Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Sog'lom turmush

D vitamini: yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi, qaysi mahsulotlarda bor va tahlil normasi

D vitamini nima uchun kerak, qaysi mahsulotlarda bor, D vitamini yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi, 25(OH)D tahlili normasi (ng/ml va nmol/l), kunlik me’yor, D3 va K2 haqida haqiqat hamda yuqori dozalar nega xavfli.

Diyorbek HusanovD
Diyorbek HusanovYangilangan: 10-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan9 daqiqada o'qiladi
2
Ochiq shishadan oq stol ustiga to‘kilgan oltinrang yumshoq kapsulalar

Davomini o'qing

Ochiq havoda quyosh nurida yurgan ayol — D vitamini manbai
Sog'lom turmush

D vitamini foydasi: nimalarda bor va yetishmasa nima bo‘ladi

21-aprel, 2023·7 daq
Charchoq va vitaminlar: holsiz ayol ish stolida
Alomatlar

Charchoq va vitaminlar: energiya yetishmasligi sabablari

21-aprel, 2023·8 daq
Stol ustida kletchatkaga boy dukkaklilar, sabzavotlar va mevalar
Sog'lom turmush

Kletchatka nima: kletchatkaga boy mahsulotlar va foydasi

21-aprel, 2023·7 daq
Stol ustida tuxum, baliq, yong‘oq va ko‘katlar kabi soch uchun foydali mahsulotlar
Sog'lom turmush

Soch to‘kilishiga qarshi ozuqa: sochga foydali mahsulotlar

22-aprel, 2023·7 daq
Oshxona stolida sabzavot po‘stlari, barglari va qovoq urug‘lari
Sog'lom turmush

Foydali oziq-ovqat qismlari: biz tashlaydigan 10 ta mahsulot

21-aprel, 2023·7 daq
Immunitetni mustahkamlovchi oziq-ovqat: yangi meva, sabzavot va yong'oqlar
Sog'lom turmush

Immunitetni mustahkamlovchi oziq-ovqat: 12 ta foydali mahsulot

2-may, 2023·5 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. D vitamini organizmda nima qiladi
  2. D vitamini qayerdan olinadi
  3. D vitamini yetishmovchiligi kimlarda ko‘p uchraydi
  4. D vitamini yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi
  5. D vitamini tahlili: 25(OH)D normasi
  6. D vitamini kunlik me’yori
  7. D vitamini ko‘payib ketsa: zaharlanish
  8. D vitaminini qanday qabul qilish kerak
  9. Qachon shifokorga yoki 103 ga murojaat qilish kerak
  10. Xulosa
  11. Ko‘p beriladigan savollar

D vitamini — oddiy vitamin emas, balki organizmda gormonga o‘xshab ishlaydigan modda. Uning asosiy vazifasi — ichakdan kalsiy va fosfor so‘rilishini ta’minlash. Shu tufayli suyak va tishlar mustahkam bo‘ladi, mushaklar normal ishlaydi. D vitamini yetishmasa, bolalarda raxit, kattalarda suyaklarning yumshashi va og‘riq paydo bo‘lishi mumkin.

So‘nggi yillarda D vitamini juda mashhur bo‘lib ketdi: ko‘pchilik o‘zicha tahlil topshiradi va dorixonadan yuqori dozali preparatlar sotib oladi. Quyida D vitamini nima uchun kerakligi, qaysi mahsulotlarda borligi, yetishmovchilik belgilari, tahlil natijasini qanday tushunish va qo‘shimchani xavfsiz qabul qilish haqida xalqaro tavsiyalar asosida gaplashamiz.

D vitamini organizmda nima qiladi

D vitamini ikki shaklda bo‘ladi: D3 (xolekalsiferol) — quyosh nuri ta’sirida terida hosil bo‘ladi va hayvon mahsulotlarida uchraydi; D2 (ergokalsiferol) — o‘simlik va zamburug‘larda bo‘ladi. Ikkalasi ham avval jigarda 25(OH)D ga, so‘ng buyrakda faol shaklga aylanadi. Shuning uchun jigar va buyrak kasalliklarida D vitamini almashinuvi buziladi (batafsil: jigar kasalliklari).

  • ichakda kalsiy va fosfor so‘rilishini oshiradi;
  • suyak to‘qimasining to‘g‘ri minerallashuvini ta’minlaydi;
  • mushak kuchi va muvozanatni saqlashda ishtirok etadi — keksalarda yiqilishlar xavfi bilan bog‘liq;
  • immunitet hujayralari ishiga ta’sir qiladi.

D vitamini yurak kasalliklari, diabet, depressiya yoki saratonning oldini oladi, degan da’volar ko‘p uchraydi. Ammo yirik randomizatsiyalangan tadqiqotlarda (masalan, VITAL) normal darajadagi odamlarga qo‘shimcha D vitamini berish bu kasalliklarni ishonchli kamaytirmagan. Ya’ni D vitamini muhim, lekin u «hamma kasallikka dori» emas.

D vitamini qayerdan olinadi

Quyosh nuri

Asosiy manba — quyoshning ultrabinafsha B (UVB) nurlari ta’sirida terida hosil bo‘ladigan D vitamini. Yozda kunduzi yuz va qo‘llarni haftada bir necha marta qisqa vaqt (taxminan 10–20 daqiqa) quyoshga tutish ko‘pchilik uchun yetarli bo‘lishi mumkin. Lekin teri kuyishiga yo‘l qo‘ymang — bu teri saratoni xavfini oshiradi. Oyna orqali tushadigan nur D vitamini hosil qilmaydi.

O‘zbekiston quyoshli mamlakat bo‘lsa ham, kech kuz va qishda (taxminan oktyabrdan martgacha) quyosh past turadi va UVB nurlari terida D vitamini hosil qilishga deyarli yetmaydi. Shuning uchun qishning oxiri va bahorda D vitamini darajasi ko‘pchilikda eng past bo‘ladi.

D vitamini bor mahsulotlar

Ovqat bilan D vitamini olish qiyin — tabiiy manbalar juda oz. D vitamini bor mahsulotlar:

  • yog‘li baliqlar: losos (salmon), skumbriya, seld, sardina, forel;
  • baliq jigari yog‘i (treska jigari yog‘i);
  • tuxum sarig‘i — oz miqdorda;
  • mol jigari — oz miqdorda;
  • quyoshda yoki UV nurida ishlov berilgan zamburug‘lar (D2);
  • boyitilgan mahsulotlar: ba’zi sut, yogurt, margarin, yorma va bolalar ovqatlari — qadoqdagi yozuvga qarang.

Sut, tvorog, go‘sht va sabzavotlarda D vitamini juda kam. Shuning uchun yog‘li baliqni kam yeydigan va quyoshda kam bo‘ladigan odamlar faqat ovqat hisobiga kerakli miqdorni olishi qiyin.

D vitamini yetishmovchiligi kimlarda ko‘p uchraydi

O‘zbekistonda va butun Markaziy Osiyoda D vitamini yetishmovchiligi keng tarqalgan, ayniqsa qish oylarida. Xavf guruhlari:

  • tanani to‘liq yopib yuradigan ayollar va qizlar;
  • asosan xonada ishlaydigan, kam sayr qiladigan odamlar, ofis xodimlari;
  • terisi qoramtir odamlar — ularga D vitamini hosil qilish uchun ko‘proq quyosh kerak;
  • keksalar — yosh o‘tgan sari teri kam D vitamini ishlab chiqaradi, ular kamroq tashqariga chiqadi;
  • faqat ko‘krak suti bilan oziqlanadigan chaqaloqlar — ona sutida D vitamini kam;
  • homilador va emizikli ayollar, ayniqsa tug‘ruqlar orasidagi tanaffus qisqa bo‘lsa;
  • ortiqcha vazn — D vitamini yog‘ to‘qimasida «yashirinib qoladi»;
  • ichakda so‘rilish buzilishi (seliakiya, Kron kasalligi, oshqozon-ichak operatsiyalari), jigar va buyrak kasalliklari;
  • ba’zi dorilarni uzoq ichadiganlar (talvasaga qarshi dorilar, glyukokortikoidlar va boshqalar).

D vitamini yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi

Ko‘pincha hech qanday belgi bo‘lmaydi — yengil yetishmovchilik faqat tahlilda aniqlanadi. Shuni ham bilish kerakki, charchoq, soch to‘kilishi yoki kayfiyat tushishini faqat D vitaminiga bog‘lash ko‘pincha noto‘g‘ri: bu belgilar kamqonlik, qalqonsimon bez kasalliklari va boshqa sabablar bilan ham bo‘ladi. Kuchli va uzoq yetishmovchilikda quyidagilar kuzatilishi mumkin:

  • suyaklarda, ayniqsa son, tos va qovurg‘alarda simillab og‘riq, bosganda og‘rish;
  • mushak holsizligi, zinadan chiqish yoki o‘tirgan joydan turish qiyinlashishi;
  • mushak tortishishi, qo‘l-oyoq uvishishi (kalsiy past bo‘lganda);
  • keksalarda tez-tez yiqilish va suyak sinishi;
  • kattalarda osteomalyatsiya — suyaklarning yumshashi.

Bolalarda raxit

Bolalarda D vitamini yetishmovchiligi raxitga olib keladi. Belgilari: bosh terlashi va ensa sochining to‘kilishi, liqildoqning kech yopilishi, tishlarning kech chiqishi, oyoqlarning qiyshayishi (O yoki X shaklida), ko‘krak qafasi va bilaklarda qalinlashishlar, kech yurish, bezovtalik. Raxit belgilarini sezsangiz, o‘zingiz dori bermasdan pediatrga murojaat qiling.

D vitamini tahlili: 25(OH)D normasi

Organizmdagi D vitamini zaxirasini 25-gidroksivitamin D — 25(OH)D tahlili ko‘rsatadi. Bu oddiy venadan olinadigan qon tahlili. Faol shakl — 1,25(OH)2D ni tekshirish odatda kerak emas, u zaxirani to‘g‘ri aks ettirmaydi. Boshqa tahlillar normalari haqida: tahlil normalari.

Natija ikki xil birlikda yozilishi mumkin: ng/ml yoki nmol/l. Bir-biriga o‘tkazish: ng/ml × 2,5 = nmol/l (masalan, 20 ng/ml = 50 nmol/l). Ko‘p qo‘llaniladigan chegaralar:

  • Yetishmovchilik (defitsit): 25–30 nmol/l dan past (taxminan 10–12 ng/ml dan past) — raxit va osteomalyatsiya xavfi yuqori;
  • Yetarli emas (insuffitsiyensiya): taxminan 30–50 nmol/l (12–20 ng/ml);
  • Ko‘pchilik uchun yetarli: 50 nmol/l (20 ng/ml) va undan yuqori.

Ba’zi jamiyatlar va laboratoriyalar 75 nmol/l (30 ng/ml) ni «optimal» chegara deb oladi, shuning uchun blankada «norma 30–100 ng/ml» deb yozilgan bo‘lishi mumkin. Bu chegara bo‘yicha xalqaro kelishuv yo‘q. Juda yuqori qiymatlar (taxminan 125–150 nmol/l, ya’ni 50–60 ng/ml dan yuqori) foyda bermaydi va zahar ta’siri xavfi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.

Tahlilni kim topshirishi kerak

Sog‘lom odamlarga D vitamini tahlilini muntazam topshirish shart emas — 2024-yilgi Endokrinologlar jamiyati yo‘riqnomasi ham shunday deydi. Tahlil quyidagi hollarda foydali: suyak og‘rig‘i va mushak holsizligi, osteoporoz yoki tez-tez sinishlar, so‘rilish buzilishi, buyrak yoki jigar kasalligi, D vitaminiga ta’sir qiluvchi dorilar, raxitga shubha, kalsiy darajasi o‘zgargani, shuningdek yuqori dozada davolanayotganlarni nazorat qilish.

D vitamini kunlik me’yori

AQSh Tibbiyot instituti (IOM) bo‘yicha sog‘lom odamlar uchun tavsiya etilgan kunlik iste’mol (ovqat va qo‘shimcha birgalikda):

  • Chaqaloqlar (0–12 oy): kuniga 400 XB (10 mkg) — ko‘krak suti bilan oziqlanadigan chaqaloqlarga ko‘pincha hayotning birinchi kunlaridan tavsiya etiladi;
  • 1 yoshdan 70 yoshgacha, jumladan homilador va emizikli ayollar: kuniga 600 XB (15 mkg);
  • 70 yoshdan keyin: kuniga 800 XB (20 mkg).

1 mikrogramm D vitamini = 40 xalqaro birlik (XB yoki IU). Xuddi shu institut kattalar uchun shifokor nazoratisiz kunlik iste’molning yuqori xavfsiz chegarasini 4000 XB deb belgilagan. Bolalar uchun bu chegara ancha past.

«D vitamini 5000» va boshqa yuqori dozalar

Dorixonada 5000, 10 000 XB va undan yuqori dozali preparatlar ko‘p. Bunday dozalar davolash dozalari hisoblanadi: ularni faqat shifokor, tahlil natijasi tasdiqlangan yetishmovchilikda, aniq muddatga va nazorat bilan buyuradi. «Ko‘p ichsam, tezroq to‘ladi» degan fikr xavfli.

D vitamini ko‘payib ketsa: zaharlanish

Quyoshdan yoki ovqatdan D vitamini ortiqcha bo‘lmaydi — zaharlanish deyarli faqat preparatlarni uzoq vaqt yuqori dozada ichganda yuz beradi. Bunda qonda kalsiy oshib ketadi (giperkalsiyemiya). Belgilari:

  • ko‘ngil aynishi, qusish, ishtaha yo‘qolishi, qabziyat;
  • kuchli chanqoq va tez-tez siyish;
  • holsizlik, chalkash fikrlash, bosh aylanishi;
  • yurak ritmi buzilishi;
  • buyrakda tosh hosil bo‘lishi va buyrak faoliyatining buzilishi (batafsil: buyrakda tosh).

Bolalarga «kattalar» tomchisini yoki dozani ko‘zda chamalab berish ayniqsa xavfli. Preparatni bolalar qo‘li yetmaydigan joyda saqlang.

D vitaminini qanday qabul qilish kerak

  • avval shifokor bilan maslahatlashing: tahlil kerakmi va qaysi doza mos ekanini u hal qiladi;
  • D3 shakli qondagi darajani D2 ga qaraganda biroz yaxshiroq oshiradi;
  • D vitamini yog‘da eriydi — uni yog‘ bor ovqat bilan birga ichish so‘rilishni yaxshilaydi;
  • ko‘pincha har kuni kichik doza qabul qilish kamdan-kam katta dozalardan afzal hisoblanadi;
  • bir vaqtda bir nechta preparat (multivitamin + D3 + baliq yog‘i) ichsangiz, umumiy dozani hisoblang;
  • kalsiy preparatlarini o‘zboshimchalik bilan qo‘shmang — ortiqcha kalsiy ham buyrakda tosh xavfini oshiradi.

Homiladorlikda D vitamini va boshqa vitaminlarni faqat ayollar maslahatxonasidagi shifokor tavsiyasi bilan qabul qiling (haftalar bo‘yicha maslahatlar: homiladorlik kalendari).

D3 va K2 birga: foydasi isbotlanganmi?

Ko‘plab preparatlar «D3 + K2» shaklida sotiladi va K2 kalsiyni «to‘g‘ri joyga» — suyakka yo‘naltiradi, deb reklama qilinadi. K vitamini haqiqatan ham suyak va tomir devoridagi ba’zi oqsillarning ishida qatnashadi. Ammo hozircha K2 qo‘shishning qo‘shimcha foydasi — sinishlar yoki tomirlarda kalsiy to‘planishining kamayishi — yirik tadqiqotlarda isbotlanmagan. Muhim ogohlantirish: varfarin ichadigan odamlar K vitaminli preparatlarni faqat shifokor ruxsati bilan qabul qilishi kerak, chunki u dori ta’sirini o‘zgartiradi.

Qachon shifokorga yoki 103 ga murojaat qilish kerak

  • D vitamini ichayotganda kuchli chanqoq, tez-tez siyish, qusish, chalkashlik paydo bo‘lsa — preparatni to‘xtatib, shifokorga boring;
  • bola tasodifan ko‘p miqdorda D vitamini ichib qo‘ygan bo‘lsa;
  • bolada oyoqlar qiyshayishi, kech yurish, kuchli terlash va bezovtalik bo‘lsa — pediatrga;
  • suyak og‘rig‘i, mushak holsizligi, kichik zarbadan suyak sinishi bo‘lsa.

Kuchli holsizlik, hushning chalkashishi, yurakning notekis urishi yoki to‘xtovsiz qusishda darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Xulosa

D vitamini suyak, mushak va kalsiy almashinuvi uchun zarur. U asosan quyosh nuri ta’sirida hosil bo‘ladi, ovqatda esa faqat yog‘li baliq, tuxum sarig‘i va boyitilgan mahsulotlarda bor. O‘zbekistonda qishda, tanani yopib yuruvchilar, keksalar va emizikli chaqaloqlarda yetishmovchilik ko‘p uchraydi. Tahlilda 25(OH)D 50 nmol/l (20 ng/ml) dan yuqori bo‘lsa, ko‘pchilik uchun yetarli hisoblanadi. Profilaktik me’yor — kattalarga kuniga 600–800 XB, chaqaloqlarga 400 XB; 5000 XB kabi yuqori dozalar faqat shifokor tomonidan tahlildan keyin buyuriladi, chunki ortiqcha D vitamini zararli.

Mavzuga yaqin maqolalar: tarqoq skleroz.

Ko‘p beriladigan savollar

D vitamini nima uchun kerak?

D vitamini ichakda kalsiy va fosfor so‘rilishini ta’minlaydi, suyak va tishlarni mustahkamlaydi, mushaklar ishini qo‘llab-quvvatlaydi. Yetishmasa, bolalarda raxit, kattalarda suyak yumshashi va og‘riq rivojlanadi.

D vitamini bor mahsulotlar qaysilar?

Losos, skumbriya, seld, sardina kabi yog‘li baliqlar, baliq jigari yog‘i, tuxum sarig‘i, mol jigari, UV nurida ishlov berilgan zamburug‘lar va D vitamini qo‘shilgan sut va yormalar. Boshqa mahsulotlarda D vitamini juda kam.

D vitamini yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi?

Ko‘pincha belgilar umuman bo‘lmaydi. Kuchli yetishmovchilikda suyak og‘rig‘i, mushak holsizligi, tortishishlar, keksalarda yiqilish va sinishlar, bolalarda raxit belgilari paydo bo‘ladi. Aniq javobni 25(OH)D tahlili beradi.

D vitamini normasi qancha?

Ko‘pchilik mutaxassislar 25(OH)D 50 nmol/l (20 ng/ml) va undan yuqorini yetarli deb hisoblaydi, ba’zi laboratoriyalar 75 nmol/l (30 ng/ml) ni chegara qilib oladi. 25–30 nmol/l (10–12 ng/ml) dan past — aniq yetishmovchilik.

D vitaminini kuniga qancha ichish kerak?

Profilaktika uchun kattalarga kuniga 600 XB, 70 yoshdan keyin 800 XB, chaqaloqlarga 400 XB tavsiya etiladi. Yetishmovchilikni davolash dozasini va muddatini faqat shifokor tahlil asosida belgilaydi.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Diyorbek HusanovD
MUALLIF

Diyorbek Husanov

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy biologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabasi. Laboratoriya diagnostikasi, tahlillar va infeksiyalar mavzularida yozadi. Ilmiy maqolalar muallifi.

Ushbu sahifada

1/11
  1. D vitamini organizmda nima qiladi
  2. D vitamini qayerdan olinadi
  3. D vitamini yetishmovchiligi kimlarda ko‘p uchraydi
  4. D vitamini yetishmasa qanday belgilar bo‘ladi
  5. D vitamini tahlili: 25(OH)D normasi
  6. D vitamini kunlik me’yori
  7. D vitamini ko‘payib ketsa: zaharlanish
  8. D vitaminini qanday qabul qilish kerak
  9. Qachon shifokorga yoki 103 ga murojaat qilish kerak
  10. Xulosa
  11. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi