Kasallik.uz
  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Biz haqimizda
Ру
  1. Bosh sahifa
  2. Kasalliklar

Gepatit A (sariq kasalligi): belgilari, yuqishi, tahlillar va davolash

Gepatit A yoki Botkin kasalligi qanday yuqadi, yashirin davri qancha, bolalar va kattalarda belgilari qanday farq qiladi. Tahlillar, uyda parvarish, parhez haqidagi afsonalar, bog‘cha va karantin, xavfli belgilar va emlash.

Diyorbek HusanovD
Diyorbek HusanovYangilangan: 14-noyabr, 2026
Tahririyat tekshirgan10 daqiqada o'qiladi
1
Ona bolasining qo‘llarini kran ostida sovun bilan yuvmoqda — gepatit A profilaktikasi

Davomini o'qing

Bolaning terisidagi mayda pushti toshmani shifokor ko‘zdan kechirmoqda
Kasalliklar

Qizilcha kasalligi: belgilari, homiladorlikdagi xavfi, tahlillar va emlash

1-yanvar, 2023·9 daq
Laboratoriyada qo‘lqopli qo‘l qon namunasi solingan probirkani ushlab turibdi — gepatit B tahlili
Kasalliklar

Gepatit B: belgilari, qanday yuqadi, tahlillar va davolash

25-oktabr·8 daq
Yigit va qiz uy o‘simliklari orasidagi divanda o‘ychan holda yonma-yon o‘tiribdi
Kasalliklar

Genital gerpes: belgilari, yuqish yo‘llari, tahlil va davolash

10-noyabr·9 daq
Shifokor bemorning bo‘ynini paypaslab tekshirmoqda — qalqonsimon bez ko‘rigi
Kasalliklar

Qalqonsimon bez kasalliklari: belgilari, tahlillar va davolash

27-oktabr·7 daq
Shifokor bemorning qo‘lidagi toshmani diqqat bilan ko‘zdan kechirmoqda
Kasalliklar

Maymunchechak kasalligi: belgilari, yuqish yo‘llari va himoya

29-aprel, 2023·7 daq
Pushti qo‘lqop kiygan qo‘l oddiy fonda qon namunasi solingan probirkani ushlab turibdi
Kasalliklar

Gepatit: turlari, belgilari, qanday yuqishi va davolash

14-noyabr·9 daq

Sayt pastki qismi

Kasallik.uz

Kasalliklar, ularning belgilari, sabablari, tashxis va davolash usullari haqida o'zbek va rus tillarida sodda va ishonchli ma'lumotlar.

РусскийO'zbekcha

Sayt

  • Bosh sahifa
  • Dorilar
  • Statistika
  • Maqolalar
  • Bo'limlar
  • Homiladorlik kalendari
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi
  • Mualliflar

Loyiha

  • Biz haqimizda
  • Tahririyat
  • Tahririyat siyosati
  • Aloqa

Huquqiy ma'lumot

  • Maxfiylik siyosati
  • Foydalanish shartlari
  • Tibbiy ogohlantirish
  • Cookie siyosati

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Batafsil

© 2026 Kasallik.uz. Barcha huquqlar himoyalangan.

Materiallardan foydalanilganda Kasallik.uz saytiga faol havola berilishi shart.

Bosh sahifaMavzular
Dorilar
Mundarija▾
  1. Gepatit A nima
  2. Gepatit A qanday yuqadi
  3. Yashirin (inkubatsion) davr
  4. Gepatit A belgilari
  5. Qanday tahlillar topshiriladi
  6. Gepatit A qanday davolanadi
  7. Sariq kasalligida parhez: afsona va haqiqat
  8. Yuqumlilik davri, bog‘cha va karantin
  9. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  10. Gepatit A dan qanday saqlanish mumkin
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Ko‘zning oqi sarg‘aysa, siydik choy rangiga kirsa va ishtaha butunlay yo‘qolsa, ko‘pchilik darhol «sariq kasalligi» deb o‘ylaydi. O‘zbekistonda xalq orasida bu nom ko‘pincha gepatit Aga, ya’ni Botkin kasalligiga nisbatan ishlatiladi. Gepatit A — jigarning virusli yallig‘lanishi bo‘lib, u ifloslangan suv, yuvilmagan meva-sabzavot va iflos qo‘llar orqali yuqadi.

Yaxshi xabar shuki, gepatit A deyarli har doim to‘liq tuzalib ketadi va surunkali shaklga o‘tmaydi. Shunga qaramay, kasallik bir necha hafta odamni holdan toydiradi, ba’zan esa og‘ir kechadi. Quyida gepatit A qanday yuqadi, qanday belgilar bilan namoyon bo‘ladi, qaysi tahlillar topshiriladi, uyda nima qilish kerak va qachon zudlik bilan yordam chaqirish lozim — shularni JSST (WHO) va boshqa xalqaro tavsiyalar asosida ko‘rib chiqamiz.

Gepatit A nima

Gepatit A — gepatit A virusi (HAV) chaqiradigan o‘tkir yuqumli kasallik. Virus ichak orqali qonga, so‘ngra jigar hujayralariga tushadi va u yerda ko‘payadi. Organizmning immun javobi jigar hujayralarini shikastlaydi: jigar bilirubinni chiqarishga ulgurmay qoladi, natijada teri va ko‘z oqi sarg‘ayadi. Jigarning boshqa kasalliklari va ularning farqlari haqida jigar kasalliklari sahifamizda batafsil yozganmiz.

Muhim farq: «sariq kasalligi» — bitta kasallik emas, balki belgi. Sariqlik gepatit B, C, E, o‘t yo‘llari toshlari, ayrim dorilar va qon kasalliklarida ham bo‘ladi. Chaqaloqlardagi fiziologik sariqlik esa umuman boshqa holat va gepatit A ga aloqasi yo‘q. Shuning uchun sariqlik paydo bo‘lsa, sababini tahlil bilan aniqlash kerak.

Gepatit A qanday yuqadi

Gepatit A najas-og‘iz yo‘li bilan yuqadi: kasal odamning najasidagi virus suv, ovqat yoki qo‘l orqali boshqa odamning og‘ziga tushadi. Virus tashqi muhitda chidamli — suvda va ho‘l yuzalarda haftalab saqlanadi, oddiy sovuqqa ham bardosh beradi. Asosiy yo‘llar:

  • ifloslangan suv — qaynatilmagan ariq, quduq yoki buzilgan quvurdan kelgan suv, undan tayyorlangan muz;
  • yuvilmagan meva va sabzavotlar, ko‘katlar, ayniqsa xom yeyiladiganlari;
  • kasal odam iflos qo‘l bilan tayyorlagan ovqat;
  • oila ichida, bog‘cha va maktabda yaqin muloqot, umumiy hojatxona, o‘yinchoqlar;
  • ifloslangan suvda yetishtirilgan xom dengiz mahsulotlari;
  • kamdan-kam hollarda — jinsiy aloqa orqali yoki qon bilan.

Gepatit A havo-tomchi yo‘li bilan yuqmaydi: bemor bilan bir xonada o‘tirish yoki gaplashish xavfli emas. Xavf qo‘l gigiyenasi buzilganda paydo bo‘ladi. Shu jihatdan u qon orqali yuqadigan gepatit B va gepatit Cdan keskin farq qiladi.

Yashirin (inkubatsion) davr

Virus organizmga tushgandan keyin belgilar darhol chiqmaydi. Yashirin davr odatda 2–4 hafta, o‘rtacha 28 kun, ba’zan 50 kungacha cho‘ziladi. Eng muhimi: odam belgilar paydo bo‘lishidan taxminan 2 hafta oldin eng yuqumli bo‘ladi — u hali o‘zini sog‘ his qiladi, lekin najas bilan ko‘p virus chiqaradi. Shuning uchun gepatit A oilalar va jamoalarda tez tarqaladi.

Gepatit A belgilari

Kasallik ko‘pincha «shamollash» yoki ovqatdan zaharlanishga o‘xshab boshlanadi. Dastlabki (sariqlikdan oldingi) davrda quyidagilar bo‘ladi:

  • harorat ko‘tarilishi, holsizlik, tez charchash;
  • ishtahaning keskin yo‘qolishi, ko‘ngil aynishi, qusish;
  • o‘ng qovurg‘a ostida og‘irlik yoki og‘riq;
  • ba’zan ich ketishi, mushak va bo‘g‘imlarda og‘riq.

3–10 kundan keyin esa jigar zararlanishining aniq belgilari qo‘shiladi:

  • siydik to‘q rangga kiradi — choy yoki pivo rangiga o‘xshaydi; ko‘pincha bu birinchi sezilgan belgi bo‘ladi;
  • najas rangsizlanadi — oqish yoki loy rangida;
  • ko‘z oqi, so‘ngra teri sarg‘ayadi;
  • ba’zan teri qichishadi.

Qizig‘i, sariqlik paydo bo‘lgach, ko‘pchilikda harorat tushadi va umumiy ahvol biroz yengillashadi. Sariqlik odatda 1–3 hafta davom etadi, to‘liq tiklanish esa bir necha haftadan 2–3 oygacha cho‘zilishi mumkin. Taxminan 10–15% bemorlarda kasallik tuzalgandek bo‘lib, so‘ng qayta kuchayadi, lekin bu ham oxir-oqibat o‘tib ketadi.

Bolalarda sariq kasalligi

6 yoshgacha bo‘lgan bolalarda gepatit A ko‘pincha belgisiz yoki juda yengil kechadi: bir-ikki kun isitma, qorin og‘rig‘i, ich ketishi — va sariqlik umuman bo‘lmasligi mumkin. Ota-onalar buni oddiy ichak infeksiyasi deb o‘ylaydi, lekin bola bu vaqtda boshqalarga virus yuqtirayotgan bo‘ladi. Katta yoshdagi bolalar va o‘smirlarda kasallik kattalardagidek sariqlik bilan o‘tadi.

Kattalarda gepatit A

Kattalarning 70% dan ortig‘ida sariqlik bo‘ladi va kasallik og‘irroq kechadi. Yosh qanchalik katta bo‘lsa, holsizlik shunchalik uzoq davom etadi. 50 yoshdan oshganlar, surunkali jigar kasalligi bor odamlar (masalan, gepatit B yoki C, jigar yog‘ bosishi) va homilador ayollarda kasallik og‘ir kechish xavfi yuqoriroq. Juda kam hollarda (1% dan kam) o‘tkir jigar yetishmovchiligi rivojlanadi — bu hayot uchun xavfli holat.

Qanday tahlillar topshiriladi

Ko‘pchilik sariq kasalligini uy sharoitida aniqlash yo‘lini qidiradi. Uyda faqat shubha qilish mumkin: siydik to‘q, najas oqish, ko‘z oqi sariq bo‘lsa — bu jigar yoki o‘t yo‘llari bilan bog‘liq muammo belgisi. Lekin aynan gepatit A ekanini faqat qon tahlili ko‘rsatadi:

  • anti-HAV IgM — gepatit A ga qarshi «yangi» antitanalar; musbat bo‘lsa, o‘tkir gepatit A tasdiqlanadi;
  • anti-HAV IgG — avval kasal bo‘lgan yoki emlangan odamda bo‘ladi va umrbod himoyani ko‘rsatadi;
  • ALT va AST — jigar fermentlari; gepatit A da ular ko‘pincha me’yordan o‘nlab marta oshadi;
  • bilirubin (umumiy va bog‘langan) — sariqlik darajasini ko‘rsatadi;
  • protrombin vaqti (INR) va albumin — jigarning ishlash qobiliyatini, ya’ni kasallik og‘irligini baholaydi;
  • umumiy qon tahlili va umumiy siydik tahlili — umumiy holatni baholash uchun.

Shifokor odatda gepatit B va C ni ham tekshiradi, chunki belgilari o‘xshash bo‘lishi mumkin. Fermentlarning juda yuqoriligi o‘zi xavf belgisi emas — kasallik og‘irligini ko‘proq bilirubin, INR va bemorning ahvoli ko‘rsatadi.

Gepatit A qanday davolanadi

Gepatit A virusini o‘ldiradigan maxsus dori yo‘q va u kerak ham emas: organizm virusni o‘zi yengadi. Davolashning maqsadi — jigarga tiklanish uchun sharoit yaratish va asoratlarni o‘z vaqtida sezish. O‘zbekistonda sariqlik bilan kechayotgan bemorlar ko‘pincha yuqumli kasalliklar shifoxonasida kuzatiladi; yengil holatlarda shifokor uyda davolanishga ruxsat berishi mumkin.

  • dam olish — o‘zingizni qanday his qilsangiz, shunga qarab; qat’iy yotoq rejimi shart emas, lekin og‘ir jismoniy ishdan voz keching;
  • yetarli suyuqlik — suv, choy, kompot, sho‘rva; qusish bo‘lsa, oz-ozdan tez-tez iching;
  • alkogoldan butunlay voz kechish — kamida jigar tahlillari me’yorga kelguncha;
  • jigarga yuk beradigan dorilardan ehtiyot bo‘lish — og‘riq qoldiruvchi, isitma tushiruvchi, «jigarni tozalovchi» biologik faol qo‘shimchalar va o‘simlik damlamalarini faqat shifokor ruxsati bilan qabul qiling;
  • doimiy ichadigan dorilaringiz bo‘lsa, ularni shifokorga ayting — ba’zilarini vaqtincha to‘xtatish kerak bo‘lishi mumkin.

Antibiotiklar gepatit A da foyda bermaydi, chunki bu virusli kasallik. «Jigarni tiklovchi» deb reklama qilinadigan ko‘plab vositalarning samarasi ilmiy isbotlanmagan.

Sariq kasalligida parhez: afsona va haqiqat

Sariq kasalligi parhezi haqida xalq orasida juda ko‘p maslahatlar yuradi. Zamonaviy tavsiyalarga ko‘ra, gepatit A da qat’iy maxsus parhez shart emas — asosiysi, organizm yetarli energiya va oqsil olishi.

  • Afsona: «yog‘ni umuman yeyish mumkin emas». Haqiqat: juda yog‘li, qovurilgan ovqat ko‘ngil aynishini kuchaytirishi mumkin, shuning uchun uni kamaytirish ma’qul, lekin yog‘ni butunlay taqiqlash shart emas.
  • Afsona: «ko‘p shirinlik, asal va qand jigarni davolaydi». Haqiqat: shirinlik tiklanishni tezlashtirmaydi; me’yoridan ortig‘i foydasiz.
  • Afsona: «go‘sht va tuxum mumkin emas». Haqiqat: oqsil jigar hujayralarining tiklanishi uchun kerak; qaynatilgan go‘sht, baliq, tuxum, sut mahsulotlari bemalol bo‘ladi.
  • Afsona: «sariqlikni xalq usullari bilan haydash mumkin». Haqiqat: noma’lum o‘tlar va damlamalar jigarga qo‘shimcha zarar yetkazishi mumkin.

Amaliy maslahat: kuniga 4–6 marta oz-ozdan ovqatlaning, ertalab ishtaha yaxshiroq bo‘lgani uchun asosiy ovqatni shu vaqtga qo‘ying. Sho‘rva, bo‘tqa, qaynatilgan yoki dimlangan taomlar, meva va sabzavotlar (yaxshilab yuvilgan) yaxshi o‘zlashtiriladi.

Yuqumlilik davri, bog‘cha va karantin

Bemor sariqlik boshlanishidan 2 hafta oldin va sariqlik boshlanganidan keyin taxminan 1 hafta davomida eng yuqumli bo‘ladi. Xalqaro tavsiyalarga ko‘ra, bola sariqlik (yoki sariqlik bo‘lmasa, kasallik) boshlanganidan keyin kamida 7 kun bog‘cha va maktabga bormasligi kerak. Bog‘chada gepatit A aniqlansa, kontakt bo‘lgan guruhda karantin va kuzatuv e’lon qilinishi mumkin — uning muddati va tartibini sanitariya-epidemiologiya xizmati belgilaydi.

Uyda bemor alohida sochiq va idish-tovoq ishlatishi, hojatxonadan keyin va ovqatdan oldin qo‘lini sovun bilan yuvishi, hojatxona va eshik tutqichlari xlorli vosita bilan tozalanishi kerak. Bemor boshqalar uchun ovqat tayyorlamagani ma’qul.

Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak

Quyidagi belgilar jigar yetishmovchiligi boshlanayotganini ko‘rsatishi mumkin. Bunday holatda kutmasdan 103 ga qo‘ng‘iroq qiling:

  • g‘alati xatti-harakat, chalkashlik, kuchli uyquchanlik, odamni uyg‘otish qiyinligi;
  • qon ketishi — milkdan, burundan, teri ostida o‘z-o‘zidan ko‘karishlar, qora najas yoki qon aralash qusish;
  • to‘xtamaydigan qusish, suyuqlik ichib bo‘lmasligi, siydik kamayishi;
  • kuchli qorin og‘rig‘i, qorin kattalashishi;
  • sariqlikning bir haftadan keyin ham kuchayib borishi, ayniqsa homilador ayollarda va keksalarda.

Gepatit A dan qanday saqlanish mumkin

Qo‘l gigiyenasi va oziq-ovqat xavfsizligi

Gepatit A — «iflos qo‘llar kasalligi». Eng samarali himoya oddiy odatlardir:

  • hojatxonadan keyin, bolaning tagini almashtirgandan keyin va ovqatdan oldin qo‘lni sovun bilan kamida 20 soniya yuvish;
  • faqat qaynatilgan yoki ishonchli manbadan olingan suv ichish, noma’lum suvdan muz qilmaslik;
  • meva, sabzavot va ko‘katlarni oqar suvda yaxshilab yuvish;
  • ko‘chada qo‘l bilan ovqat yemaslik, bolalarga ham buni o‘rgatish.

Gepatit A ga qarshi emlash

Gepatit A ga qarshi samarali va xavfsiz vaksina mavjud. U odatda 1 yoshdan boshlab qilinadi va to‘liq kurs (ikki marta, oraliq 6–12 oy) uzoq muddatli, ehtimol umrbod himoya beradi. Vaksina virus bilan kontakt bo‘lgandan keyin 2 hafta ichida qilinsa ham kasallikning oldini olishi mumkin. Vaksina O‘zbekistondagi milliy emlash kalendariga kiritilganmi va bepul qilinadimi — buni yashash joyingizdagi poliklinikadan so‘rang; xususiy klinikalarda u pullik asosda mavjud. Avval gepatit A bilan kasallanganlar qayta emlanishi shart emas — ularda umrbod immunitet bo‘ladi.

Xulosa

Gepatit A (sariq kasalligi, Botkin kasalligi) — ifloslangan suv, ovqat va qo‘llar orqali yuqadigan jigar infeksiyasi. Bolalarda u ko‘pincha sezilmay o‘tadi, kattalarda esa sariqlik va uzoq holsizlik bilan kechadi. Tashxis anti-HAV IgM tahlili bilan qo‘yiladi, davolash esa dam olish, suyuqlik, alkogol va keraksiz dorilardan voz kechishdan iborat. Kasallik deyarli har doim to‘liq tuzaladi, lekin chalkashlik, qon ketishi va to‘xtamaydigan qusish — 103 ga qo‘ng‘iroq qilish uchun sabab. Qo‘l gigiyenasi va emlash — eng ishonchli himoya.

Mavzuga yaqin maqolalar: bilirubin normasi.

Mavzuga yaqin maqolalar: gepatit turlari va belgilari.

Ko‘p beriladigan savollar

Sariq kasalligi yuqumlimi?

Ha, gepatit A juda yuqumli. U najas-og‘iz yo‘li bilan — iflos qo‘llar, ifloslangan suv va ovqat orqali yuqadi. Bemor sariqlik chiqishidan 2 hafta oldin va keyin taxminan bir hafta davomida eng yuqumli bo‘ladi. Havo orqali yuqmaydi.

Sariq kasalligini uy sharoitida qanday aniqlash mumkin?

Uyda faqat shubha qilish mumkin: to‘q rangli siydik, oqish najas, ko‘z oqi va terining sarg‘ayishi, ishtahasizlik va holsizlik. Aniq tashxis uchun qon tahlili kerak — anti-HAV IgM, ALT, AST va bilirubin. Bunday belgilar bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling.

Sariq kasalligida qanday parhez kerak?

Qat’iy maxsus parhez shart emas. Oz-ozdan tez-tez ovqatlaning, juda yog‘li va qovurilgan taomlarni kamaytiring, ko‘p suyuqlik iching va alkogoldan butunlay voz keching. Qaynatilgan go‘sht, baliq, bo‘tqa, sho‘rva, sut mahsulotlari va yuvilgan mevalar bo‘ladi.

Gepatit A vaksinasi necha yoshdan qilinadi?

Vaksina odatda 1 yoshdan boshlab qilinadi va to‘liq himoya uchun ikki marta, 6–12 oy oraliq bilan yuboriladi. Bolangiz uchun bepul emlash bor-yo‘qligini poliklinikadan aniqlang.

Bolalarda sariq kasalligi qanday kechadi?

Kichik bolalarda gepatit A ko‘pincha yengil yoki umuman belgisiz o‘tadi: qisqa isitma, qorin og‘rig‘i, ich ketishi, sariqlik esa bo‘lmasligi mumkin. Maktab yoshidagi bolalarda sariqlik ko‘proq uchraydi. Kasal bola kamida bir hafta bog‘cha yoki maktabga bormasligi kerak.

Bu maqola sizga foydali bo'ldimi?

Foydali bo‘lsa, yaqinlaringizga ham yuboring:

TelegramWhatsApp

Muhim eslatma

Saytdagi ma'lumotlar faqat tanishish uchun mo'ljallangan va shifokor maslahati, tashxisi yoki davolashining o'rnini bosmaydi. Sog'lig'ingiz bilan bog'liq har qanday savol bo'yicha mutaxassisga murojaat qiling. Shoshilinch holatda 103 raqamiga qo'ng'iroq qiling. Tibbiy ogohlantirish

Shoshilinch holatda — 103
Diyorbek HusanovD
MUALLIF

Diyorbek Husanov

Toshkent davlat tibbiyot universiteti, Tibbiy biologiya yo‘nalishi, 4-kurs talabasi. Laboratoriya diagnostikasi, tahlillar va infeksiyalar mavzularida yozadi. Ilmiy maqolalar muallifi.

Ushbu sahifada

1/12
  1. Gepatit A nima
  2. Gepatit A qanday yuqadi
  3. Yashirin (inkubatsion) davr
  4. Gepatit A belgilari
  5. Qanday tahlillar topshiriladi
  6. Gepatit A qanday davolanadi
  7. Sariq kasalligida parhez: afsona va haqiqat
  8. Yuqumlilik davri, bog‘cha va karantin
  9. Qachon zudlik bilan 103 ga qo‘ng‘iroq qilish kerak
  10. Gepatit A dan qanday saqlanish mumkin
  11. Xulosa
  12. Ko‘p beriladigan savollar

Foydali kalkulyatorlar

  • Homiladorlik kalendari
  • Tana vazni indeksi
  • Ovulyatsiya kalendari
  • O'g'il yoki qiz kalendari
  • Kaloriya kalkulyatori
  • Bolalar uchun dori dozasi