To‘satdan yurak tutilishi — yurak samarali qisqarishdan to‘xtab, miya va boshqa a’zolarga qon yetib bormay qoladigan holat. Odam bir necha soniyada hushini yo‘qotadi va normal nafas olmay qo‘yadi. Bunday vaziyatda yurak tutilishida birinchi yordam ko‘rsatish odamning omon qolishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi: tez yordam yetib kelguncha o‘tadigan har bir daqiqa muhim.
Ko‘pincha yurak tutilishi kasalxonada emas, balki uyda, ko‘chada, ishda yoki sport maydonida sodir bo‘ladi. Shuning uchun yonidagi oddiy odamning — qarindosh, hamkasb yoki yo‘lovchining — tezkor harakati hayotni saqlab qolishi mumkin. Bu bilim har bir odamga kerak va uni o‘rganish qiyin emas.
Yurak tutilishi va yurak xuruji: farqi nimada
Bu ikki holat ko‘pincha chalkashtiriladi. Yurak xuruji (miokard infarkti) — yurak mushagini qon bilan ta’minlovchi tomir to‘silib qolishi. Bunda odam odatda hushida bo‘ladi, ko‘krakda og‘riq sezadi. Yurak tutilishi esa yurak elektr faoliyatining keskin buzilishi bo‘lib, yurak qonni haydashdan to‘xtaydi. Yurak xuruji yurak tutilishiga olib kelishi mumkin, ammo boshqa sabablar ham bor.
Yurak tutilishining sabablari
- yurak ishemik kasalligi va yurak xuruji;
- xavfli ritm buzilishlari, masalan qorinchalar fibrillyatsiyasi;
- yurak mushagi kasalliklari va tug‘ma yurak nuqsonlari;
- elektr toki urishi, cho‘kish, kuchli jarohat;
- nafas yo‘llarining to‘silishi;
- qondagi kaliy va boshqa tuzlar muvozanatining keskin buzilishi;
- ba’zi dori va moddalar bilan zaharlanish.
Yurak tutilishining belgilari
Quyidagi belgilar yurak tutilishidan darak beradi:
- odam to‘satdan yiqiladi va hushini yo‘qotadi;
- chaqirganda va yelkasidan silkitganda javob bermaydi;
- normal nafas olmaydi yoki faqat kamdan-kam, xirillagan «nafas» oladi — bu agonal nafas bo‘lib, normal nafas emas;
- teri rangi oqarib yoki ko‘karib ketadi.
Ba’zan bundan oldin ko‘krak og‘rig‘i, kuchli yurak o‘ynashi, nafas qisishi yoki bosh aylanishi kuzatiladi, ammo ko‘pincha hammasi kutilmaganda sodir bo‘ladi. Agar odam hushsiz va normal nafas olmayotgan bo‘lsa, puls qidirib vaqt yo‘qotmang — bu yurak tutilishi deb hisoblang.
Yurak tutilishida birinchi yordam: uch asosiy qadam
1-qadam. Xavfsizlikni tekshiring va tez yordam chaqiring
Avval atrof xavfsizligiga ishonch hosil qiling: elektr simi, yo‘l harakati, yong‘in yo‘qligini tekshiring. Odamning yelkasidan ohista silkitib, baland ovozda chaqiring. Javob bo‘lmasa va normal nafas olmasa, darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling yoki yoningizdagi kishidan buni so‘rang. Telefonni karnay rejimiga qo‘ying — dispetcher sizga qadam-baqadam yo‘l-yo‘riq beradi. Agar yaqinda avtomatik tashqi defibrillyator bo‘lsa, kimnidir uni olib kelishga yuboring.
2-qadam. Ko‘krak qafasini bosishni boshlang
Yurakni bilvosita massaj qilish miyaga qon yetkazib turadi. Uni quyidagicha bajaring:
- odamni qattiq, tekis yuzaga chalqancha yotqizing;
- uning yonida tizzalab o‘tiring;
- bir kaftingizni ko‘krak qafasining o‘rtasiga, to‘sh suyagining pastki yarmiga qo‘ying, ikkinchi kaftni ustiga qo‘yib, barmoqlarni chatishtiring;
- qo‘llarni tirsakdan bukmasdan, yelkalaringizni to‘g‘ridan-to‘g‘ri kaftlar ustiga keltiring;
- tana og‘irligingiz bilan ko‘krakni kattalarda taxminan 5–6 sm chuqurlikka bosing;
- bosish sur’ati daqiqasiga taxminan 100–120 marta bo‘lsin;
- har bosishdan keyin ko‘krak to‘liq ko‘tarilishiga imkon bering;
- to‘xtalishlarni iloji boricha kamaytiring.
Agar sun’iy nafas berishni o‘rgangan bo‘lsangiz, har 30 ta bosishdan keyin 2 marta nafas berishingiz mumkin. O‘rganmagan bo‘lsangiz yoki ikkilansangiz, faqat ko‘krakni to‘xtovsiz bosishni davom ettiring — bu ham hayotni saqlab qolishi mumkin. Yoningizda boshqa odam bo‘lsa, charchamaslik uchun har bir necha daqiqada almashib turing.
3-qadam. Defibrillyatordan foydalaning
Avtomatik tashqi defibrillyator — yurak ritmini o‘zi tahlil qiladigan va kerak bo‘lsa elektr zarba beradigan qurilma. U oddiy odamlar foydalanishi uchun mo‘ljallangan va ovozli ko‘rsatmalar beradi:
- qurilmani yoqing va ovozli ko‘rsatmalarga amal qiling;
- ko‘krakni ochib, elektrodlarni rasmda ko‘rsatilganidek yopishtiring;
- qurilma ritmni tahlil qilayotganda hech kim bemorga tegmasin;
- zarba kerak bo‘lsa, qurilma buni aytadi — hamma uzoqlashganiga ishonch hosil qilib, tugmani bosing;
- zarbadan keyin darhol ko‘krakni bosishni davom ettiring.
Defibrillyator bo‘lmasa, tez yordam kelguncha yoki odam hushiga kelib, normal nafas ola boshlaguncha ko‘krakni bosishni to‘xtatmang.
Bolalarga yordam berishning o‘ziga xosliklari
Bolalarda yurak tutilishi ko‘pincha nafas muammolari — cho‘kish, nafas yo‘liga yot jism tushishi bilan bog‘liq. Kichik bolalarda ko‘krak bir kaft bilan, chaqaloqlarda esa ikki barmoq bilan bosiladi va chuqurlik ko‘krak qafasining taxminan uchdan bir qismiga teng bo‘ladi. Bolalarda sun’iy nafas ayniqsa muhim, shuning uchun ota-onalar va tarbiyachilarga birinchi yordam kurslarini o‘tash tavsiya etiladi.
Odam hushiga kelsa nima qilish kerak
Agar odam ko‘zini ochsa, harakatlansa va normal nafas ola boshlasa, ko‘krakni bosishni to‘xtating. Uni yon tomoniga — barqaror holatga yotqizing, shunda til orqaga ketmaydi va qusuq nafas yo‘liga tushmaydi. Tez yordam kelguncha uning yonida qoling, nafasini kuzatib turing. Nafas yana to‘xtasa, darhol ko‘krakni bosishni qayta boshlang.
Ko‘p uchraydigan xatolar va qo‘rquvlar
- Kutib turish. Odam o‘zi o‘ziga keladi deb vaqt yo‘qotish eng katta xato.
- Juda yumshoq bosish. Yuzaki bosish qonni yetarli haydamaydi.
- Uzoq to‘xtalishlar. Har bir to‘xtalish miyaga qon oqimini kamaytiradi.
- Qovurg‘ani sindirishdan qo‘rqish. Bosish paytida qovurg‘a shikastlanishi mumkin, ammo bu hayotni saqlashdan muhim emas.
- Suv sepish yoki yuzga urish. Bu yurak tutilishida yordam bermaydi va vaqtni oladi.
Yaxshi niyat bilan yordam berayotgan odam xato qilishdan qo‘rqmasligi kerak — hech narsa qilmaslik eng yomon natija beradi.
Nega birinchi yordamni oldindan o‘rganish kerak
Favqulodda vaziyatda odam ko‘pincha sarosimaga tushadi. Maqola o‘qish foydali, ammo amaliy mashg‘ulot — manekenda ko‘krakni bosishni mashq qilish, defibrillyator bilan ishlashni ko‘rish — bilimni mustahkamlaydi. Bunday kurslarni tibbiyot muassasalari, Qizil Yarim Oy jamiyati va ba’zi o‘quv markazlari tashkil qiladi. Maktab o‘qituvchilari, sport murabbiylari, haydovchilar va yurak kasalligi bor odamlarning oila a’zolari uchun bu ayniqsa foydali.
Xulosa
Yurak tutilishida birinchi yordam uch qadamdan iborat: 103 ga qo‘ng‘iroq qilish, ko‘krakni kuchli va tez bosish hamda imkon bo‘lsa defibrillyatordan foydalanish. Bu harakatlar tez yordam kelguncha miyani qon bilan ta’minlab turadi. Birinchi yordam kurslarida amaliy mashq qilish esa favqulodda vaziyatda o‘zingizni yo‘qotib qo‘ymaslikka yordam beradi.
Ko‘p beriladigan savollar
Yurak tutilishi va yurak xuruji bir xil narsami?
Yo‘q. Yurak xuruji — yurak tomiri to‘silishi, bunda odam odatda hushida bo‘ladi. Yurak tutilishida esa yurak qonni haydashdan to‘xtaydi, odam hushini yo‘qotadi va normal nafas olmaydi. Yurak xuruji yurak tutilishiga olib kelishi mumkin.
Sun’iy nafas bermasdan faqat ko‘krakni bossa bo‘ladimi?
Ha. Agar sun’iy nafas berishni bilmasangiz yoki ikkilansangiz, tez yordam kelguncha ko‘krakni to‘xtovsiz bosish ham samarali yordam bo‘lishi mumkin. Bolalar va cho‘kkanlar uchun esa sun’iy nafas ayniqsa muhim.
Defibrillyatordan oddiy odam foydalana oladimi?
Ha, avtomatik tashqi defibrillyator aynan oddiy odamlar uchun mo‘ljallangan. U ovozli ko‘rsatmalar beradi va zarba kerakligini o‘zi aniqlaydi. Faqat ko‘rsatmalarga aniq amal qilish kerak.
Ko‘krakni bosishni qachon to‘xtatish mumkin?
Tez yordam xodimlari ishni o‘z qo‘llariga olganda, odam hushiga kelib normal nafas ola boshlaganda yoki defibrillyator tahlil vaqtida to‘xtatish so‘raganda. Juda charchasangiz, boshqa odam bilan almashing.







