Yuzda uzoq vaqt ketmaydigan qizarish va toshmalar, terining qichishi va po‘st tashlashi, qovoq chetlarining qizarishi va kipriklar tubida oq «kepak» — bularning sababi ba’zan teri kanasi bo‘ladi. Bu holat demodekoz deb ataladi. Uning nomi ko‘pchilikni qo‘rqitadi: «kana» so‘zi eshitilishi bilan odamlar uydagi hamma narsani qaynatishga, oila a’zolarini ajratishga tushadi.
Aslida Demodex kanalari deyarli har bir kattalarning terisida yashaydi va odatda hech qanday zarar keltirmaydi. Kasallik faqat ularning soni haddan tashqari ko‘payib ketganda va teri himoyasi buzilganda yuzaga keladi. Quyida demodekoz nima, uning belgilari, ko‘z demodekozi, tahlil qanday topshiriladi va davolash qanday tamoyillarga asoslanishini ko‘rib chiqamiz.
Demodekoz nima
Demodekoz — teridagi mikroskopik Demodex kanalarining ortiqcha ko‘payishi bilan bog‘liq surunkali teri va qovoq kasalligi. Odamda ikki turi yashaydi:
- Demodex folliculorum — soch va kiprik follikulalarida (ildizi atrofida) yashaydi, odatda guruh bo‘lib;
- Demodex brevis — yog‘ bezlarida va qovoqdagi meybomiy bezlarida, chuqurroq joylashadi.
Kanalar uzunligi 0,1–0,4 mm, ko‘z bilan ko‘rinmaydi. Ular teri yog‘i va o‘lik hujayralar bilan oziqlanadi, kechasi faollashadi. Hayot sikli taxminan 2–3 hafta davom etadi. Yuz, burun atrofi, peshona, iyak va qovoqlar — yog‘ bezlari eng ko‘p joylar, shuning uchun kanalar aynan shu sohalarda ko‘p bo‘ladi.
Nega deyarli hammada bor, lekin hamma kasal emas
Bolalarda kanalar kam, yosh o‘tgan sari ularning soni ortadi va keksalarning deyarli barchasida topiladi. Demodekoz «yuqtirib olinadigan» kasallik emas: kanalar odamga hayotning ilk yillarida yaqin aloqa orqali o‘tadi va keyin umrbod teri mikroflorasining bir qismi bo‘lib qoladi. Shuning uchun idishlarni ajratish, oila a’zolarini izolyatsiya qilish yoki uydagi barcha narsalarni qaynatish kerak emas. Muammo kanalarning borligi emas, ularning soni va terining ularga javobi.
Demodekozga nima sabab bo‘ladi
Kanalarning ortiqcha ko‘payishiga yordam beradigan omillar:
- rozatsea — ular o‘rtasida ikki tomonlama bog‘liqlik bor;
- yog‘li teri va yog‘ bezlarining faolligi;
- yuzga uzoq vaqt gormonli (kortikosteroid) kremlarni surtish — bu eng ko‘p uchraydigan sabablardan biri;
- immunitetning pasayishi — surunkali kasalliklar, qandli diabet, OIV, immunitetni susaytiradigan dorilar;
- yog‘li, qalin kremlar va kosmetikani ko‘p ishlatish, makiyajni yuvmasdan uxlash;
- yosh — 40–50 yoshdan keyin kanalar soni sezilarli ortadi;
- qovoq uchun — meybomiy bezlarining disfunksiyasi, quruq ko‘z, kontakt linzalar.
Demodekoz belgilari
Yuz demodekozi
- burun, yonoq, iyak va peshonada qizarish va mayda tugunchalar, yiringchalar;
- teri g‘adir-budur, «qirovsimon» mayda po‘st tashlaydi, ba’zan follikulalardan mayda tikanchalar chiqib turgandek tuyuladi;
- qichishish, achishish, ayniqsa kechqurun va issiqlikda;
- teri kosmetikaga, quyoshga sezgir bo‘lib qoladi;
- odatiy akne dorilariga yaxshi javob bermaydigan toshmalar.
Bu belgilar rozatsea, seboreyali dermatit, akne va follikulit bilan juda o‘xshash. Ba’zan bir odamda bir nechta holat birga kechadi, shuning uchun tashxisni dermatolog tahlil asosida qo‘yadi.
Demodekoz va rozatsea
Papulo-pustulyoz rozatsea bilan og‘rigan odamlar terisida Demodex soni sog‘lom odamlarga qaraganda bir necha barobar ko‘p bo‘lishi tadqiqotlarda ko‘rsatilgan. Kanalar va ular bilan birga yashovchi bakteriyalar terining immun javobini kuchaytirib, yallig‘lanishni qo‘llab-quvvatlaydi. Shuning uchun rozatseani davolashda ham kanaga qarshi ta’sir qiluvchi vositalar keng qo‘llanadi.
Ko‘z demodekozi (demodekozli blefarit)
Kanalar kiprik follikulalari va qovoqdagi bezlarda ko‘payganda blefarit — qovoq chetining surunkali yallig‘lanishi rivojlanadi. Bu ko‘z demodekozi deb ataladi va ayniqsa 50 yoshdan oshganlarda ko‘p uchraydi. Belgilari:
- kipriklar tubida silindrsimon oq «kepak» (muftachalar) — bu demodekozli blefaritning eng xarakterli belgisi;
- qovoq chetining qichishishi, ayniqsa ertalab;
- qovoq chetining qizarishi va qalinlashishi;
- ko‘zda qum yoki yot jism bordek his, achishish, ko‘z yoshlanishi yoki aksincha quruqlik;
- kipriklarning to‘kilishi, noto‘g‘ri o‘sishi;
- qayta-qayta chiqadigan ko‘zdagi arpa va xalyazionlar.
Ko‘z demodekozini ko‘pincha kon’yunktivit deb o‘ylab, oylab ko‘z tomchilari bilan davolashadi. Farqi shundaki, blefaritda asosan qovoq cheti va kiprik tubi zararlanadi, belgilar esa sekin, yillar davomida to‘lqinsimon kechadi.
Demodekozga tahlil: kana qanday aniqlanadi
Kanani ko‘z bilan ko‘rib bo‘lmaydi, shuning uchun tashxis laboratoriya va asbobli tekshiruvga asoslanadi:
- Teridan qirma — shifokor yoki laborant zararlangan sohadan teri qatlami va follikula tarkibini oladi va mikroskopda ko‘radi.
- Standartlashtirilgan teri yuzasi biopsiyasi — teriga maxsus yelim tomizilgan oyna bosiladi va 1 kv. sm dagi kanalar soni sanaladi. 1 kv. sm da 5 tadan ko‘p kana odatda me’yordan yuqori deb hisoblanadi.
- Kiprik tahlili — har bir ko‘zdan bir nechta kiprik olinadi va mikroskopda kana va tuxumlari sanaladi.
- Dermatoskopiya yoki biomikroskopiya — teri va qovoq chetini kattalashtirib ko‘rish; oftalmolog muftachalarni yorituvchi lampa ostida ko‘radi.
Kanalar deyarli hammada bo‘lgani uchun bitta kananing topilishi kasallik degani emas — muhimi ularning soni va klinik belgilar bilan mosligi.
Tahlilga qanday tayyorlanish kerak
- tahlildan 1–2 kun oldin yuzga krem, kosmetika va makiyaj surtmang;
- tahlil kuni ertalab yuzni yuvmang yoki faqat suv bilan chaying;
- kanaga qarshi va antibakterial mahalliy vositalarni shifokor bilan kelishgan holda bir necha kun oldin to‘xtating;
- kiprik tahlilidan oldin ko‘zga bo‘yoq (tush) surtmang.
Demodekoz davolash
Davolashni dermatolog yoki ko‘z demodekozida oftalmolog tayinlaydi. Kanalar sikli bir necha hafta davom etgani uchun davolash ham uzoq — odatda kamida 6–8 hafta, ba’zan undan ko‘p. Natija darhol emas, bir necha haftadan keyin seziladi. Asosiy dori guruhlari:
- Mahalliy ivermektin (krem) — kanaga qarshi va yallig‘lanishga qarshi ta’sir qiladi, papulo-pustulyoz rozatsea va yuz demodekozida eng samarali vositalardan biri hisoblanadi;
- Mahalliy metronidazol (gel yoki krem) — yallig‘lanishni kamaytiradi, rozatsea bilan birga kechganda ko‘p qo‘llanadi;
- Permetrin, benzilbenzoat, azelain kislotasi — shifokor ko‘rsatmasiga ko‘ra muqobil yoki qo‘shimcha vositalar;
- Og‘ir yoki keng tarqalgan hollarda — shifokor qisqa muddatga ichiladigan dorilarni (kanaga qarshi yoki tetratsiklinlar guruhidan) tayinlashi mumkin;
- Ko‘z demodekozida — qovoq gigiyenasi, choy daraxti moyi (terpinen-4-ol) asosidagi qovoq uchun maxsus salfetka va gellar, ba’zi mamlakatlarda kanaga qarshi maxsus ko‘z tomchilari (lotilaner) ham qo‘llanadi.
Diqqat: sof choy daraxti moyini qovoq yoki yuzga surtmang — u kuchli qitiqlaydi va ko‘zni kuydirishi mumkin. Faqat shu maqsad uchun ishlab chiqarilgan, past konsentratsiyali vositalardan foydalaning. Gormonli kremlar demodekozni kuchaytiradi, ularni o‘zboshimchalik bilan yuzga surtmang.
Qovoq gigiyenasi qanday qilinadi
- kuniga 1–2 marta 5–10 daqiqa iliq kompress qo‘yish — bezlarning yog‘ini yumshatadi;
- yopiq qovoq chetini kiprik o‘sish yo‘nalishida yengil massaj qilish;
- maxsus qovoq salfetkasi yoki geli bilan kiprik tubini tozalash;
- davolash davrida ko‘zga bo‘yoq, tush va kirpik tushini ishlatmaslik, eski tushni tashlab yuborish.
Gigiyena va qayta xurujning oldini olish
- yuzni kuniga ikki marta yumshoq, sovunsiz vosita bilan yuvish, keyin yengil, yog‘siz namlovchi krem;
- makiyajni har kecha albatta yuvish;
- shaxsiy sochiq, ko‘zgu va kosmetika — boshqalar bilan bo‘lishmaslik;
- yostiq jildini haftasiga 1–2 marta almashtirish va issiq suvda yuvish;
- issiq vanna, sauna, achchiq ovqat va spirtli ichimliklar rozatseani kuchaytirsa, ularni cheklash;
- quyoshdan himoya kremi (SPF) — ayniqsa rozatsea bo‘lsa;
- yuzni siqish, qirish va skrab bilan ishqalashdan voz kechish.
Demodekoz surunkali va qaytalanishga moyil holat. Davolash tugagandan keyin ham gigiyena va teriga yumshoq parvarish davom ettirilsa, xurujlar ancha kam bo‘ladi. Teridagi boshqa yallig‘lanish holatlari haqida dermatit maqolasida o‘qishingiz mumkin.
Demodekoz haqidagi keng tarqalgan afsonalar
- «Kana uy hayvonlaridan yuqadi» — yo‘q. It va mushuklardagi Demodex turlari boshqa, ular odamda yashamaydi.
- «Butun oilani davolash kerak» — belgisi bo‘lmagan oila a’zolarini davolash shart emas, ularda ham kanalar me’yorda bo‘lishi tabiiy.
- «Ma’lum bir parhez demodekozni davolaydi» — maxsus «kanaga qarshi parhez» yo‘q. Ammo rozatsea bo‘lsa, achchiq ovqat, issiq ichimliklar va spirtli ichimliklar qizarishni kuchaytirishi mumkin, ularni kuzatib, o‘zingizga ta’sir qiladiganlarini cheklang.
- «Kana butunlay yo‘q qilinishi kerak» — maqsad kanalarni nolga tushirish emas, balki ularning sonini me’yorga qaytarish va yallig‘lanishni bostirish.
- «Teri qancha ko‘p yuvilsa, shuncha yaxshi» — tez-tez ishqalash, spirtli losonlar va skrablar teri to‘sig‘ini buzadi va yallig‘lanishni kuchaytiradi.
Xulosa
Demodekoz — Demodex kanalarining ortiqcha ko‘payishi bilan bog‘liq surunkali holat; kanalarning o‘zi esa deyarli har bir kattalarning terisida bor va «yuqtirib olinadigan» xavfli infeksiya emas. U yuzda rozatseaga o‘xshash toshmalar, qovoqda esa blefarit beradi. Tashxis qirma yoki kiprik tahlili bilan tasdiqlanadi, davolash esa mahalliy kanaga qarshi vositalar va qovoq gigiyenasiga asoslanadi va bir necha hafta davom etadi. Gormonli kremlar va sof moylar bilan o‘zboshimchalik qilmang — dermatolog yoki oftalmologga murojaat qiling.
Mavzuga yaqin maqolalar: blefarit.
Mavzuga yaqin maqolalar: xalyazion.
Maqolada tilga olingan dorilar: Tetratsiklin malham, Metronidazol in’yeksiya.
Ko‘p beriladigan savollar
Demodekoz nima?
Bu teridagi mikroskopik Demodex kanalarining haddan tashqari ko‘payishi natijasida yuz terisi yoki qovoq chetining surunkali yallig‘lanishi. Kanalar ko‘pchilikda bor, kasallik faqat ularning soni ortib, teri himoyasi buzilganda yuzaga keladi.
Demodekoz belgilari qanday?
Yuzda — qizarish, mayda tugunchalar va yiringchalar, qichishish, qirovsimon po‘st tashlash. Qovoqda — qichishish, qizarish, kiprik tubida oq silindrsimon kepak, ko‘zda qum bordek his va kipriklar to‘kilishi.
Demodekoz qanday davolanadi?
Shifokor mahalliy kanaga qarshi vositalarni (ivermektin, metronidazol va boshqalar) tayinlaydi, og‘ir hollarda ichiladigan dorilar qo‘shiladi. Davolash kamida 6–8 hafta davom etadi va gigiyena bilan birga olib boriladi.
Ko‘z demodekozi qanday davolanadi?
Asosiy qism — kundalik qovoq gigiyenasi: iliq kompress, massaj va choy daraxti moyi asosidagi maxsus vositalar bilan kiprik tubini tozalash. Zarur bo‘lsa, oftalmolog qo‘shimcha dorilar tayinlaydi.
Demodekoz yuqumlimi?
Amalda yo‘q deyish mumkin. Kanalar deyarli hammada bor va hayotning ilk yillarida yaqin aloqa orqali o‘tadi. Shaxsiy sochiq va kosmetikadan foydalanish yetarli, oila a’zolarini ajratish va uydagi narsalarni qaynatish shart emas.







