Qishda harorat noldan pastga tushganda, ayniqsa shamol va namlik bilan birga, teri va tananing ochiq qismlari tez sovuydi. Uzoq yo‘lda qolgan haydovchi, sovuqda ishlaydigan quruvchi, chanada uzoq uchgan bola yoki mast holda ko‘chada qolgan odam — sovuq urishi xavfi har birida bor. To‘g‘ri birinchi yordam barmoqlarni saqlab qolishi, noto‘g‘ri harakatlar esa — masalan, qor bilan ishqalash — zararni kuchaytirishi mumkin.
Ushbu maqolada sovuq urishi nima ekanini, uning darajalari va belgilarini, birinchi yordamda nimalar qilish va nimalar qilmaslik kerakligini, shuningdek, butun organizmning xavfli sovqotishi — gipotermiyani qanday tanish mumkinligini ko‘rib chiqamiz.
Sovuq urishi nima
Sovuq urishi (inglizcha frostbite) — past harorat ta’sirida to‘qimalarning shikastlanishi. Sovuqda organizm ichki a’zolarni saqlab qolish uchun qo‘l-oyoq va yuz tomirlarini toraytiradi. Qon oqimi kamayadi, to‘qimalar soviydi, og‘ir holatlarda hujayralar ichida va orasida muz kristallari hosil bo‘ladi. Isitilgandan keyin ham mayda tomirlarda qon ivishi va yallig‘lanish davom etib, zararni chuqurlashtiradi.
Ko‘pincha barmoqlar, oyoq panjalari, quloqlar, burun, yonoqlar va iyak zararlanadi. Sovuq urishi faqat qattiq ayozda emas, 0 °C atrofida ham, nam kiyim, shamol va uzoq harakatsizlik sharoitida rivojlanishi mumkin.
Sovuq urishi belgilari va darajalari
Avval eng yengil holat — sovuq «chimchilashi» (frostnip) haqida. Teri oqarib, karaxt bo‘lib qoladi, sanchib og‘riydi, lekin to‘qimalar shikastlanmaydi. Isitilgandan keyin bir necha daqiqada qizaradi va asoratsiz tiklanadi. Bu organizmdan ogohlantirish: darhol issiq joyga kirish kerak.
Haqiqiy sovuq urishi 4 darajaga bo‘linadi. Aniq darajani ko‘pincha faqat isitilgandan keyin, 1–2 kun ichida aniqlash mumkin, chunki boshida barcha darajalarda teri oqargan va sezgisiz bo‘ladi.
1-daraja
Teri oqargan, keyin isitilganda qizarib, ko‘karib, shishadi. Achishish, qichishish, sanchiq og‘riq bo‘ladi. Pufakchalar paydo bo‘lmaydi. Odatda 5–7 kun ichida, ba’zan teri po‘st tashlab, to‘liq tuzaladi.
2-daraja
Birinchi sutka davomida tiniq yoki sarg‘ish suyuqlikli pufakchalar paydo bo‘ladi. Og‘riq kuchliroq. Terining yuza qatlami shikastlanadi, ammo o‘sish qatlami saqlanadi, shuning uchun 1–2 haftada chandiqsiz tuzaladi.
3-daraja
Pufakchalar qonli, to‘q rangli suyuqlik bilan to‘ladi, ularning tagi ko‘kimtir-qizil, sezgisi past. Terining barcha qatlamlari va teri osti to‘qimasi nobud bo‘ladi. Tuzalish bir necha hafta davom etadi va chandiq qoladi, tirnoqlar tushib ketishi mumkin.
4-daraja
Chuqur to‘qimalar — mushak, pay va suyak ham nobud bo‘ladi. Soha ko‘kimtir-qora, sovuq va butunlay sezgisiz bo‘lib, keyinchalik quruq gangrena rivojlanadi. Ko‘pincha jarrohlik yo‘li bilan nobud bo‘lgan qismlarni olib tashlash kerak bo‘ladi.
Kimlar ko‘proq xavf ostida
- Spirtli ichimlik ichganlar. Alkogol tomirlarni kengaytirib, issiqlikni tez yo‘qotishga olib keladi, sovuqni sezishni va xavfni baholashni susaytiradi. Sovuq urishining katta qismi mastlik bilan bog‘liq.
- Nam kiyim va poyabzal. Nam mato issiqlikni bir necha barobar tezroq olib ketadi.
- Tor poyabzal, qo‘lqop va uzuklar — qon aylanishini qisib qo‘yadi.
- Qandli diabet. Nerv va tomirlar shikastlangani uchun odam sovuqni va og‘riqni kech sezadi, jarohatlar sekin bitadi. Diabet sabablari haqida qandli diabet sabablari maqolamizda o‘qing.
- Chekish — tomirlarni toraytiradi.
- Bolalar va keksalar. Bolalar issiqlikni tez yo‘qotadi va o‘yin bilan ovora bo‘lib sovqotganini aytmaydi; keksalarda esa issiqlik ishlab chiqarish va sezgi pasaygan.
- Tomir kasalliklari, avval sovuq urgan sohalar, charchoq, ochlik, suvsizlanish, uzoq harakatsiz qolish.
Sovuq urishida birinchi yordam
Birinchi yordamning maqsadi — sovuq ta’sirini to‘xtatish, shikastlangan sohani to‘g‘ri isitish va qayta muzlashga yo‘l qo‘ymaslik. Xalqaro tavsiyalar (jumladan, Yovvoyi tabiat tibbiyoti jamiyati tavsiyalari) bo‘yicha:
- Odamni iloji boricha tezroq issiq xonaga yoki mashinaga olib kiring.
- Nam kiyim, qo‘lqop, paypoqni ehtiyotlik bilan yeching. Uzuk, soat, bilaguzukni shish paydo bo‘lguncha olib qo‘ying.
- Shikastlangan sohani 37–39 °C li iliq suvga soling (tirsak yoki suv termometri bilan tekshiring — qo‘l sezadigan darajada iliq, kuydirmaydigan). Suvni shu haroratda ushlab, 15–30 daqiqa davomida, teri yumshab, qizil yoki qizg‘ish-binafsha rangga kirguncha isiting.
- Iliq suv bo‘lmasa, tananing issiq qismi bilan isiting: qo‘lni qo‘ltiqqa qo‘ying, oyoqni boshqa odamning qorniga qo‘yish mumkin.
- Isitish og‘riqli bo‘ladi — bu normal. Retseptsiz og‘riq qoldiruvchi dori (ibuprofen yoki paratsetamol) qo‘llanmaga muvofiq ichilishi mumkin.
- Pufakchalarni yormang. Shikastlangan sohani quruq, steril, bo‘sh bog‘ich bilan yoping, barmoqlar orasiga doka qo‘ying.
- Qo‘l yoki oyoqni biroz baland holatda ushlang.
- Odam hushida bo‘lsa, iliq, shirin ichimlik (choy, kompot) bering.
- Isitilgan oyoq bilan yurmaslikka harakat qiling.
Nimalarni qilmaslik kerak
- Qor, spirt yoki yog‘ bilan ishqalamang. Muz kristallari to‘qimani ichidan jarohatlaydi, qor esa terini qo‘shimcha tirnaydi va sovutadi. Bu eng ko‘p uchraydigan xato.
- Olov, gaz plita, isitgich, fen yoki issiq grelka bilan bevosita isitmang. Sezgisiz teri kuyishni sezmaydi va oson kuyadi.
- Issiq suvdan (40 °C dan yuqori) foydalanmang.
- Spirtli ichimlik bermang — u issiqlik yo‘qotishni kuchaytiradi.
- Qayta muzlash xavfi bo‘lsa, isitmang. Agar hali sovuqda uzoq yo‘l bosish kerak bo‘lsa, eritib, keyin yana muzlatish to‘qimalarga eng katta zarar yetkazadi. Bunday holda sohani quruq va himoyalangan holda saqlab, issiq joyga yetguncha kuting.
- Chekmang — nikotin tomirlarni toraytiradi.
Gipotermiya — umumiy sovqotish
Sovuq urishi ko‘pincha gipotermiya — tana ichki haroratining 35 °C dan pastga tushishi bilan birga keladi. Gipotermiya hayot uchun xavfliroq, shuning uchun birinchi navbatda unga e’tibor beriladi.
- Yengil (35–32 °C): kuchli titrash, terining oqarishi, qo‘llarning qo‘pol harakati, sustlik, tez nafas.
- O‘rta (32–28 °C): titrash susayadi yoki to‘xtaydi, uyquchanlik, chalkashlik, nutq buzilishi, befarqlik. Ba’zan odam «issiq» deb kiyimini yecha boshlaydi.
- Og‘ir (28 °C dan past): hushdan ketish, puls va nafasning keskin sustlashishi, yurak to‘xtash xavfi.
Gipotermiyada nima qilish kerak:
- Darhol 103 ga qo‘ng‘iroq qiling, agar titrash to‘xtagan, chalkashlik yoki uyquchanlik bo‘lsa.
- Odamni issiq joyga olib kiring, yotqizib ehtiyotkorlik bilan harakatlantiring — keskin harakat og‘ir sovqotgan yurakda xavfli ritm buzilishini qo‘zg‘atishi mumkin.
- Nam kiyimni yechib, quruq kiyim kiydiring, adyol bilan bosh va bo‘yinni ham o‘rang. Yerdan ajratish uchun tagiga biror narsa to‘shang.
- Issiq grelka yoki suvli shishalarni matoga o‘rab, ko‘krak, qo‘ltiq va chov sohasiga qo‘ying — qo‘l-oyoqqa emas.
- Hushida va yaxshi yuta olsagina iliq, shirin ichimlik bering.
- O‘rta va og‘ir gipotermiyada odamni issiq vannaga solmang va qo‘l-oyog‘ini ishqalamang.
- Nafas va puls bo‘lmasa — yurak-o‘pka reanimatsiyasini boshlang. Shifokorlar qoidasi: «Isitilmaguncha o‘lgan deb hisoblanmaydi» — sovqotgan odamni uzoq reanimatsiyadan keyin ham qutqarish mumkin.
Sovuq urishini davolash
Kasalxonada shikastlangan soha iliq suvda to‘liq isitiladi, og‘riq qoldiriladi, qoqshol profilaktikasi tekshiriladi. Pufakchalar va yaralar maxsus bog‘lichlar bilan parvarish qilinadi. Og‘ir (3–4-darajali) holatlarda, agar shikastlanishdan keyin bir necha soat o‘tmagan bo‘lsa, ixtisoslashgan markazlarda tomirdagi qon ivishini eritadigan yoki tomirlarni kengaytiradigan dorilar qo‘llanishi mumkin — ular amputatsiya xavfini kamaytiradi. Shuning uchun og‘ir holatda shifokorga tezroq yetib borish juda muhim.
Nobud bo‘lgan to‘qimalar chegarasi bir necha haftada aniq bo‘ladi, shuning uchun jarrohlar amputatsiya masalasini odatda shoshilmasdan, 1–3 oydan keyin hal qiladi. Tuzalgandan keyin ham uzoq vaqt sezgi pasayishi, sovuqqa sezgirlik, terlash va og‘riq saqlanishi mumkin.
Sovuq urishining oldini olish
- Qatlamli kiyining: tanaga yaqin namni chiqaradigan qatlam, o‘rtada issiq (jun, flis) qatlam, ustida shamol va suv o‘tkazmaydigan qatlam. Paxta tez namlanadi va uzoq quriydi.
- Barmoqli qo‘lqopdan ko‘ra qo‘lqop-varejka issiqroq, chunki barmoqlar bir-birini isitadi.
- Bosh kiyim, quloqlarni yopadigan shapka va yuzni yopadigan sharf taqing.
- Paypoqlar quruq bo‘lsin, zaxira juft oling. Poyabzal oyoqni siqmasin, qalin paypoq uchun joy qolsin.
- Sovuqqa chiqishdan oldin spirtli ichimlik ichmang, yaxshilab ovqatlaning va yetarli suyuqlik iching.
- Bolalarni har 20–30 daqiqada tekshiring: qo‘l, oyoq, yuz va quloqlariga qarang.
- Diabet bilan og‘rigan odamlar har kuni oyoqlarini ko‘zdan kechirishi kerak.
- Yuzingizda oq dog‘ yoki sanchiq paydo bo‘lsa, darhol issiq joyga kiring.
- Uzoq yo‘lga chiqishdan oldin ob-havo prognozini tekshiring, mashinada adyol, issiq kiyim va zaryadlangan telefon bo‘lsin.
Xulosa
Sovuq urishi yengil sovuq chimchilashidan to‘qimalar nobud bo‘ladigan 4-darajagacha bo‘lishi mumkin. Asosiy birinchi yordam — issiq joyga kirish, nam kiyimni yechish va sohani 37–39 °C li iliq suvda isitish. Qor bilan ishqalash, olov yoki isitgich yonida qizdirish va spirt ichish — xavfli xatolar. Titrash to‘xtashi, chalkashlik, pufakchalar yoki teri qorayishi bo‘lsa, kechiktirmay 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.
Qish mavsumi uchun foydali: Reyno sindromi va sovuqqa allergiya.
Mavzuga yaqin maqolalar: qoqshol.
Maqolada tilga olingan dorilar: Ibuprofen tabletka, Paratsetamol tabletka.
Ko‘p beriladigan savollar
Sovuq urishi nima?
Sovuq urishi — past harorat ta’sirida teri va chuqurroq to‘qimalarning shikastlanishi. Sovuqda tomirlar torayib, qon oqimi kamayadi, og‘ir holatlarda to‘qimalarda muz kristallari hosil bo‘ladi. Ko‘pincha barmoqlar, oyoq panjalari, quloq, burun va yonoqlar zararlanadi.
Sovuq urishi darajalari qanday?
1-daraja — teri qizarishi va shishi, pufakchasiz; 2-daraja — tiniq suyuqlikli pufakchalar; 3-daraja — qonli pufakchalar va terining to‘liq nobud bo‘lishi; 4-daraja — mushak va suyakkacha nobud bo‘lishi. Aniq daraja isitilgandan keyin 1–2 kun ichida ma’lum bo‘ladi.
Sovuq urishi belgilari qanday?
Dastlab teri oqaradi, sovuq va karaxt bo‘lib qoladi, sanchiq og‘riq paydo bo‘ladi, keyin sezgi yo‘qoladi. Isitilgandan keyin qizarish, shish, achishish, og‘ir holatlarda pufakchalar, ko‘karish yoki qorayish kuzatiladi.
Sovuq urishida birinchi yordam qanday ko‘rsatiladi?
Odamni issiq joyga olib kiring, nam kiyim va uzuklarni yeching, sohani 37–39 °C li iliq suvda 15–30 daqiqa isiting, quruq bo‘sh bog‘ich qo‘ying va iliq shirin ichimlik bering. Qor bilan ishqalamang, olov yoki isitgichda qizdirmang, qayta muzlash xavfi bo‘lsa isitmang.
Sovuq urishini davolash qanday bo‘ladi?
Yengil holatlar uyda to‘g‘ri isitish va parvarish bilan tuzaladi. Pufakchalar, qorayish yoki katta soha zararlanganda shifokor kerak: kasalxonada og‘riq qoldiriladi, yaralar parvarish qilinadi, qoqsholga qarshi emlash tekshiriladi, og‘ir holatlarda qon aylanishini tiklovchi maxsus davo va keyinchalik jarrohlik amaliyoti o‘tkazilishi mumkin.







