Umumiy siydik tahlili (UST, xalq orasida «peshob tahlili») — eng oddiy va arzon, lekin juda ma’lumotli laboratoriya tekshiruvlaridan biri. U profilaktik ko‘rikda, homiladorlikda, isitma va beldagi og‘riqda, siyish paytida achishishda, qandli diabet va yuqori qon bosimi bilan og‘riganlarni kuzatishda buyuriladi. Bir idish siydik bo‘yicha buyrak va siydik yo‘llari, ba’zan esa butun organizm holati haqida xulosa qilish mumkin.
Quyida siydik tahlili qanday topshirilishini, kattalar uchun taxminiy normalar jadvalini va har bir ko‘rsatkich normadan chiqqanda ko‘pincha nimani anglatishini ko‘rib chiqamiz. Esda tuting: bitta tahlil tashxis emas, natijani shifokor shikoyatlar va ko‘rik bilan birga baholaydi.
Umumiy siydik tahlili nimani ko‘rsatadi
Laboratoriyada siydik uch bosqichda tekshiriladi:
- Fizik xossalari — rangi, tiniqligi, nisbiy zichligi va kislotaliligi (pH);
- Kimyoviy ko‘rsatkichlar — oqsil, glyukoza, keton tanachalari, bilirubin, urobilinogen, nitritlar va qon (gemoglobin); ular ko‘pincha test-poloskalar yoki avtomatik analizatorda aniqlanadi;
- Mikroskopiya (cho‘kma) — leykotsitlar, eritrotsitlar, epiteliy, silindrlar, bakteriyalar, tuz kristallari va shilliq.
Bu tahlil siydik yo‘llari infeksiyasi, buyrak kasalliklari, siydik-tosh kasalligi, qandli diabet, jigar va o‘t yo‘llari muammolarini ilk bosqichda sezishga yordam beradi. Lekin aniq sababni ko‘pincha qo‘shimcha tekshiruvlar aniqlaydi.
Siydik tahlili turlari
Umumiy tahlildan tashqari boshqa siydik tekshiruvlari ham bor:
- Nechiporenko bo‘yicha tahlil — 1 ml siydikdagi leykotsitlar, eritrotsitlar va silindrlar sonini aniqroq hisoblaydi; umumiy tahlilda o‘zgarish chiqqanda buyuriladi;
- Zimnitskiy sinamasi — sutka davomida har 3 soatda alohida idishga yig‘iladi; buyrakning siydikni quyuqlashtirish qobiliyatini baholaydi;
- Siydikni ekish (bakposev) — infeksiya qo‘zg‘atuvchisini va u qaysi antibiotiklarga sezgir ekanini aniqlaydi;
- Sutkalik siydik va albumin/kreatinin nisbati — oqsil yo‘qotilishini aniq o‘lchaydi; diabet va gipertoniyada buyraklarni kuzatishda muhim.
Siydik tahlili qanday topshiriladi
Natijaning ishonchliligi ko‘p jihatdan siydikni to‘g‘ri yig‘ishga bog‘liq. Asosiy qoidalar:
- tahlil uchun ertalabki birinchi siydik olinadi — u tun davomida quyuqlashgan va ko‘proq ma’lumot beradi;
- avval tashqi jinsiy a’zolarni iliq suv va oddiy sovun bilan yuving, antiseptik va xushbo‘y vositalarsiz; ayollar oldindan orqaga qarab yuvishi kerak;
- faqat dorixonada sotiladigan steril qopqoqli idishdan foydalaning, uydagi banka va idishlar mos emas;
- siydikning o‘rta qismini yig‘ing: birinchi bir necha soniyani unitazga chiqaring, keyin idishga 50–100 ml oling, oxirini yana unitazga;
- idishni darhol yoping va 1–2 soat ichida laboratoriyaga yetkazing; uzoq turgan siydikda bakteriyalar ko‘payadi, hujayralar parchalanadi;
- ayollarga hayz paytida va undan keyin 2–3 kun tahlil topshirish tavsiya etilmaydi; shoshilinch holatda qinga tampon qo‘yiladi va laborantga aytiladi;
- oldingi kuni siydikni bo‘yaydigan ovqatlar (lavlagi, sabzi, ko‘k rangli shirinliklar), ko‘p miqdordagi vitaminlar (ayniqsa B guruhi va C vitamini), shuningdek og‘ir mashq va spirtli ichimlikdan saqlaning;
- ichayotgan dorilaringizni shifokorga ayting: ayrim dorilar siydik rangini va test natijalarini o‘zgartiradi, lekin shifokor maslahatisiz ularni to‘xtatmang.
Umumiy siydik tahlili normasi: kattalar uchun jadval
Quyidagi raqamlar kattalar uchun taxminiy normalar. Har bir laboratoriya o‘z uskunasi va usuliga qarab biroz boshqacha oraliq beradi, shuning uchun natijangizni blankadagi normalar bilan solishtiring.
Fizik ko‘rsatkichlar
- Rangi: somon-sariqdan sariqqacha; ko‘p suv ichganda ochroq, kam ichganda to‘qroq bo‘ladi;
- Tiniqligi: tiniq; biroz turib qolgan siydikda tuzlar hisobiga xiralik paydo bo‘lishi mumkin;
- Nisbiy zichligi: taxminan 1,005–1,030; ertalabki siydikda ko‘pincha 1,015–1,025;
- pH (reaksiya): taxminan 5,0–7,5 (ayrim laboratoriyalarda 8,0 gacha), odatda biroz kislotali.
Kimyoviy ko‘rsatkichlar
- Oqsil: aniqlanmaydi yoki izlari (taxminan 0,033 g/l dan kam);
- Glyukoza: aniqlanmaydi;
- Keton tanachalari: aniqlanmaydi;
- Bilirubin: aniqlanmaydi;
- Urobilinogen: normal miqdorda (izlar);
- Nitritlar: manfiy;
- Gemoglobin (qon): aniqlanmaydi.
Mikroskopiya (siydik cho‘kmasi)
- Leykotsitlar: erkaklarda 0–3, ayollarda 0–5 ta ko‘rish maydonida;
- Eritrotsitlar: 0–2 ta ko‘rish maydonida;
- Yassi epiteliy: ayollarda 5–10 tagacha, erkaklarda 3–5 tagacha ko‘rish maydonida;
- O‘tuvchi epiteliy: yakka yoki yo‘q; buyrak epiteliysi: yo‘q;
- Silindrlar: yo‘q, gialin silindrlar yakka bo‘lishi mumkin;
- Bakteriyalar: yo‘q yoki juda oz;
- Tuzlar (kristallar): yo‘q yoki oz miqdorda;
- Shilliq: oz miqdorda bo‘lishi mumkin.
Ayrim laboratoriyalar mikroskopiya natijasini «ko‘rish maydonida» emas, 1 mkl siydikdagi hujayralar soni bilan beradi — bunda raqamlar boshqacha bo‘ladi, shuning uchun aynan blankangizdagi norma muhim.
Fizik ko‘rsatkichlar nimani anglatadi
To‘q rangli siydik ko‘pincha kam suyuqlik ichish, issiqda terlash yoki qusish va ich ketishidan keyin kuzatiladi. Pivo yoki choy rangidagi siydik va ko‘zlarning sarg‘ayishi jigar yoki o‘t yo‘llari muammosini ko‘rsatishi mumkin. Qizil yoki pushti rang lavlagi va ayrim dorilardan bo‘lishi mumkin, lekin qon belgisi ham bo‘lishi mumkin — buni albatta tekshirish kerak. Xira siydik tuzlar, leykotsitlar, bakteriyalar yoki shilliq ko‘pligidan bo‘ladi.
Past zichlik ko‘p suv ichganda, siydik haydovchi dorilar qabul qilganda va ayrim buyrak kasalliklarida uchraydi. Yuqori zichlik suvsizlanishda, siydikda glyukoza yoki oqsil ko‘p bo‘lganda kuzatiladi. pH ovqatga ham bog‘liq: go‘sht ko‘p yeganda siydik kislotaliroq, sabzavot va sut mahsulotlarida ishqoriyroq bo‘ladi. Doimiy ishqoriy siydik ayrim infeksiyalarda uchraydi.
Kimyoviy ko‘rsatkichlar: oqsil, glyukoza, ketonlar
Siydikda oqsil (proteinuriya) vaqtincha og‘ir jismoniy zo‘riqish, isitma, stress yoki uzoq tik turishdan keyin paydo bo‘lishi mumkin. Lekin u qayta-qayta aniqlansa, buyrak kasalligi belgisi bo‘lishi mumkin. Ko‘pincha bu uzoq davom etgan yuqori qon bosimi va qandli diabet asoratidir, shuning uchun bunday bemorlarga siydikdagi albuminni muntazam tekshirish tavsiya etiladi. Bosim haqida batafsil: gipertoniya (yuqori qon bosimi).
Siydikda glyukoza (glyukozuriya) odatda qonda qand taxminan 9–10 mmol/l dan oshganda paydo bo‘ladi — buyrak bundan ortig‘ini ushlab qola olmaydi. Bu ko‘pincha qandli diabet belgisi, shuning uchun qonda qandni tekshirish kerak (batafsil: qonda qand miqdori normasi). Kamroq hollarda glyukoza homiladorlikda, ayrim buyrak kasalliklarida va diabetda ishlatiladigan ba’zi dorilar ta’sirida chiqadi.
Keton tanachalari uzoq och qolish, qattiq parhez, qusish va isitmada, ayniqsa bolalarda paydo bo‘ladi. Qandli diabetli odamda yuqori qand bilan birga ketonlar chiqishi — xavfli holat (ketoatsidoz) belgisi bo‘lishi mumkin. Bilirubin siydikda jigar va o‘t yo‘llari kasalliklarida aniqlanadi, urobilinogen oshishi esa jigar kasalliklari yoki eritrotsitlar ko‘p parchalanishida kuzatiladi.
Nitritlar ijobiy bo‘lsa, siydikda nitratni nitritga aylantiruvchi bakteriyalar (ko‘pincha ichak tayoqchasi) borligini bildiradi. Lekin manfiy natija infeksiyani to‘liq istisno qilmaydi.
Mikroskopiya: leykotsitlar, eritrotsitlar va epiteliy
Leykotsitlar oshishi (leykotsituriya) — siydik yo‘llarida yallig‘lanish belgisi. Agar leykotsitlar bilan birga nitritlar ijobiy va bakteriyalar ko‘p bo‘lsa, siydik yo‘llari infeksiyasi ehtimoli yuqori. Siyganda achishish va tez-tez siyish bo‘lsa, ko‘pincha bu qovuq yallig‘lanishi — sistit. Isitma va beldagi og‘riq qo‘shilsa, buyrak shikastlanishi haqida o‘ylash kerak. Ayollarda leykotsitlar va yassi epiteliy birga ko‘p bo‘lsa, bu ko‘pincha noto‘g‘ri yig‘ish natijasi: qindan ajralma tushgan bo‘ladi va tahlilni takrorlash kerak.
Eritrotsitlar (gematuriya) siydik-tosh kasalligi, infeksiya, buyrak kasalliklari, jarohat, og‘ir jismoniy mashq yoki hayzdan qon tushishi sababli bo‘lishi mumkin. Siydikdagi qon ba’zan buyrakda yoki qovuqda o‘sma belgisi ham bo‘ladi, shuning uchun takroriy gematuriya, ayniqsa 40 yoshdan oshganlar va chekuvchilarda, qo‘shimcha tekshiruv (UTT, ba’zan sistoskopiya) talab qiladi. Beldan qorinning pastiga tarqaluvchi kuchli og‘riq va siydikda qon bo‘lsa, tosh haqida o‘ylash kerak: buyrakda tosh.
Yassi epiteliy tashqi siydik yo‘llari va qindan tushadi; uning ko‘pligi ko‘pincha kasallik emas, balki yig‘ish qoidalari buzilganini ko‘rsatadi. O‘tuvchi epiteliy qovuq va siydik yo‘llarida yallig‘lanish yoki toshda, buyrak epiteliysi esa buyrak to‘qimasi shikastlanganda paydo bo‘ladi va shifokor e’tiborini talab qiladi.
Silindrlar, bakteriyalar, tuzlar va shilliq
Yakka gialin silindrlar sog‘lom odamda jismoniy zo‘riqish yoki suvsizlanishdan keyin bo‘lishi mumkin. Donador, eritrotsitar va boshqa silindrlar buyrak kasalligini ko‘rsatadi. Bakteriyalar faqat belgilar yoki leykotsitlar bilan birga ahamiyatli: shikoyat bo‘lmasa va boshqa ko‘rsatkichlar normal bo‘lsa, ular ko‘pincha idishga tushgan ifloslanish. Shikoyatsiz bakteriuriya ko‘pchilikda davolanmaydi — homiladorlar bundan mustasno.
Tuzlar — oksalatlar, uratlar, fosfatlar — ko‘pincha ovqat (shovul, ismaloq, go‘sht, kuchli choy) va suv kam ichishga bog‘liq; siydik sovuganda ham cho‘kadi. Bitta tahlildagi tuzlar tashxis emas, lekin doimiy ko‘p bo‘lsa va suv kam ichilsa, tosh hosil bo‘lish xavfi ortadi. Shilliq oz miqdorda normal, ko‘p bo‘lsa — yallig‘lanish yoki noto‘g‘ri yig‘ish belgisi.
Homiladorlikda siydik tahlili
Homilador ayollar siydik tahlilini har bir ko‘rikda topshiradi. Homiladorlikda siydik yo‘llari kengayadi va infeksiya xavfi ortadi, shuning uchun hatto belgisiz bakteriuriya ham aniqlanib, shifokor tavsiyasiga ko‘ra davolanadi. Biroz glyukoza vaqtincha chiqishi mumkin, lekin u homiladorlik diabetini tekshirishga sabab bo‘ladi.
Eng muhim xavf belgisi — 20-haftadan keyin siydikda oqsil va yuqori qon bosimi birga paydo bo‘lishi. Bu preeklampsiya belgisi bo‘lishi mumkin va ona hamda bola uchun xavfli. Haftalar bo‘yicha qaysi tekshiruvlar o‘tkazilishini homiladorlik kalendarida kuzatish mumkin.
Bolalarda siydik tahlili
Bolalarda siydik tahlili normalari kattalarnikiga yaqin, faqat zichlik yosh bolalarda pastroq bo‘lishi mumkin. Asosiy qiyinchilik — siydikni to‘g‘ri yig‘ish. Bolani yaxshilab yuvintiring, dorixonadagi maxsus steril siydik yig‘gich (qopcha) yoki steril idishdan foydalaning. Tuvakdan, tagliklardan yoki paxtadan siqib olingan siydik tahlil uchun yaramaydi. Infeksiyaga shubha bo‘lsa, ayniqsa sababsiz isitmasi bor go‘dakda, shifokor siydikni kateter orqali olishni tavsiya qilishi mumkin.
Siydik va qon tahlili birga
Ko‘pincha shifokor siydik tahlili bilan birga umumiy qon tahlilini ham buyuradi: masalan, siydikda leykotsitlar va qonda leykotsitlar va SOE oshishi kuchli yallig‘lanishni ko‘rsatadi. Qon tahlili haqida batafsil: umumiy qon tahlili. Buyrak faoliyatini to‘liq baholash uchun qonda kreatinin va glomerulyar filtratsiya tezligi ham tekshiriladi.
Xulosa
Umumiy siydik tahlili siydikning fizik xossalari, kimyoviy tarkibi va cho‘kmasini o‘rganadi va buyrak, siydik yo‘llari, qand almashinuvi hamda jigar haqida muhim ma’lumot beradi. Natija to‘g‘ri chiqishi uchun ertalabki siydikning o‘rta qismini gigiyenadan keyin steril idishga yig‘ib, 1–2 soat ichida yetkazish kerak. Normalar taxminiy va laboratoriyaga qarab farq qiladi. Bitta o‘zgarish ko‘pincha takroriy tahlilni talab qiladi, shuning uchun natijani o‘zboshimchalik bilan emas, shifokor bilan birga baholang.
Boshqa tahlillarning normalari bir joyda: qon va siydik tahlili normalari jadvali.
Ko‘p beriladigan savollar
Siydik tahlili qanday topshiriladi?
Ertalabki birinchi siydik olinadi. Tashqi jinsiy a’zolarni yuvib, siydikning o‘rta qismini dorixonadagi steril idishga yig‘ing va 1–2 soat ichida laboratoriyaga yetkazing. Hayz paytida topshirmang.
Umumiy siydik tahlili normasi qanday?
Kattalarda taxminan: rangi somon-sariq, tiniq, zichligi 1,005–1,030, pH 5,0–7,5; oqsil, glyukoza, ketonlar, bilirubin, nitritlar va qon yo‘q; leykotsitlar erkaklarda 0–3, ayollarda 0–5, eritrotsitlar 0–2 ta ko‘rish maydonida.
Siydik tahlili normada bo‘lsa, buyraklar sog‘lommi?
Ko‘pincha ha, lekin to‘liq emas. Buyrak faoliyatini baholash uchun qonda kreatinin ham kerak, diabet va gipertoniyada esa siydikdagi albumin alohida tekshiriladi.
Siydik tahlili turlari qanday?
Asosiylari: umumiy siydik tahlili, Nechiporenko bo‘yicha tahlil, Zimnitskiy sinamasi, siydikni ekish (bakposev) va sutkalik siydikda oqsil yoki albumin/kreatinin nisbati.
Peshob tahlilida leykotsitlar ko‘p chiqsa nima qilish kerak?
Shikoyatlar bo‘lmasa, avval qoidalarga rioya qilib tahlilni takrorlang — ko‘pincha sabab noto‘g‘ri yig‘ish. Achishish, tez-tez siyish, isitma bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling; antibiotikni o‘zboshimchalik bilan ichmang.







