta) tug‘ilgan bolalarning ko‘pchiligi tibbiy yordam bilan omon qoladi. 36-haftaga (36-hafta) kelib homila odatda boshini pastga qaratib joylashadi. 40-haftada (40-hafta) tug‘ruqqa tayyor bo‘ladi.
Ona. Nafas qisishi, kuyish (jig‘ildon qaynashi), tez-tez siyish, uyqu buzilishi, oyoqlarning shishishi, tayyorgarlik (Brekston-Higgs) qisqarishlari. Charchoq kuchayadi.
Asosiy tekshiruvlar. 30–34-haftalarda uchinchi UZI, qon bosimi va siydikdagi oqsilni nazorat qilish, homila harakatlarini kuzatish, tug‘ruq usuli bo‘yicha shifokor bilan suhbat.
Homiladorlik haftalari va oylari
Haftalarni oylarga o‘tkazish uchun quyidagi jadvaldan foydalaning (akusherlik hisobi, bir oy — taxminan 4 hafta):
- 1-oy: 1–4-haftalar;
- 2-oy: 5–8-haftalar;
- 3-oy: 9–13-haftalar;
- 4-oy: 14–17-haftalar;
- 5-oy: 18–22-haftalar;
- 6-oy: 23–27-haftalar;
- 7-oy: 28–31-haftalar;
- 8-oy: 32–35-haftalar;
- 9-oy: 36–40-haftalar.
Shifokorlar aniq muddatni haftalarda aytadi, chunki oylar uzunligi turlicha. Har bir haftada nima bo‘lishini bilish uchun kalendardagi tegishli sahifani oching.
Homiladorlikda tahlillar va skrining
Homiladorlikni kuzatish — bu tahlillar va tekshiruvlarning aniq jadvali. Asosiy tamoyil: 12-haftagacha ro‘yxatga turish — erta kuzatuv asoratlar xavfini kamaytiradi.
- Ro‘yxatga turganda: shifokor ko‘rigi, bo‘y-vazn, qon bosimi, tahlillar to‘plami;
- 11–13+6-haftalar: birinchi skrining — UZI (yoqa sohasi qalinligi) va qon tahlili xromosoma kasalliklari xavfini baholaydi;
- 18–21-haftalar: ikkinchi UZI — a’zolar tuzilishi, yo‘ldosh, suv miqdori;
- 24–28-haftalar: glyukozaga tolerantlik testi — homiladorlik qandli diabetini aniqlash uchun;
- 30–34-haftalar: uchinchi UZI — homila o‘sishi, joylashuvi, yo‘ldosh holati.
Qon va siydik. Umumiy qon tahlili homiladorlikda bir necha marta takrorlanadi: kamqonlik va yallig‘lanishni aniqlaydi. Homilador ayollarda gemoglobin normasi oddiy ayollarga nisbatan biroz past, shuning uchun natijani shifokor baholaydi; kamqonlik haqida kamqonlik (anemiya) maqolasida. Umumiy siydik tahlili har qabulda yoki kamida oyda bir marta topshiriladi: u buyrak holati, infeksiya va siydikda oqsil borligini ko‘rsatadi (oqsil — bosim ko‘tarilishi bilan birga preeklampsiya belgisi bo‘lishi mumkin).
Qon guruhi va rezus-omil. Hamma homilador ayollar qon guruhi va rezusini aniqlatadi. Ona rezus-manfiy, ota rezus-musbat bo‘lsa, rezus-nizo xavfi bo‘ladi: bunda shifokor maxsus kuzatuv va profilaktika tayinlaydi. Bundan tashqari, shifokor ko‘rsatmasi bilan gepatit B va C, OIV, zahm, qalqonsimon bez gormoni va boshqa tekshiruvlar o‘tkaziladi.
Homiladorlikda ovqatlanish va vitaminlar
Homilador ayol «ikki kishi uchun» emas, sifatliroq ovqatlanishi kerak. Birinchi trimestrda qo‘shimcha kaloriya deyarli kerak emas; ikkinchi va uchinchi trimestrda kunlik ehtiyoj bir oz ortadi. Ratsion sabzavot, meva, to‘liq donli mahsulotlar, baliq, tuxum, go‘sht, dukkaklilar va sut mahsulotlariga boy bo‘lishi kerak.
Foliy kislotasi. Butun dunyo sog‘liqni saqlash tavsiyalariga ko‘ra, homilani rejalashtirayotgan va homiladorlikning dastlabki haftalaridagi ayollar kuniga 400 mkg foliy kislotasi qabul qilishi tavsiya etiladi — bu homilada asab nayi nuqsonlari xavfini kamaytiradi. Boshqa vitaminlar va minerallar (temir, yod, D vitamini) hammaga bir xil emas: ularni tahlillarga qarab shifokor tayinlaydi. Ayniqsa temir tanqisligi homiladorlikda keng tarqalgan, D vitamini tanqisligi ham kam emas.
Qaysi mahsulotlardan voz kechish kerak:
- xom yoki yarim pishgan go‘sht, baliq, tuxum, suchi (sushi);
- pasterizatsiya qilinmagan sut va undan tayyorlangan yumshoq pishloqlar;
- jigar va jigar mahsulotlarini ko‘p iste’mol qilish (A vitamini ortiqcha bo‘lishi mumkin);
- yuvilmagan sabzavot va mevalar;
- yirik yirtqich baliqlar (haddan tashqari simob miqdori tufayli).
Kofein miqdorini cheklang: kuniga 200 mg dan oshmagani ma’qul — bu taxminan bir-ikki piyola kofe. Choy, kola va shokolad tarkibidagi kofeinni ham hisobga oling. Ko‘p suv ichish, kichik-kichik, tez-tez ovqatlanish ko‘ngil aynishi va kuyishni yengillashtiradi.
Tayyor vitamin majmualarini ham o‘zboshimchalik bilan tanlamang: tarkibida A vitamini yoki boshqa moddalar ortiqcha bo‘lishi mumkin. Shifokor ratsion va tahlillarga qarab nimaga ehtiyoj borligini aytadi.
Homiladorlikda nimalar mumkin emas
Homiladorlik davrida qat’iy ravishda mumkin bo‘lmagan holatlar:
- alkogol: xavfsiz miqdori yo‘q, homilaning rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazadi;
- chekish (shu jumladan elektron sigaret, kalyan) va tutundan nafas olish: muddatidan oldin tug‘ruq va homila vazni kamligiga olib keladi;
- o‘zboshimchalik bilan dori qabul qilish: hatto «zararsiz» o‘simlik va og‘riq qoldiruvchi vositalar ham shifokor bilan kelishilishi kerak;
- keraksiz rentgen: zarur bo‘lganda qorin sohasi himoyalanadi, lekin imkon qadar rejali tekshiruvlar kechiktiriladi;
- xom mahsulotlar va yuvilmagan sabzavotlar;
- juda issiq vanna, sauna, uzoq muddat qizib ketish;
- mushuk axlatini tozalash (toksoplazmoz xavfi) — kerak bo‘lsa qo‘lqop bilan.
Shu bilan birga, ko‘p narsa mumkin va foydali. Shifokor qarshi ko‘rsatma bermagan bo‘lsa, mo‘tadil jismoniy mashqlar (piyoda yurish, suzish, homiladorlar uchun yoga) kayfiyat va uyquni yaxshilaydi, tug‘ruqqa tayyorlaydi. Sayohat uchun eng qulay davr — ikkinchi trimestr; uzoq safarlarda har ikki soatda yurib turing va shifokor bilan maslahatlashing. Agar muddatidan oldin tug‘ruq xavfi, yo‘ldosh oldinda joylashishi yoki qon ketish bo‘lmasa, jinsiy aloqa ham xavfsiz.
Tug‘ruqqa tayyorgarlik va tug‘ruq belgilari
Odatda O‘zbekistonda homilador ayollarga tug‘ruqdan 70 kalendar kun oldin, ya’ni taxminan 30-haftadan tug‘ruq ta’tili beriladi. Aniq shartlarni ish joyingiz yoki ko‘rik o‘tkazayotgan shifokordan aniqlang. Shu vaqtga kelib quyidagilarni tayyorlash vaqti:
- tug‘ruqxonani va tug‘ruq usulini shifokor bilan oldindan muhokama qilish;
- hujjatlar: pasport, almashinuv kartasi, tahlil natijalari, sug‘urta yoki shartnoma;
- xalta: o‘zingiz uchun kiyim va gigiyena vositalari, telefon zaryadlovchisi, chaqaloq uchun kiyim, taglik va ko‘rpacha;
- transport: tug‘ruqxonaga qanday borishni oldindan rejalashtirish;
- tug‘ruq paytida kimning yoningizda bo‘lishini kelishib olish.
Tug‘ruq belgilari: muntazam, borgan sari kuchayib va tezlashib boradigan qisqarishlar; qorin pastida va belda og‘riq; shilimshiq tiqin ajralishi (ba’zan qon aralash); qog‘onoq suvlarining ketishi. Tayyorgarlik qisqarishlari tartibsiz, kuchaymaydi va dam olganda o‘tadi, haqiqiy tug‘ruq qisqarishlari esa to‘xtamaydi.
Qachon tug‘ruqxonaga borish kerak: qisqarishlar har 5 minutda takrorlansa va bir soat davom etsa; suv ketsa (hatto qisqarishlar bo‘lmasa ham); qon ketsa; homila harakati sezilarli kamaysa. Birinchi tug‘ruqda ko‘pincha ancha vaqt bor, lekin shubha tug‘ilsa, shifokorni chaqirishdan tortinmang.
Homiladorlik paytida tashvish va qo‘rquv ham tabiiy. Ruhiy holatingiz haqida yaqinlaringiz va shifokor bilan ochiq gaplashing, yetarli uxlang va dam oling. Agar uzoq muddat ko‘ngil past, tashvish yoki uyqusizlik davom etsa, bu ham tibbiy yordam so‘rash uchun sabab: ona ruhiy sog‘lig‘i bolaning sog‘lig‘i kabi muhim.
Xulosa
Homiladorlik — 40 hafta (taxminan 9 kalendar oy) davom etadigan, uch trimestrdan iborat davr. Eng muhimi: muddatni to‘g‘ri hisoblash, 12-haftagacha ro‘yxatga turish, rejali tahlillar va UZI ni o‘tkazish, foliy kislotasini unutmaslik, zararli odatlardan voz kechish va xavfli belgilarni vaqtida tanish. Tug‘ruqqa oldindan tayyorgarlik ko‘rish bu davrni ancha tinch o‘tkazishga yordam beradi.
Mavzuga yaqin maqolalar: homiladorlik testi, egizak homiladorlik belgilari.
Ko‘p beriladigan savollar
Homiladorlik necha hafta davom etadi?
O‘rtacha 40 akusherlik haftasi (280 kun), oxirgi hayzning birinchi kunidan sanaladi. Tug‘ruq 37–42-haftalar oralig‘ida muddatida hisoblanadi. Bu 9 kalendar oyga yoki 10 lunar oyga to‘g‘ri keladi.
Homiladorlik belgilari necha kunda bilinadi?
Birinchi belgilar (ko‘krak og‘rishi, holsizlik, ko‘ngil aynishi) ko‘pincha urug‘lanishdan 1–2 hafta o‘tib, hayz kechikkan paytga yaqin seziladi. Uy testi odatda hayz kechikkan kundan, qondagi hCG esa undan ham ertaroq ijobiy bo‘ladi. Ba’zi ayollarda belgilar umuman bo‘lmaydi.
Homiladorlik oylari qanday hisoblanadi?
Akusherlikda oy 4 haftaga (28 kun) teng deb olinadi, shuning uchun 40 hafta — 10 «oy». Kalendar bo‘yicha esa taxminan 9 oy. Masalan, 3-oy 9–13-haftalarga, 6-oy 23–27-haftalarga to‘g‘ri keladi. Batafsil jadval yuqorida keltirilgan.
Homila qachon qimirlaydi?
Birinchi marta homilador bo‘lgan ayollar harakatni odatda 18–22-haftalarda, qayta homiladorlarda 16–18-haftalarda seziladi (kapalak qanoti pirpirashi yoki pufakchalar yorilishi kabi). Uchinchi trimestrda harakatlar muntazam bo‘lishi kerak; sezilarli kamaysa yoki to‘xtasa, shifokorga murojaat qiling.
Homiladorlikda bosh og‘rig‘i va ko‘ngil aynishi normalmi?
Ko‘ngil aynishi birinchi trimestrda juda keng tarqalgan va odatda 14-haftagacha yengillashadi. Yengil bosh og‘rig‘i ham gormonal o‘zgarishlar, charchoq yoki suvsizlikdan bo‘lishi mumkin. Lekin kuchli bosh og‘rig‘i, ko‘z oldida chaqnash, shishish, bosim ko‘tarilishi yoki to‘xtovsiz qayt qilish — shifokorga zudlik bilan murojaat qilish sababi.







